قۋاتتى جىر قىرعىزبەن قاۋىشتى
تاريحى تەڭىز, تامىرى ەگىز ورىلگەن قازاق پەن قىرعىز رۋحانياتىندا ءسۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ, توقتاعۇل مەن جامبىلدىڭ ەسىمى قاتار اتالۋى تەگىن ەمەس. ءداستۇر ساباقتاستىعىن جالعاعان الىپتاردىڭ اينىماس دوستىعى تاتۋلىقتىڭ دانەكەرىنە, سىرباز سىيلاستىقتىڭ سالتاناتتى ۇلگىسىنە اينالا ءبىلدى. بۇگىندە سول تۋىستىق تۋىن تىك ۇستاۋ ەكى مەملەكەتتىڭ دە ۇستانىپ وتىرعان باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بىشكەكتەگى ماناس جانە ش.ايتماتوۆ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ قابىرعاسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وتكەن عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىلدىعىنا جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالدى. قوس ەلدىڭ عالىمدارى مەن قابىرعالى قالامگەرلەرىن ءبىر ارنادا توعىستىرعان ءىس-شاراعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىك جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويعان ەل پارلامەنتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى مەدەتكان شەريمكۋلوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى اقان ابدۋاليەۆ, ماناس جانە ش.ايتماتوۆ ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى توپچۋبەك تۋرگۋناليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلانبەك قالىبەكوۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ, جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ماحمەتقالي سارىبەكوۆ, جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلى, جامبىل اقىننىڭ نەمەرەسى سالتانات جامبىلوۆا قاتارلى جانە تاعى دا باسقا قازاق-قىرعىز زيالىلارى قاتىستى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا جامبىلدىڭ قىرعىز تىلىنە اۋدارىلعان تاڭدامالى شىعارمالارى (جامبىل جاباەۆ. تاندالگان چىگارمالار) كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. قۇندى ەڭبەكتى قىرعىز تىلىنە بەلگىلى ادەبيەتتانۋشىلار – كەريمبەك كادىراكۋنوۆ پەن تۇگولباي كازاكوۆ تارجىمالاعان. كەلەلى كەزدەسۋدى اشقان دارحان قىدىرالى: «الاتاۋدىڭ ابىزى جامبىل اقىننىڭ قوڭسى قونعان قىرعىز حالقىنا دەگەن كوڭىلى ەرەك. جامبىل تەك قازاق-قىرعىزدىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركىنىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتكەنى بارشاعا ايان» دەي كەلە وقىرمانعا جول تارتقان جادىگەردىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالىپ ءوتتى.
ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, جامبىل شىعارمالارىندا باۋىرلاس قىرعىز ەلى ايرىقشا ىلتيپاتقا يە. وعان اقىننىڭ مىنا شۋماقتارى دالەل.
قىرعىز ۇلى, قۇلاق سال,
ەجەلدەن قيماس باۋىرىم.
جايلاپ جۇردىك سايالاپ,
ىلە, شۋ, نارىن باۋىرىن,
اتامىز بولعان بال تاتۋ,
انامىز بولعان جان تاتۋ,
كەلىن مەنەن بوزبالا,
ۇلى مەنەن قىز تاتۋ.
باسىنا باسى قوسىلىپ,
جانىنا جانى قوسىلىپ,
ارالاسقان اۋىلىم.
بىرەر ۇرتتام ءسۇت تاپسا,
ءبولىپ ىشكەن قاۋىمىم,
الەمگە ايعاق مەن جامبىل
اشىق ايتار ۇل-قىزعا,
قازاق باۋىرى قىرعىزدى
– باتىرىم! – دەپ ماقتاعان,
ءبىر قىڭىر ءسوز ايتپاعان,
اق قالپاقتى ەر قىرعىز,
– تورگە شىق! – دەپ سىيلاعان.
قازاق بارسا قىرعىزعا:
– كەل, قازاعىم كەل! – دەگەن.
– قيماس باۋىرىم سەن, – دەگەن.
جامبىل مۇراسىن اسقاقتاتۋعا ارنالعان باسقوسۋدا ءسوز العان قىرعىز رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى مەدەتكان شەريمكۋلوۆ: «جامبىل جىرى كەيىنگىلەر ءۇشىن ولمەس ونەگە, تاعىلىمدى مۇرا. يگى ءداستۇردى جالعاپ, تۋىسقان ەلدەر اراسىنداعى ادەبي بايلانىستى نىعايتۋ اتا-بابا الدىنداعى, ۇرپاق الدىنداعى ۇلى بورىش. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مۇرىندىق بولىپ وتىرعان بۇگىنگى شارا وسىنىڭ ايعاعى» دەسە, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت XX عاسىر گومەرىنىڭ اقىندىق قۋاتىنا توقتالىپ: «عالامشاردىڭ اسپانىن الاتاۋ قالاي بيىكتەتسە, ادامزاتتىڭ اسپانىن جامبىل اقىن سولاي بيىكتەتكەن. ءبىز – باتىرى دا, اقىنى دا بار ەلمىز. قازاق-قىرعىزدىڭ مىقتىلىعى سوندا. ەگىز تۋعان ەكى حالىقتىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى جامبىل مەن توقتاعۇلدىڭ دوستىعى بۇگىنگە دە, ەرتەڭگە دە ۇلگى», دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
تۇعىرلى تۇلعانى قىرعىز ەلىمەن بايلانىستىراتىن تاريحي دەرەكتەردى شولىپ وتكەن پروفەسسور كەنجەحان ماتىجانوۆ جامبىل ايتىستارى مەن قولجازبالارىنىڭ ءبىرسىپىرا تۇپنۇسقاسى ءدال وسى قىرعىز اكادەمياسىنىڭ مۇراعات قورىنان تابىلعانىن ايتادى.
– ەل مەن ەلدى تۋىستىراتىن ونەر مەن مادەنيەت. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ىنتىماعى ءىرى تۇلعالاردىڭ تىلەكتەستىگىمەن بەرىك. جامبىل جىلىنىڭ جارقىن جۇزدەسۋىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىپ وتىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن قىرعىز ەلىنىڭ زيالى قاۋىمىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ينستيتۋتىمىزدا جامبىل جاباەۆتىڭ اكادەميالىق تولىق جيناعىن ازىرلەۋ بارىسىندا عالىمدارىمىز قىرعىز مۇراعاتتارىنان جامبىلعا قاتىستى كوپتەگەن ماتەريال تاپتى, – دەيدى عالىم.
سونىمەن قاتار ءىس-شارا بارىسىندا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, بەلگىلى قىرعىز جازۋشىسى كانىبەك يماناليەۆتىڭ «تاگاي بي (مۋحاممەد كىرگىز)» اتتى تاريحي پوۆەسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اتالعان ەڭبەك حVI عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, قىرعىز ەلىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ەل بولۋعا نەگىز قالاعان تاعاي ءبيدىڭ ومىرىنەن سىر شەرتەدى.
ءسوز ورايى كەلگەندە, قىرعىز ەلىنە جامبىل تۋعان توپىراقتىڭ ىستىق سالەمىن جولداي كەلگەن الماتى جانە جامبىل وبلىستىق مادەنيەت باسقارمالارىنىڭ وكىلدەرى مەن ورەلى ونەرپازدار رۋحاني شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە اتسالىسىپ, باۋىرلاس ەلدە بابا رۋحىن اسپانداتقانىن ەكشەپ ايتقان ءلازىم. تاعىلىمدى شارا قازاق جانە قىرعىز اقىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءحىV حالىقارالىق الامان ايتىسقا ۇلاستى.
ايتىس اقىندارى ەل بىرلىگىن اسقاقتاتتى
بىشكەكتەگى قىرعىز ۇلتتىق فيلارمونياسىندا قانات قاققان قازاق-قىرعىز اقىندارىنىڭ ايتىسى قىرعىز رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا, «ايتىس» قوعامدىق قورىنىڭ 20 جىلدىعىنا, جەڭىجوق اقىننىڭ 160, جامبىل جاباەۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالدى. سۇلۋ سوزگە سۋساپ كەلگەن كوپتىڭ كوڭىلىن, ءشوپتىڭ ءشولىن قاندىرعان اق جاڭبىرشا جادىراتقان ءسۇيىر ءتىلدى 16 اقىن ەكى كۇن بويى بىشكەك اسپانىن اۋەزدى جىرمەن الديلەدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقتىڭ 8 اقىنى مەن قىرعىزدىڭ 8 اقىنى سەمسەر ءتىلىن سەرمەسىپ, الاماندا اتوي سالدى. «الۋان-الۋان جۇيرىك بار, الىنە قاراي شابادى» دەگەندەي تارتىسقا تولى تاماشا ايتىس كورسەتە بىلگەن اقىندار دا, شابىتىن شاڭ باسقانداي باسەكەدە باسەڭدىك تانىتقان شايىرلار دا بولعانىن جاسىرا المايمىز. ەڭ باستىسى, جامبىل تىلىمەن ايتقاندا: «وركەشىندەي تۇيەنىڭ, ەمشەگىندەي بيەنىڭ» قويى قورالاس, ويى ورايلاس ورىلگەن ەگىز ەلگە قاتار ەنشى بولعان ءسوز سايىسى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى.
تاپقىرلىق, ۇتقىرلىق, كوركەمدىك, سۋىرىپ سالۋ – ايتىستى باعالاۋداعى باستى تالاپ رەتىندە قويىلدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتىسى, سازگەر تۇگولباي كازاكوۆ توراعالىق ەتكەن دوداعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, قىرعىزدىڭ حالىق اقىنى اناتاي ومۇركانوۆ, قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ابدىلداجان اكماتاليەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۋمۋت كۋلتاەۆا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تەاتر جانە كينو ءارتىسى ءادىل احمەتوۆ, قىرعىزدىڭ حالىق اقىنى, دراماتۋرگ باكتىگۇل چوتۋروۆا, قىرعىز ەلىندەگى مادەنيەت جانە ءتىل ارناسىنىڭ ديرەكتورى, جۋرناليست نازيرا االىقىزى تورەلىك جاسادى.
ايتىس ساحناسىندا ايتىلعان ورامدى وي, ايشىقتى تىركەس, مىڭ قۇبىلعان ماقام كورەرمەن كوڭىلىن سەرپىلتتى. «جەتى كۇن جاۋعان جاڭبىرداي, جەڭىجوقپەنەن جامبىلداي. بىرلىگىمىز بەك بولسىن, سولار سالعان داڭعىلداي» دەپ تولعاعان اقىندار ازاماتتىقتىڭ ارناسى سىيلاستىقتا ەكەنىن جىرىنا ارقاۋ ەتىپ, قىرعىز-قازاق ىنتىماعىنىڭ ماڭگى جالعاسۋىن تىلەدى. حالىق دوستىعى, ماحاببات پەن مەيىرىم, قىرعىز بەن قازاقتىڭ تاريحى مەن تاعدىرى, تۇلعالارىنىڭ تۇتاستىعى كوركەم وي, كەستەلى تەڭەۋمەن كومكەرىلىپ, ال بىردە اسەرلى ازىلمەن قۇرداس قالجىڭى, اعا مەن ءىنىنىڭ قاعىتپاسى ارقىلى قارقىن الىپ وتىردى. قىرعىز اقىندارى جامبىل وبلىسىندا ورىن العان قايعىلى جاعدايعا بايلانىستى قازاق ەلىنە كوڭىل ايتسا, قازاق ايتىسكەرلەرى دە ايتىس ساحناسىندا جاسىنداي جارقىراعان ەلميربەك يماناليەۆتىڭ ومىردەن وتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. قازاق اقىندارى تاراپىنان ايتىلعان «ورىكتەردىڭ گۇلدەگەنىن كوردىڭ دە, گۇلدەرىنىڭ توگىلگەنىن كورمەدىڭ» نەمەسە «قابىرىڭ دە قازىلىپتى ءىنىم-اۋ, قادىرىڭدى بىزدەر بىلمەي جۇرگەندە» دەگەن جولدار اقىنىن جوقتاعان جۇرتتىڭ جۇرەگىن تەربەپ ءوتتى. قىرعىز ەلىنىڭ ەگەمەندىك تويى, اتا زاڭىمىزدىڭ ايتۋلى مەرەكەسى, ەكى ەل كوشباسشىلارىنىڭ تىعىز قارىم-قاتىناسى اقىندار ولەڭىنە وزەك بولدى. اسىرەسە كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى كوپ ويدىڭ تامىرىن تاپ باسقان كەرەكۋلىك اسپانبەك شۇعاتاەۆ اق قالپاقتى اعايىننىڭ العىسىن ارقالادى. سونداي-اق «التىن دومبىرا» يەگەرى مۇحتار نيازوۆ, تالاي دودادا توپ جارعان نۇرلان ەسەنقۇلوۆ, قىرعىز اقىنى مۋندۋزبەك بورانچيەۆ ءدۇيىم ەلدىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. ساحنا تورىنە قىرعىز شايىرى اشىراالى ايتاليەۆ ءبىر كەزدەرى ۇستازى سەرىك قاليەۆكە سىيعا تارتقان قومىزدى الا شىعىپ ايتىسقان التىنبەك يبراگيموۆ جاس بولسا دا الەۋەتتى اقىن ەكەنىن بايقاتتى. بۇدان بولەك ءبىر-بىرىنە دومبىرا سىيلاۋ, اعالىق باعدار, ىنىلىك ءىلتيپات تانىتۋ سەكىلدى يگى داستۇرلەر ايتىستىڭ دەڭگەيىن ارتتىرا ءتۇستى.
«ايتىس – سالت-سانامىز, ايتىس – بولمىسىمىز, تاريحىمىز, تاعدىرىمىز. بابا دا ورتاق, سانا دا ورتاق ەكى مەملەكەتتىڭ وتكەنى ءوزارا ساباقتاسىپ جاتىر. سول ساباقتاستىقتى جالعايتىن, دوستىقتى دانەكەرلەيتىن ۇلى مۇراتتار اقىندارىمىزدىڭ اۋزىمەن ايتىلدى. قىرعىز ۇلتىنىڭ جامبىل جاباەۆقا دەگەن قۇرمەتى شەكسىز. جامبىل مەن جەڭىجوقتىڭ جولىن جالعايتىن اقىندار كوبەيە بەرگەي», دەگەن تىلەگىن جەتكىزدى قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى سۇيۇنبەك كاسمامبەتوۆ.
اقىنداردى قۇتتىقتاعان قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى تالانت مامىتوۆ, قىرعىز مادەنيەت جانە تۋريزم ءمينيسترى قايرات يماناليەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى قانىبەك يماناليەۆ, فرانتسيادان بەينەقۇتتىقتاۋ جولداعان قازاق-قىرعىز ايتىسىنىڭ جاناشىرى, «ايتىس» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سادىق شەرنيازوۆ جىر مەرەكەسى بيىك مەجەدە وتكەنىن ايتىپ, كورەرمەنگە العىسىن جاۋدىردى.
قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن مۇحتار نيازوۆ, نۇرلان ەسەنقۇلوۆ, ەرجەڭىس ابديەۆ, التىنبەك يبراگيموۆ, امانتاي كۋتماناليەۆ, بايان احمادوۆ, جۇلدىزبەك تورەكانوۆ, مۋندۋزبەك بورانچيەۆ قاتارلى سەگىز اقىنعا ىنتالاندىرۋ سىيلىعى (50 مىڭ سوم) تابىستالدى. جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىن (150 مىڭ سوم) جەرلەسىمىز ءبورىباي ورازىمبەتوۆ پەن قىرعىز اقىنى كۋبات تۋكەشوۆكە بۇيىردى. جۇلدە قورى 250 مىڭ سومدى قۇرايتىن ەكىنشى ورىن قىزىلوردالىق نۇرمات مانسۇروۆ پەن قىرعىز ەلىنىڭ جۇيرىگى تۋرات جۋماەۆتىڭ ەنشىسىنە تيگەن بولسا, الاماندا شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان قوس جۇيرىك اكماتبەك سۇلتان ۇلى (قىرعىز) مەن اسپانبەك شۇعاتاەۆ (قازاقستان)
I ورىنعا (350 مىڭ سوم) يە بولدى. ال باس بايگەنى ولجالاعان (450 مىڭ سوم) جەرلەسىمىز ايبەك قاليەۆ پەن قىرعىز اقىنى اسىلبەك ماراتوۆ ايتىستىڭ جەڭىمپازى اتاندى.
قىرعىز ەلى تاعايىنداعان نەگىزگى جۇلدەدەن بولەك اقىندارعا قوماقتى قارجىلاي سىياقى تابىستالدى. ايتالىق, جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگى تاعايىنداعان 1 ميلليون تەڭگە قازاق-قىرعىز دوستىعىن اسقاقتاتا جىرلاعان مۇحتار نيازوۆ پەن قىرعىز امانتاي كۋتماناليەۆكە تەڭ ءبولىندى. ودان بولەك قىرعىز «ايتىس» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى سادىك شەرنيازوۆ تاعايىنداعان تۋگانباي ابديەۆ اتىنداعى سىيلىق مۋندۋزبەك بورانچيەۆكە, اشىراالى ايتاليەۆ اتىنداعى سىيلىق التىنبەك يبراگيموۆكە, ەستەبەس تۋرسۋناليەۆ اتىنداعى سىيلىق نۇرلان ەسەنقۇلوۆقا, بەكسۋلتان جاكيەۆ اتىنداعى سىيلىق بايان اكمادوۆقا, ەلميربەك يماناليەۆ اتىنداعى سىيلىق ايبەك قاليەۆكە بەرىلدى.
ەلدىك پەن ەركىندىكتى جىرلاعان قازاق-قىرعىز اقىندارى ءسوز جارىستىرماعانىن, ءسوز جاراستىرعانىن, وي تالاستىرماعانىن, كەرىسىنشە تابىستىرعانىن تىلگە تيەك ەتكەن زيالى قاۋىم جىر بايگەسىنەن جاقسى كوڭىل كۇيمەن تاراستى.
بىشكەك
