قازاقتىڭ تۇڭعىش ستەنوگرافيسى ءارى وسى كاسىپتىڭ نەگىزىن سالۋشى, ءسوز زەرگەرى دانابيكە بايقاداموۆانىڭ تۋعانىنا – 100 جىل
1. تاريحتى پاراقتاعاندا...
...1972 جىل. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە باعىمدى سىناپ كورگەنمەن, كونكۋرستان وتە المادىم. ءبىر جىل بولسا دا ۋاقىتىمدى بوسقا وتكىزبەيىن دەپ, ستەنوگرافيستەر دايارلايتىن الماتىداعى №135 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنىڭ جارناماسىن قيىپ الىپ قويدىم. بىراق, قانداي ماماندىق ەكەنىن ءبىلمەيمىن. الماتىعا تەلەفون شالىپ, جەزدەمنەن سۇراپ ەدىم: «كەرەمەت ماماندىق. شاپشاڭ جازۋدى ۇيرەنىپ, سويلەگەن ادامنىڭ ءسوزىن تۇگەل جازىپ ۇلگەرەتىن بولاسىڭ», دەپ قىزىقتىرىپ قويدى. سودان ۋچيليششەگە ەمتيحان تاپسىرىپ, وقۋعا ءتۇستىم. ءبىر توپتا 30 قىز وقىدىق. ستەنوگرافيادان راحيما جولدىباەۆا دەگەن اپاي بەردى. كۋرستا وقىپ, تەورياسىن مەڭگەرگەنمەن, ستەنوگرافيستكا بولىپ ماشىقتانىپ جۇمىس ىستەمەگەن. بايقايمىز, اپاي سىرتىن قاپتاپ العان ءبىر تال وقۋلىقتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەشكىمگە ۇستاتپايدى. سۇراعانىمىزدا, وقۋلىق 1961 جىلى 600 دانا تارالىممەن باسىلىپ شىققان, اۆتورى – دانابيكە بايقاداموۆا, دەدى. بىراق, اۆتور تۋرالى ەش ءمالىمەت ايتپادى.
قازاقتىڭ تۇڭعىش ستەنوگرافيسى ءارى وسى كاسىپتىڭ نەگىزىن سالۋشى, ءسوز زەرگەرى دانابيكە بايقاداموۆانىڭ تۋعانىنا – 100 جىل
1. تاريحتى پاراقتاعاندا...
...1972 جىل. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە باعىمدى سىناپ كورگەنمەن, كونكۋرستان وتە المادىم. ءبىر جىل بولسا دا ۋاقىتىمدى بوسقا وتكىزبەيىن دەپ, ستەنوگرافيستەر دايارلايتىن الماتىداعى №135 كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەنىڭ جارناماسىن قيىپ الىپ قويدىم. بىراق, قانداي ماماندىق ەكەنىن ءبىلمەيمىن. الماتىعا تەلەفون شالىپ, جەزدەمنەن سۇراپ ەدىم: «كەرەمەت ماماندىق. شاپشاڭ جازۋدى ۇيرەنىپ, سويلەگەن ادامنىڭ ءسوزىن تۇگەل جازىپ ۇلگەرەتىن بولاسىڭ», دەپ قىزىقتىرىپ قويدى. سودان ۋچيليششەگە ەمتيحان تاپسىرىپ, وقۋعا ءتۇستىم. ءبىر توپتا 30 قىز وقىدىق. ستەنوگرافيادان راحيما جولدىباەۆا دەگەن اپاي بەردى. كۋرستا وقىپ, تەورياسىن مەڭگەرگەنمەن, ستەنوگرافيستكا بولىپ ماشىقتانىپ جۇمىس ىستەمەگەن. بايقايمىز, اپاي سىرتىن قاپتاپ العان ءبىر تال وقۋلىقتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەشكىمگە ۇستاتپايدى. سۇراعانىمىزدا, وقۋلىق 1961 جىلى 600 دانا تارالىممەن باسىلىپ شىققان, اۆتورى – دانابيكە بايقاداموۆا, دەدى. بىراق, اۆتور تۋرالى ەش ءمالىمەت ايتپادى.
ۋچيليششەنى ۇزدىك بىتىرگەن مەنى جولدامامەن قازاق راديوسىنا جىبەردى. «شالقاردىڭ» باس رەداكتورى مادريد رىسبەكوۆ اعاي ستەنوگرافيانى قانشالىقتى مەڭگەرگەنىمدى ءبىلگىسى كەلگەن بولۋى كەرەك, «كانە, جازىپ كورشى», دەپ قولىنا تۇسكەن گازەتتى الدى دا, وقي باستادى. تىرىسىپ جازىپ جاتىرمىن. ارتىنشا جازعانىمدى قايىرا وقۋدى ءوتىندى. وقىعان سايىن باسىن شايقاپ, تاڭىرقاپ: «مىناۋ ءوزى كەرەمەت دۇنيە عوي», دەپ ريزا بولادى. وسىلايشا, جۇمىسقا قابىلداندىم. جۇمىسىم – قازاق راديوسىنىڭ وبلىستاعى مەنشىكتى تىلشىلەرىنەن سوڭعى حاباردىڭ جاڭالىقتارىن تەلەفونمەن جازىپ الامىن دا, ماشينكاعا باسىپ رەداكتورعا بەرەمىن.
بىردە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى مىڭباي ىلەس اعاي تەلەفون شالىپ, تالعاردا وتەتىن كۇردەلى سوت وتىرىسىن ستەنوگرافيالاپ بەرۋىمدى ءوتىندى. كەلىستىم. قايتار جولدا رەداكتسيا كاسىبي ستەنوگرافيسكانىڭ جوقتىعىنان 60-تان اسقان ەكى اپايدى زەينەتكە جىبەرە الماي وتىرعانىن ايتىپ, ەگەر كەلسەڭ, قاراعىم, بىزدە پاتەر ماسەلەسى دە تەز شەشىلەدى, دەپ قولقا سالدى.
وسىلايشا, «سق-عا» جۇمىسقا قابىلداندىم. مىڭباي اعاي ستەنوگرافيسكالار ءبولمەسىنە ەرتىپ بارىپ, داناش اپايمەن تانىستىردى. شاشىن ارتقا ءتۇيىپ, جىپ-جيناقى كيىنگەن ادەمىشە كەلگەن اپاي بىردەن كوزىمە جىلى ۇشىرادى. مىنە, كەرەمەت! داناش دەپ تانىستىرعان اپاي – قازاق ستەنوگرافياسى وقۋلىعىنىڭ اۆتورى دانابيكە بايقاداموۆا, ەكىنشىسى – وراز يساەۆتىڭ كەلىنى ءماريام يساەۆا. بىردەن دەمالىسقا جىبەرۋدىڭ رەتى كەلمەدى مە, ەكى اپايمەن كەزەكتەسىپ ءبىر جىلعا جۋىق جۇمىس ىستەدىم. ول ماعان ءتىپتى جاقسى بولدى. ماريام اپايدىڭ ستەنوگرافيا ءجۇيەسى ءوزگەشەلەۋ ءارى جىلدامدىعى ازداۋ. ال داناش اپايدىڭ جىلدامدىعى كەرەمەت, شاپشاڭ جازۋ, قىسقارتۋ, تاڭبا بەلگىلەۋ ءادىس-ءتاسىلىن سۇراپ, ماشىقتانۋىما كوپ كومەگى تيدى. ماعان سەنگەنى عوي, گازەت جۇمىسىمەن شەكتەلىپ قالماي, اپاي جانىنان تاستاماي, سەزد, پلەنۋم, جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل قورىتىندىسى, تەاتر قوعامىنداعى تالقىلاۋ, باسقا دا جينالىستاردى ەكەۋلەپ جازىپ جۇردىك. بايقايمىن, مەنى جاس بالا دەمەيدى, وزىمەن تەڭ ۇستاپ, جاقىن تارتىپ, بارلىق ويىمەن ءبولىسىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ۇلكەن جاناشىرلىق تانىتادى.
...ادامزات بالاسى اۋىزدان شىققان ءسوزدى قاز-قالپىندا جازىپ الۋدى ءحVىىى عاسىردىڭ اياعىندا ويلاپ تاۋىپ, بۇل ونەردى ستەنوگرافيا دەپ اتاعان. ەگەر كادىمگى جازۋمەن مينوتىنە 20-25 ءسوز جازاتىن بولساڭىز, ستەنوگرافيانى قولدانۋ ارقىلى 90-100 ءسوز ەركىن جازىلادى. ونىڭ ەرەكشەلىگى دە, قيىندىعى دا سول, ستەنوگرافيا ءالفاۆيتى بۇگىنگى قولداناتىن الفاۆيتتەن مۇلدەم وزگەشە. ونىڭ ءوز ءالفاۆيتىن جاڭادان ۇيرەنىپ, وعان جىلدامدىق قوسىپ, جازعانىڭدى قايتادان جازىپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىرەۋ اسىقپاي, جاي, بىرەۋ شاپشاڭ ءسويلەيدى. وندايدا قالايدا ۇلگەرىپ جازۋىڭ كەرەك. مەنىڭشە, ستەنوگرافيانى تەك قابىلەتتى, زەرەك ادام عانا مەڭگەرىپ, كاسىبي بىلىكتى مامان بولا الادى. ونىڭ ۇستىنە, كۇردەلى, قيىندىعى – ورىس الفاۆيتىندە 33, قازاقتا 42 ءارىپ بار, ول دا تاڭبانى كوبەيتىپ قول بايلايدى. ەرتەرەكتە گابەلسبەرگەن, شتولتسە, تەرنە جۇيەسى رەسمي ءتۇردە قولدانىلسا, ورىس ستەنوگرافياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى پروفەسسور ن.ن.سوكولوۆ ورىس ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنا سۇيەنىپ, ءوزىنىڭ بىرەگەي جۇيەسىن جاساعان.
جالپى, قازاق ستەنوگرافياسىنىڭ تاريحى قازاقستاندا 1930 جىلدان باستاۋ الىپ, ول مەملەكەتتىك تۇرعىدا ماسەلە بولىپ كوتەرىلەدى. بۇل ۇسىنىسقا بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ۇلتتار سوۆەتى دە جەدەل نازار اۋدارادى. 1931 جىلى ءماسكەۋدە تۇركى تىلدەرىندە ءسويلەيتىن ۇلت رەسپۋبليكالارى ءۇشىن پروفەسسور پ.ر.بۋرلاكوۆتىڭ نۋس (ناتسيونالنايا ۋنيتارنايا ستەنوگرافيا) ءجۇيەسى ۇسىنىلىپ, ءار رەسپۋبليكادان 2-3 ادامنان شاقىرتىپ, وقىتادى. وعان قازاقستاننان ناسيحا وسپانوۆا بارادى. 1933 جىلى الماتىدا ەكى جىلدىق ستەنوگرافيا كۋرسىن اشادى. وعان 100 قىز-كەلىنشەك قابىلدانىپ, ولارعا ن.وسپانوۆا ساباق بەرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا ر.الدوڭعاروۆا, ف.بارماقوۆا, د.بايقاداموۆا, ل.لاستاەۆا, ەكىنشى توپتا قازاق زيالىلارىنىڭ ايەلدەرى – س.سەيفۋلليننىڭ زايىبى گۇلباھرام, رەسپۋبليكا كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ق.ءتاشتيتوۆتىڭ جۇبايى ساعادات, سوۆحوزدار حالىق كوميسسارياتىنىڭ توراعاسى ءدۇيسەنوۆتىڭ ايەلى ۇرمەت, گۇلباھرام قۇلقاشەۆا, ت.ب. بولادى.
1935 جىلى ەكى جىلدىق كۋرستى ءۇزدىك ءبىتىرىسىمەن اپايعا حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىنا جولداما بەرەدى. وندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ت.ءجۇرگەنوۆ قابىلداپ, پروفەسسور قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ قاراماعىنا ءجىبەرەدى. سوندا ءجۇرىپ عالىمنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن, لەكتسيالارىن جازۋعا ۇلەس قوسادى.
ول كەزدە بۇگىنگىدەي جازاتىن ديكتوفون, ماگنيتوفون جوق, تەك قانا جازۋ ماشينكاسى. ماماندىعىن جەتىك مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا جاقسى ورتاعا تۇسەدى, القالى جيىندارعا قاتىسىپ كوزگە تۇسە باستايدى. وسىندا جۇرگەندە بولاشاق جۇبايى الماتى وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرى ارىستان قوجاحمەتوۆپەن تانىسىپ, كەيىن ەكەۋى قوسىلادى. 1936 جىلى جۇبايىن باتىس قازاقستان وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. سول جىلى قىزدارى قالامقاس دۇنيەگە كەلەدى. 1938 جىلى 7 اقپاندا ارىستاندى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ, 1938 جىلى 9 قاراشادا اتىلادى.
ارينە, كەڭەستىك كەر زامان تۇسىندا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى, «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلدەرىنىڭ زارداپ شەگىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراماعاندارى كەمدە-كەم. دانابيكە دە جۇمىستان شەتتەتىلەدى. ودان كەيىنگى سوعىس جىلدارىنىڭ ءوز قيىندىعى ءوتتى. تەك 1947 جىلى الماتى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ ءحىV سەسسياسىن ستەنوگرافيالاۋعا شاقىرعاندا بارىپ, سەڭ قوزعالا باستايدى. 1948 جىلى دانابيكەنى بىلەتىن عىلىم اكادەمياسىنداعى ءبىراز زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ وتىنىشىمەن, ونى مۇحتار اۋەزوۆ وزىنە ستەنوگرافيسكا-ماشينيسكا جانە حاتشى ەتىپ, جۇمىسقا قابىلدايدى. بەس جىلدىڭ ىشىندە «اباي جولى» رومانىنىڭ ەكى تومىن, باسقا دا شىعارما, لەكتسيالارىن ستەنوگرافيالايدى.
1949 جىلى 5 قازاندا الماتىدا اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ سلەتى وتەدى. جيىنعا قاتىسقان ك.ە.ۆوروشيلوۆ ءوزىنىڭ وڭ جاعىندا وتىرىپ, سويلەگەن شەشەندەردىڭ ءسوزىن جازىپ وتىرعان داناش اپايدى بايقايدى. سويتەدى دە, «ورىستىڭ, شەتەلدىكتەردىڭ ستەنوگرافيامەن جازاتىنىن ءبىلەمىن, بىراق قازاقتاردى ءبىرىنشى كورۋىم, جيىن بىتكەن سوڭ مىنا كىسىنىڭ جازعانىن تەكسەرىڭدەرشى» دەپ تاپسىرما بەرەدى. تەكسەرە كەلگەندە ءبىر ۇتىردەن عانا قاتەلەسكەن عوي. وسىلايشا, ۆوروشيلوۆتىڭ بۇل «ەمتيحانى» ونىڭ جولىن اشادى. 1952 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنە جۇمىسقا شاقىرىلىپ, 1976 جىلعا دەيىن, ياعني زەينەتكەرلىككە شىققانشا ۇزاق جىلدار قىزمەت ىستەيدى.
بۇعان دەيىن, سونداي-اق, ت.احتانوۆ پەن س.باباەۆسكيدىڭ «ارداگەر», ع.احمەتوۆ پەن ن.انوۆتىڭ «اق مەشىت», م.جانعالين مەن ا.س.ماكارەنكونىڭ «پەداگوگيكالىق پوەما» كىتاپتارىن, ق.جاباسوۆ پەن ى.التىنساريننىڭ 80 حاتىن ستەنوگرافيالاپ ءتۇسىردى. مۇنداي اۋقىمدى جۇمىستار ءسوزدى ورنىقتىرۋعا, ءتاجىريبە جيناقتاپ, جىلدامدىقتى ارتتىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ستەنوگرافيامەن تىڭعىلىقتى اينالىسىپ, كوپ ىزدەنۋدىڭ ءناتيجەسىندە ونىڭ قىرى مەن سىرىن, تەز جازۋداعى قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە كەلە, ونى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, 1961 جىلى تۇڭعىش رەت ءوزىمىزدىڭ «قازاق ستەنوگرافياسى» وقۋلىعىن جازىپ شىعارادى. دانابيكە بايقاداموۆا ۇلتتىق ستەنوگرافيانى بيىك دارەجەگە كوتەرىپ, مەملەكەت ىسىندە قانشاما قۇجاتتاردىڭ مۇراعاتتا قاتتالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسۋمەن بىرگە, ارتىندا كەرەمەتتەي مول مۇرا جازىپ قالدىرعان قالامگەر, اقىن, ءسوز زەرگەرى ەدى...
2.دانابيكەنىڭ داناگويلىگى
داناش اپايمەن 1975 جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن, ياعني ون سەگىز جىل بىردە انامداي, بىردە سىرلاس قۇربىمداي, بىردە ەت جاقىن اپكەمدەي سىيلاسىپ, ارالاسىپ وتتىك. وسى جىلدارى ءوزىمدى شەكسىز دە شەتسىز «كەننىڭ» ىشىنە كىرىپ كەتكەندەي سەزىندىم. اپايدىڭ ءومىربايانى وتە باي, كورگەن تاۋقىمەتى دە, تاعدىر-تالايى دا شىرعالاڭ. «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى, «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى دەپ جاعىلعان قاراكۇيەدەن كوپ تەپەرىش كورىپ, ءومىردىڭ وتىنا ءتۇسىپ وينايدى, قازانىنا ءتۇسىپ قاينايدى. اسىرەسە, وزىنە ەتجاقىن ادامداردى اقتاپ, اكە اتىنا كىر كەلتىرمەۋ ءۇشىن بەل شەشىپ ءبىر جاتپايدى, اقيقاتتى ىزدەپ شىرىلداپ, اقىرى ونى تابادى.
اكەسى بايقادام قارالدين (1877-1930) وقىعان, ورىسشا ساۋاتتى, كوزى اشىق, ءوز زامانىنىڭ بەتكە ۇستار ازاماتى بولعان. قازاق مەملەكەتىن قالىپتاستىرۋ جولىندا تەر توككەن ادام. العاشىندا تورعاي گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ءتىلماشى, 1916-1920 جىلدارى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارادى. 1919 جىلى ۆ.ي.لەنين قازاق سوۆەت اۆتونومياسىن قۇرۋدىڭ جانە ونىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دايىندىق جۇمىستارىنا ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا دالا ولكەسىنەن بارعان وكىلدىڭ ءىشىندە ءا.جانگەلدين, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.تۇنعانشينمەن بىرگە بايقادام قارالديننىڭ دە بولۋى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. جالپى, ب.قارالدين ءومىرى مەن اتقارعان قىزمەتتەرى جايلى تاريحشىلار, جۋرناليستەر زەرتتەپ كوپ جازدى. ماسەلەن, 1992 جىلى بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى جانبولات اۋپباەۆ پەن ءادىلبەك جاقىپ ۇلىنىڭ مۇراعات دەرەكتەرىنە ءسۇيەنگەن «اۋلەت» اتتى كىتابى جارىق كوردى. 1998 جىلى 120 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتسە, 1992 جىلدان قازىرگى قوستاناي وبلىسى, امانكەلدى اۋدانىنداعى بۇرىنعى «قازاقستاننىڭ 40 جىلدىعى» اتىنداعى سوۆحوز ب.قارالدين اتىنداعى شارۋاشىلىق ۇجىمشارى دەپ اتالادى. سول ەلدى مەكەندە مەكتەپ پەن ءبىر كوشەگە سول كىسىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن.
اناسى ءۇرزيپا (1888-1980) سارىتورعايداعى مەكتەپتىڭ ءۇش كلاسىن تامامداعان, پەتەربورداعى بەستۋجەۆ قىزدارعا ارنالعان ەكى جىلدىق جابىق پانسيوناتىندا وقىعان, ساۋاتتى, دومبىرا تارتىپ, ءان سالاتىن, ورىسشا ءبىلەتىن, سول كەزدەگى كوكىرەك كوزى اشىق قازاق قىزدارىنىڭ ءبىرى بولعان. انالارى دۇنيەگە 18 بالا اكەلەدى. دانابيكە 7-ءشىسى بولعانمەن, ونىڭ الدىنداعى التى ۇل كىشكەنە كەزىندە شەتىنەيدى. اپايدان كەيىن دە التى بالا دۇنيەگە كەلەدى.
1928 جىلى اكەلەرى ۇستالعاندا داناش اپاي 15 جاستا ەكەن. شيەتتەي بالا-شاعانىڭ ۇلكەنى ءارى تۋىستارىنىڭ ەستيارى بولعان سوڭ جۇمىس تاڭداماي ەرتەڭنەن قارا كەشكە دەيىن تىربانىپ, ءبىر ءۇيلى جاندى ءوزى اسىرايدى. اكەسى جاعىلعان جالادان قۇتىلمايتىنىن ءبىلىپ, ءوزى ءۇمىت كۇتكەن بالالارىنىڭ ۇلكەنى, سۋىنىڭ تۇنىعى دانابيكەگە قوستاناي تۇرمەسىنەن ارناۋ حات جازادى.
...قاراعىم, كوزىمنىڭ نۇرى قالقام داناش,
قورشادى-اۋ باقىتسىزدىق بولماي تولاس.
قاندىرا مەيىرىمدى سۇيەم دەسەم,
جەتپەيدى, امالىم نە, جايعان قۇلاش.., – دەگەن التى شۋماق ولەڭدە ەلجىرەي ساعىنىشىن بىلدىرسە, سەمەيدەن جازعان ەكىنشى حاتىندا:
...بالا ەگەر اقىلدى بوپ تۋسا بۇگىن,
اقتايدى اتا كۇشىن, انا ءسۇتىن.
بالادان وسال مىنەز كورە قالسا,
ىشىنە اتا-انانىڭ تولار ءتۇتىن.
اناڭا بولعىن تىرەۋ جانىم, داناش,
ءار ىسكە اقىل جۇمساپ, ەپپەن جاناس.
اناڭدى سەنەن باسقا تاپسىرارلىق,
كىمىم بار ەس بىلەتىن ءوزىڭ ساناس! – دەپ اناسىن, باۋىرلارىن تاپسىرادى. داناشى بولسا اكە ءسوزىن ومىرىنە بويتۇمار ەتىپ, اماناتقا ادال بولۋعا تىرىسادى.
ءبىر بايقاعانىم, اپايدى باۋىرلارى باقىتجان اعاي دا, گۋليا اپاي دا توكەم دەپ وتىراتىن. «وسى ءسىزدى نەگە توكەم دەپ اتايدى؟» دەگەنىم بار. سويتسەك, اناسى ءۇرزيپا قىزىنىڭ ەڭبەكقورلىعىنا, باۋىرمالدىعىنا ريزا بولىپ, بالالارىنا: «اكەلەرىڭ اتىلىپ كەتكەلى ءبارىمىزدى اسىراپ جۇرگەن وسى داناش. ول بىزگە اكەم تولەبايداي قامقورلىق جاساۋدا. جاراتقان يەم, ونى بىزگە بايقادامنىڭ ورنىنا جىبەرىپ, «اكە ورنىنا اكە» بولسىن دەگەنى عوي. ەندەشە, دانابيكە ەمەس, توكەم دەڭدەر», دەپ وسىلاي اتاۋدى ءوتىنىپ, وزگە بالالارىنان ەرەكشە كورىپ, قۇرمەتتەگەن.
داناش اپاي قانشا قيىندىق كورگەنىمەن, ءماندى دە ماعىنالى ءومىر ءسۇرىپ ءوتتى. ول كىسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ, جۇمىس ىستەۋ ءستيلى دە وزگەشە ەدى. اسىرەسە, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە تاڭعالاتىنمىن. سەكسەن جىل ءومىر سۇرسە, سونى كۇندە جوسپارلاپ, ۋاقىتتىڭ قادىرىنە جەتىپ, دۇرىس پايدالانا ءبىلدى. ەڭبەكقورلىعى, جانكەشتىلىگى ءوز الدىنا, پەندەشىلىكتەن, ايەلدىك ۇساق-تۇيەكتەن ءوزىن جوعارى قوياتىن. زەينەت دەمالىسىنا شىقسا دا, تاڭەرتەڭگى ساعات التىدا تۇرىپ, شاي-پايىن ىشكەن سوڭ جازۋ ماشينكاسىنا وتىراتىن. ودان بوساسا كىتاپ وقيتىن. جۇمىستى وتە شاپشاڭ ىستەيتىن. باستاعان ءىسىن بىتىرگەنشە جانى قالمايتىن. تاماقتى دا تەز, ءدامدى جاسايتىن. سويلەپ تۇرىپ-اق الدىڭا نەشە ءتۇرلى تاماق اكەلگەنىنە تاڭعالاسىڭ. قىزى قالامقاس پەن ۇلى داستانعا قاتاڭ تالاپ قويىپ, باقىلاپ, قاداعالاپ وتىراتىن. كەيدە مەنى ىلەستىرىپ تۋعان-تۋىستارىنىڭ ءۇيىن ارالايتىنى بار. اناسى ءۇرزيپا ءتىرى كەزىندە ءجيى باردىق. بىردە ءىنىسى اتاقتى كومپوزيتور, قازاقتىڭ دۋناەۆسكيى اتانعان باقىتجاننىڭ ۇيىنە بارىپ, اتى اڭىزعا اينالعان گەنەرال پانفيلوۆتىڭ قىزى ۆالەنتينا يۆانوۆنانىڭ قولىنان ءشاي ىشسەك, بىردە قىزى قالامقاستىڭ, بىردە قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كۇنىمجان (گۋليا دەيتىن) اپايدىڭ ۇيىنە بارىپ, وتكەن-كەتكەندى ەسكە الىپ, جادىراپ شىعاتىن. ال قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى, وپەرا ءانشىسى, حالىق اراسىندا ەكىنشى كۇلاش اتانعان ءسىڭلىسى ايسۇلۋ تۋرالى دا كوپ ايتاتىن.
داناش اپاي ءومىرىنىڭ سوڭعى ونشاقتى جىلىندا ۇلى داستاننىڭ قولىندا بولدى. ءوزىنىڭ جەكە بولمەسىندەگى كىتاپ, مۇراعاتتارى ءبىر قابىرعانى الىپ, رەت-رەتىمەن جينالىپ تۇراتىن. سوڭعى بارعانىمدا بۇكىل جازعان قولجازبالارىن باسپاحاناعا اپارىپ, ءتۇپتەتىپ قويعانىن كورسەتتى. 500-دەي ولەڭدەرى مەن ەستەلىك, اڭگىمەلەرى ون ءۇش توم بولىپتى. وندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى, ونىڭ باسشىلارى اكەسى بايقادامنان باستاپ ابدىعاپپار حان, امانگەلدى يمانوۆ, كەيكى باتىر, ءا.جانگەلدين, وزىمەن قىزمەتتەس نەمەسە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان قازاق ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە, ونەرىنە, زور ۇلەس قوسقان الىپتار توبى – س.سەيفۋللين, قۇدايبەرگەن جانە احمەت جۇبانوۆتار, م.اۋەزوۆ, ءى.قابىلوۆ, ءى.وماروۆ, ب.مايلين, ع.مۇسىرەپوۆ, ي.قاراعۇلوۆ, م.عابدۋللين, ە.سمايىلوۆ, ت.ءجۇرگەنوۆ, ت.ب. جايلى ەستەلىكتەر بار. اپايدىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە 1991 جىلى ءىنىسى باقىتجان تۋرالى سەگىز جىل باسپادا جاتقان «الما اعاشتار گۇلدەگەندە» كىتابى عانا جارىق كوردى.
مىنە, سول قازىنادان, ەستەرىڭىزدە بولسا, 2004-2006 جىلدارى «انا ءتىلى» گازەتى كەرتىپ-كەرتىپ, الدىمەن م.اۋەزوۆ تۋرالى, ارتىنشا «دەرەكناما» ايدارىمەن تاماشا ەستەلىكتەرىن جاريالادى. وقىرماننىڭ جىلى ىقىلاسىن, قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان مۇحاڭ تۋرالى ەستەلىگى 2006 جىلى «ولكە» باسپاسىنان «مەن بىلەتىن اۋەزوۆ» دەگەن اتپەن جارىق كوردى. وسى ەستەلىكتەردىڭ گازەتتە دە, كىتاپ بولىپ باسىلۋىنا دا قولداۋ كورسەتكەن بەلگىلى جازۋشى, سول كەزدەگى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى مەرەكە قۇلكەنوۆ پەن قولجازبانى وقىپ, دايىنداعان مارقۇم زيادا يجانوۆتىڭ وراسان ەڭبەكتەرىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال بولار.
سونداي-اق, تۋعان ءسىڭلىسى, پروفەسسور كۇنىمجان بايقاداموۆا جان-جاقتى قامتىلعان تانىمدىق مۇراعات دەرەكتەرىنە باي 2009 جىلى شىققان «بايقاداموۆتار اۋلەتى» دەرەكتى حيكايات كىتابىندا اياۋلى اكەسى, اپاسى دانابيكە, اعاسى باقىتجان, ءسىڭلىسى ايسۇلۋ جايلى كەڭىنەن توقتالادى.
– انام وتە جيناقى ادام بولاتىن. بوسبەلبەۋ, ىنجىقتىقتى جانى سۇيمەيتىن, – دەيدى اناسىنىڭ مۇراعاتىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ولاردىڭ كىتاپ بولىپ شىعۋىنا وتە ىقىلاستى قالامقاس تاتە. – ول كەزدە جاقسى كيىمدى تالونمەن الاسىڭ. قولىما ەكى تالون ءتۇسىپ, ەكى كوفتا ساتىپ اكەلسەم, انام: «نەگە ءبىر تالونىڭا ىنىڭە جەيدە ساتىپ المادىڭ؟» – دەپ رەنجىسىن. «مەندە قايبىر جەتىسكەن كوفتا بار دەيسىز», دەسەم: «ول ساعان قاراعاندا ءالسىز, بوس. سوندىقتان وعان كومەكتەسۋىڭ كەرەك. ال سەن مىقتىراقسىڭ, قاشاندا اياعىڭنان نىق تۇرىپ كەتەسىڭ, ساعان سەنەمىن», دەدى. راس, انام مەنى ەشقاشان اياعان جوق, كوپ جۇمسادى, قاتاڭ تالاپ قويدى. ول كىسىگە ەش ءوتىنىش ايتىپ كەلمەيتىنمىن. ايتقانمەن تىڭدامايتىن. ويتكەنى, ءوزى ءومىردىڭ قيىنشىلىعىن كوپ كورگەندىكتەن, ەشكىمگە ەڭكەيمەگەن عوي. مەنەن دە سونى تالاپ ەتەتىن. شىنىندا دا, انامنىڭ سول تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا اياعىمنان نىق تۇردىم. الايدا, ءدال سول جيناقىلىقتى مەن ءوز قىزىمنان دا تالاپ ەتتىم. قازىر ءبىر اللا تاعالا مەن انامنىڭ سول تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا قىزىم اياعىنان نىق تۇر. بارلىق جاعدايعا بەيىمدى, كەز كەلگەن قيىندىقتان شىعا الاتىنىنا سەنەمىن. مەنىڭ بىلگەنىم, بالانى قاتاڭ تارتىپپەن تاربيەلەۋ كەرەك ەكەن. ونى ءوزىمنىڭ نەمەرەمنەن كورىپ وتىرمىن. جاقسى كورىپ, ماڭدايىنان قاقپاي ءوسىردىم. نەمەرەم بوس, انام مەن قىزىم سياقتى بولا المايتىنىنا كوزىم جەتىپ وتىر.
اناسىنىڭ قايسار مىنەزى ەسىنە ءتۇستى مە, الدە وزىنە ەڭ جاقىن بولعان ادامدى ساعىندى ما ەكەن, قالامقاس تاتە كوزىنە جاس الدى. ول كىسى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ۇزاق جىلدار قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا 22 جىل حيرۋرگ, كەيىن دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىندا ساباق بەرگەن. رەسپۋبليكادا كوزگە دياگنوستيكا جاسايتىن ۋدز (ۋزي) اپپاراتىن ءبىرىنشى ەنگىزگەن دارىگەر. ال اپايدىڭ رەداكتسياعا ەرتىپ اكەلەتىن نەمەرەسى اسەم تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, جۇبايى بەلگىلى جازۋشى جاپپار ومىربەكوۆتىڭ ۇلى احان ەكەۋىنەن نۇرجان دەگەن اپايدىڭ شوبەرەسى ەرجەتىپ كەلەدى.
اپايدان كەيىن قايتىس بولعان ۇلى داستان جوعارى ساناتتاعى گەولوگ, كەزىندە وڭتۇستىك قازاقستان گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن باسقارعان. جۇبايى ۆالەنتينا دا گەولوگ. قىزدارى ايان الماتى شەتەل تىلدەرى ينستيتۋتىن اياقتاعان, قازىر يسپانيادا تۇرادى.
بۇكىل ءۇرىم-بۇتاعىمەن ونەر دارىپ, قۇت قونعان بايقاداموۆتار اۋلەتى جايلى ءبىر ۇزىك سىر وسى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
