ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولىپ تابىلاتىن جەر رەسۋرستارى سالاسى بۇگىنگى كۇننىڭ ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلعان باستى ماسەلەلەرىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعانى بەلگىلى. بۇل اسا جاۋاپتى سالادا ناقتى ەسەپتەۋ, ونى قولدانۋدىڭ تۇگەلدىگىن جانە تيىمدىلىگىن باقىلاۋ, سول سياقتى وسى تابيعات رەسۋرستارىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە لايىقتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋ ءوز ماڭىزدىلىعىن ارتتىرماسا, ەشقاشان كەمىتكەن ەمەس.
وسى كۇردەلى جانە وتە جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقاندىعى جونىندە وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ابدىعالي بەگمانوۆ كەڭىنەن ايتىپ بەرگەن ەدى.
«جەردەن ارتىق بايلىق جوق: جەر بولسا – حالىق تا بولادى, حالىق بولسا – قاھارماندار دا دۇنيەگە كەلەدى...
جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى بولىپ تابىلاتىن جەر رەسۋرستارى سالاسى بۇگىنگى كۇننىڭ ۇلكەن ارىپتەرمەن جازىلعان باستى ماسەلەلەرىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇرعانى بەلگىلى. بۇل اسا جاۋاپتى سالادا ناقتى ەسەپتەۋ, ونى قولدانۋدىڭ تۇگەلدىگىن جانە تيىمدىلىگىن باقىلاۋ, سول سياقتى وسى تابيعات رەسۋرستارىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە لايىقتى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋ ءوز ماڭىزدىلىعىن ارتتىرماسا, ەشقاشان كەمىتكەن ەمەس.
وسى كۇردەلى جانە وتە جاۋاپتى مىندەتتەردىڭ قالاي ىسكە اسىرىلىپ جاتقاندىعى جونىندە وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ «اۋىل شارۋاشىلىعى اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ مەملەكەتتىك ينستيتۋتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ابدىعالي بەگمانوۆ كەڭىنەن ايتىپ بەرگەن ەدى.
– ابدىعالي سالبەك ۇلى قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا ءسىز باسقارىپ وتىرعان كاسىپورىننىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن دە جۇرگىزىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەندەشە, جەر القاپتارىن تالاپقا ساي ەسەپكە الۋ مەن باقىلاۋدى تىكەلەي ىسكە اسىرىپ كەلگەن كاسىپورىننىڭ وتكەنىنە كوز جۇگىرتىپ وتسەك؟
– ءبىزدىڭ كاسىپورىن قازاق كسر حالىق كوميسسارياتىنىڭ قاۋلىسىمەن 1936 جىلى 19 تامىزدا ەلىمىزدە جەر پايدالانۋ سالاسىنداعى ەڭ العاش قۇرىلعان كاسىپورىن بولىپ تابىلادى. بۇل كاسىپورىن نەگىزىنەن قازاقستان, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى جانە رەسەيدىڭ التاي ولكەسى مەن ءسىبىر جەرلەرىنىڭ كارتوگرافيالىق ماتەريالدارىن اەروفوتوتۇسىرىلىم نەگىزىندە انىقتاپ, بەلگىلەۋ, ول جەرلەردىڭ فوتوبەينەسىن جاساپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى جەرلەردى انىقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەدى.
– وتكەن عاسىردىڭ سوناۋ وتىزىنشى جىلدارىنان باستالعان جەرگە اەروفوتوتۇسىرىلىم جاساۋ, اەروفوتوگەودەزيالىق ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن وسى كەزگە دەيىن تولىق اياقتاپ بىتەتىن ۋاقىت بولعان جوق پا؟ جەر بەدەرىندە عاسىرلار مەن مىڭجىلدىقتار بويىندا ايتارلىقتاي وزگەرىس بولمايتىنى بەلگىلى ەمەس پە؟
– كارتوگرافتار, گەودەزيستەر, جەرگە ورنالاستىرۋشىلار جانە باسقا دا جەر رەسۋرستارىن پايدالانۋ سالاسىمەن بايلانىستى ماماندار جۇمىستارى ەش ۋاقىتتا اياقتالمايدى, بىتپەيدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ جۇمىس, ياعني شەكارالاردىڭ جوسپارلى كارتوگرافيالىق ماتەريالى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە وڭىرلىك جەرگە ورنالاستىرۋ سىزبالارىن (جوبالارىن) وڭدەۋ, شەكارالاردى زوندتاۋ مەن سالۋ جانە ولاردى قولدانۋ باعدارلامالارى, باعالىق زوندتاۋ جانە سالىق تولەۋ, جەر رەسۋرستارىن جاقسارتۋ جانە قورعاۋ, توپىراقتىق, گەوبوتانيكالىق ىزدەستىرۋ, جەرلەردى تۇگەندەۋ جۇمىستارى, اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىن پاسپورتتاۋ, مەملەكەتتىك جەر كاداسترىن جۇرگىزۋ جانە مونيتورينگتەۋ ءۇشىن العاشقى نەگىز بولىپ تابىلادى. بارلىق جۇمىستار ساندىق اەرو جانە كوسموتۇسىرىلىم نەگىزىندە زاماناۋي گەودەزيالىق, كومپيۋتەرلىك جانە پوليگرافيالىق جابدىقتار مەن باعدارلامالىق قامتۋلاردى قولدانۋ ارقىلى اتقارىلادى.
ەسكە سالا كەتەتىن ءبىر جايت, وسى بارلىق (شەكارالاردىڭ) جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالدارى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ 2007 جىلى بەلگىلەنگەن ستاندارتتارىنا سايكەس مەزگىلدىك جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. 6-8 جىلدا جەرلەردى تالاپقا ساي قولدانۋ اۋداندارى ءۇشىن, 10-15 جىلدا جەر وڭدەۋ جۇمىستارى ءۇشىن, 20 جانە ودان كوپ جىلداردا ءشول دالا شەكارالارى اۋماعىن قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا ءتۇسىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ىسكە اسىرىلۋدا.
جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالدا اۋىل شارۋاشىلىعى كونتۋرلارى مەن نىساندارىنىڭ فوتوبەينەمەن ۇيلەستىرىلىپ, نوبايلانعان شارتتى بەلگىلەرى مەن بەلگىلەۋلەرىنىڭ بار بولۋى جەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىق تۇرلەرىن ساپالى, جوعارى دالدىكپەن جانە ناقتىلىقپەن اتقارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ كەلەدى.
– ساپا تۋرالى كەڭىرەك ايتساڭىز؟ ەستۋىمىزشە, وتكەن جىلى الماتى قالاسى كاسىپورىندارىنىڭ ىشىندەگى كاسىپكەرلىك باسەكەدە ءسىز باسقاراتىن كاسىپورىن جاقسى قىرىنان تانىلعان ەكەن.
– راسىندا, 2011-2012 جىلداردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا, شارۋاشىلىق سالاداعى ەڭبەك ەتەتىن سۋبەكتىلەردى جالپى مەملەكەتتىك ستاتيستيكالىق ساراپتاۋ رەيتينگىندە ءبىزدىڭ كاسىپورىن «اكتيۆتەر مەن مىندەتتەر كورسەتكىشتەرى», «پايدالىلىق كورسەتكىشتەرى», «وتىمدىلىك كورسەتكىشتەرى» نوميناتسيالارى بويىنشا جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولدى. ال رەسپۋبليكا كولەمىندە وسى ءۇش كورسەتكىش بويىنشا ءتورتىنشى ورىندى ەنشىلەدىك. بۇل ءبىزدىڭ مەكەمە ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
– وسىنىڭ ءبارىن تالداپ, كورسەتىپ بەرسەڭىز؟
– 2012 جىلى «مەملەكەتتىك جەر كاداسترى ماعلۇماتتارىن قالىپتاستىرۋ» 003 مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا قاراعاندى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى شەكارالارىنىڭ 4,4 ميلليون گەكتار اۋماعىندا اەروتۇسىرىلىمدەر مەن فوتوجوسپارلار ىسكە اسىرىلدى, اقمولا, قاراعاندى, قوستاناي جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى شەكارالارىنىڭ 14,2 ميلليون گەكتارى اۋماعى بويىنشا سوڭعى جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ءونىم جاسالدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن كارتوگرافيالاۋ ءۇشىن عارىشتىق تۇسىرىلىمدەردى وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەدىك. سول سياقتى, «كازنيپيمۇنايگاز» اق, «الماتى وبلىسى الاكول اۋدانىنىڭ جەر قاتىناستارى ءبولىمى» مم شارۋاشىلىق جۇرگىزەتىن سۋبەكتىلەردەن تۇسكەن ارناۋلى تاپسىرىستاردى ورىندادىق.
– ەندى 2013 جىلى قانداي جۇمىستار اتقارىلعانىن جانە الداعى جوسپارلارىڭىز جايىندا ايتا كەتسەڭىز؟
– وتكەن جىلى كاسىپورىن «مەملەكەتتىك جەر كاداسترى ماعلۇماتتارىن قالىپتاستىرۋ» 019 (2013 جىلعا دەيىن – 003 باعدارلاماسى) بويىنشا جامبىل جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى شەگىندە اەروفوتوتۇسىرىلىمدىك جۇمىستار, جامبىل جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى شەكارالارىنىڭ 3,9 ميلليون گەكتارى اۋماعىنا اەروتۇسىرىلىمدەردى ۇيلەستىرۋ جانە مەجەلەۋ بويىنشا دالالىق جۇمىستار, اقمولا, جامبىل, قاراعاندى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ 7,4 ميلليون اۋماعىنا سوڭعى جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ءونىمدى جاساۋ بويىنشا كامەرالدى جۇمىستار اتقاردى.
2011 جىلعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرماعا وراي اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنا قايتارىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن تۇگەندەۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
تۇگەندەۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋدىڭ باستى ماقساتى بوس جاتقان جەرلەردىڭ ەسەپ مالىمەتتەرىنە سايكەستەندىرىلىپ, اۋماقتار بويىنشا ناقتىلانۋى, سول سياقتى اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ ماقساتقا ساي ەمەس قولدانىلۋىن انىقتاۋ, ۇقساتىلماي جاتقان جەرلەردى ءارى قاراي ءتيىمدى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. تۇگەندەۋ جۇمىستارى اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارىنىڭ 30,5 ميلليون اۋماقتارىن, 14 وبلىس پەن 53 اكىمشىلىك اۋداندى, 6 قالانى قامتىدى. 700 اۋىلدىق (سەلولىق) وكرۋگتەردە زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.
كەلەشەكتە جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى جاڭارتۋ كولەمدەرىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ورتاشا جىلدىق ساراپتاما ونىڭ 2005-تەن 2015 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جىل سايىنعى بولىنەتىن قۇرالدارى وسى جۇمىس تۇرلەرىن جۇرگىزۋگە جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بۇگىنگى تاڭدا شەكارانىڭ جوسپارلى اۋىلشارۋاشىلىق كارتوگرافيالىق ماتەريالدارىنىڭ نەگىزىنە ساي دەڭگەيدە جاڭارتىلعان اۋداندارعا باتىس قازاقستان جانە اقتوبە وبلىستارى عانا جاتادى. اتالمىش وبلىستاردىڭ جاڭارتىلعان اۋماقتارى 97 جانە 98 پايىزدى قۇراسا, ەلىمىزدىڭ قالعان اۋماعى ەسكى, 1990 جىلى جاسالىنعان جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالمەن جابىلعان. وسىلايشا, جامبىل, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان جانە ءوڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى 100 پايىزدىق جاڭارتۋعا مۇقتاج.
الداعى ۋاقىتتا وسى ماتەريالداردى اقمولا وبلىسى بويىنشا 44 پايىزعا, الماتى وبلىسى بويىنشا 80 پايىزعا, اتىراۋ وبلىسى بويىنشا 38 پايىزعا, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 89 پايىزعا, قاراعاندى وبلىسى بويىنشا 68 پايىزعا, قوستاناي وبلىسى بويىنشا 78 پايىزعا جاڭارتۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسى 2 741 700 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, اۋماقتى جاڭارتۋ قارقىنى 2005-2012 جىلدارعا, ياعني 7 جىلعا شاققاندا جىلىنا 26,6 پايىزدى نەمەسە 91 094 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. وسى قارقىنمەن جاڭارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرسەك, 019 باعدارلاماسى بويىنشا جوسپارلى نەگىزدى جاڭارتۋعا 30 جىلدان استام ۋاقىت قاجەت بولادى ەكەن. سوندىقتان, بۇل جۇمىستار ءبىرىنشى كەزەكتە ورىندالۋ كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
– ياعني جاڭارتۋ جۇمىستارى جاسالىپ جاتىپ ەسكىرە بەرەدى دەمەكشىسىز عوي. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن جول بار ما؟
– وسىعان بايلانىستى ايتار بولساق, شەكارانىڭ جوسپارلى-كارتوگرافيالىق نەگىزىن جاڭارتۋ قۇرالدارىن الۋ ورايىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن جانە جەر قاتىناستارى بويىنشا قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ءبىزدىڭ كاسىپورىن وڭىرلىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىمەن كەلىسىلگەن, جەرگە ورنالاستىرۋ جانە جەر كاداسترى اەروفوتوگەودەزيالىق جۇمىستارىنا باعالار ءتىزىمى بويىنشا ءوز جۇمىستارىنىڭ كەسىمدى قۇنىن انىقتايدى.
جەرلەردىڭ پايدالانىلۋىن جاقسارتۋ, ەلىمىزدىڭ جەر رەسۋرستارىن مەملەكەتتىك باسقارۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا ايماقتار شەكارالارىنىڭ اۋماقتارىن جاڭا, ساپالى, ناقتىلى جوسپارلى-كارتوگرافيالىق ماتەريالمەن دەر كەزىندە قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى مىندەت. تاۋەلسىز ەلدىڭ جەر تۋرالى زاڭنامالارى وسىنى تالاپ ەتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
