ەكسپو شەجىرەسى: اتلانتا, 1895 جىل
«اقش عاسىرىنىڭ» باستالعانىن تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتكەن چيكاگو كورمەسىنەن كەيىن ەكى جىل وتكەننەن سوڭ, ياعني 1895 جىلى اتلانتا قالاسىندا امەريكا قۇرلىعىنداعى كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى وتكىزىلدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدى شارا اقش-تاعى ازاماتتىق سوعىستىڭ ورتالىعىنا اينالعان دجوردجيا شتاتىنداعى ەڭ ۇلكەن زارداپ شەككەن اتلانتا قالاسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ودان ءارى گۇلدەندىرۋگە ارنالدى.
ەكسپو شەجىرەسى: اتلانتا, 1895 جىل
«اقش عاسىرىنىڭ» باستالعانىن تورتكۇل دۇنيەگە پاش ەتكەن چيكاگو كورمەسىنەن كەيىن ەكى جىل وتكەننەن سوڭ, ياعني 1895 جىلى اتلانتا قالاسىندا امەريكا قۇرلىعىنداعى كەزەكتى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى وتكىزىلدى. بۇل دۇنيەجۇزىلىك اۋقىمدى شارا اقش-تاعى ازاماتتىق سوعىستىڭ ورتالىعىنا اينالعان دجوردجيا شتاتىنداعى ەڭ ۇلكەن زارداپ شەككەن اتلانتا قالاسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ودان ءارى گۇلدەندىرۋگە ارنالدى.
1895 جىلعى اتلانتا بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى وتكىزىلمەستەن بۇرىن, وعان دايىندىق رەتىندە 1881 جانە 1887 جىلدارى وسى قالادا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپىامەريكالىق ماقتا كورمەلەرى وتكىزىلدى. اتلانتا قالاسى سول داۋىردەگى قۇل يەلەنۋشى وڭتۇستىك اقش-تىڭ ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن. سوندىقتان بۇل وڭىردە قۇلدار ەڭبەگىن كەڭىنەن پايدالاناتىن ماقتا ءوسىرۋ ءوندىرىسى داۋىرلەپ تۇرعان ەدى. سوندىقتان دا 1895 جىلعى اتلانتادا وتكىزىلگەن كورمە ماقتا ءوسىرۋشى شتاتتاردىڭ كورمەسى جانە حالىقارالىق جەتىستىكتەر كورمەسى دەپ اتالدى.
اتلانتا بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى 100 كۇنگە سوزىلىپ, 1895 جىلدىڭ 18 قىركۇيەگىنەن 31 جەلتوقسانىنا دەيىن جالعاستى. بۇل كورمەنى 800 مىڭنان استام ادام تاماشالادى. كەلگەن قوناقتاردىڭ اراسىندا اقش تۇرعىندارىمەن قاتار 13 شەت مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى بولدى. سول كەزدە اقش-تىڭ وڭتۇستىگىندە ورىن العان ەكونوميكالىق جانە قارجى قيىندىقتارىنا قاراماستان, كورمە ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىن ورىندادى. ازامات سوعىسى كەزىندە ءورت شالىپ, ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىراعان اتلانتا قالاسىن وڭىرلىك ىسكەر ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن كورمەنىڭ ىقپالى وراسان زور بولدى.
جالپى, ءحىح عاسىردا وڭىرلەردە ورىن العان كۇردەلى وقيعالاردىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا وتە ءتيىمدى شارا – الەمدىك كورمەلەر مەن جارمەڭكەلەر وتكىزۋ ەرەكشە داستۇرگە اينالعان ەدى. راديو جانە تەلەۆيزيا دامىماعان سول كەزەڭدە الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە بولىپ جاتقان تەحنيكالىق جەتىستىكتەردى پاش ەتىپ, تەحنولوگيالار الماسۋدىڭ جالعىز عانا جولى وسى بۇكىلالەمدىك كورمەلەر بولاتىن. ءحىح عاسىرداعى ونەركاسىپ رەۆوليۋتسياسى, سول كەزەڭدەگى ادامزاتتىڭ رومانتيكالىق بولاشاققا, تەحنيكالىق وركەنيەتكە ۇمتىلعان الدىڭعى قاتارلى وكىلدەرىنىڭ اقىل-ويى وسىلاي دۇنيەگە ءبۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسى يدەياسىن اكەلدى. مىنە, سودان بەرى وتكەن 160 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە قوعامدىق ماڭىزى بار سالالارداعى وزدەرىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن پاش ەتىپ, باسقالاردىڭ شىققان بيىگىمەن سالىستىرىپ, باعالاۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ كەلەدى.
اتلانتا اقش-تىڭ ءوڭتۇستىگىندەگى دجوردجيا شتاتىنىڭ ورتالىعى رەتىندە 1861-1865 جىلدارداعى ازامات سوعىسىنىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن باستان كەشىردى. اقش تاريحىندا زور اۋىرتپاشىلىقتارمەن ورىن العان ازامات سوعىسىنىڭ قىزعان كەزىندە, ياعني 1864 جىلى اتلانتا ءۇشىن ۇلى شايقاس باستالدى. قالاعا گەنەرال شەرمان باستاعان سولتۇستىكشىلەردىڭ اسكەرى باسىپ كىردى. قالانى اياماي توناپ, قيراتقاننان كەيىن گەنەرال شەرمان ونى تۇبىرىمەن ورتەۋگە بۇيرىق بەردى. بۇل وقيعانى اتاقتى «جەل ايداعاندار» («ۋنەسەننىە ۆەتروم») رومانىنىڭ كەيىپكەرى بىلاي سۋرەتتەيدى: «كونفەدەراتتار اسكەرى اتلانتا قالاسىنا قايتىپ ورالعاندا ءاربىر جەردەن قارا كۇلدىڭ ورتاسىندا سورايىپ قالعان پەشتىڭ مۇرجالارىن, ءورت جالىنىنان قارا كۇيەگە اينالعان كىرپىش ۇيىندىلەرىن, وتقا ورانىپ, كومىرگە اينالعان اعاش دىڭگەكتەرىن كوردى. وسى الاپات ورتتەن كەيىنگى كۇلگە اينالعان قالا كوشەلەرىندە كۇيىك شالعان ولىكتەر تەڭكەيىپ جاتتى...». مىنە, وسىنداي كۇيزەلىسكە ۇشىراعان اتلانتا قالاسىنىڭ جاراسىن جازۋعا ۇزاق ۋاقىت كەرەك بولدى. بۇل رەتتە قالانىڭ ودان ءارى جاڭعىرىپ, جاڭارۋىنا ءدۇركىن-دۇركىن وتكىزىلگەن وڭىرلىك ماقتا كورمەلەرى مەن 1895 جىلعى بۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ اسەرى ەرەكشە زور بولدى.
اتلانتاداعى بۇكىلالەمدىك كورمەنى وتكىزۋگە 2 ميلليون دوللاردان استام قارجى جۇمسالدى. اقش-تىڭ وڭتۇستىگىندەگى 6 شتاتى وسى كورمەدە ارنايى ءوز پاۆيلوندارىن سالدى. بۇل كورمەدە وڭىردەگى كولىك, قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر كەڭىنەن كورسەتىلدى. جالپى, كورمەدە 6 مىڭنان استام جادىگەرلەر كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. كورمەنى تاماشالاۋعا كەلگەن قوناقتاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن ويىن-ساۋىق شارالارى وتكىزىلدى. كورەرمەندەردىڭ ىشىندەگى باتىلدارى «فەنيكس» اتتى بيىكتەن تاماشالاۋ دوڭعالاقتارىنا شىقتى. وسى كورمەگە ارناپ تروپيكالىق ساياباق ۇيىمداستىرىلدى. قازىر بۇل ساياباق اتلانتا قالاسىنىڭ اتاقتى بوتانيكالىق ساياباعى اتالادى.
1895 جىلى 18 قىركۇيەكتە ءبۇكىلالەمدىك جەتىستىكتەر كورمەسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اسكەري وركەستر ونەر كورسەتتى. سالتاناتقا جينالعانداردىڭ الدىندا ساياساتكەرلەر مەن بيزنەسمەندەر, قالا باسشىلارى ءسوز سويلەدى. جينالعاندار الدىندا العاش رەت قارا ءناسىلدى اعارتۋشى جانە امەريكالىق نەگرلەردىڭ ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بۋكەر ت.ۆاشينگتون ءسوز ءسويلەدى. ول ايتقان جالىندى سوزدەر تىڭداۋشىلاردى ءارتۇرلى اسەرلەرگە بولەدى. بۋكەر ت.ۆاشينگتوننىڭ وسى ءسوزى «اتلانتالىق مامىلە» دەگەن اتپەن تاريحتا قالدى. بۋكەر ت.ۆاشينگتون امەريكا تاريحىنداعى اق ناسىلدىلەر الدىندا ءسوز سويلەگەن العاشقى قارا ءناسىلدى ادام رەتىندە دە تاريحقا ەندى. 1895 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانى نەگرلەر كۇنى («نەگر» ءسوزى ول كەزدە كەمسىتۋشىلىك ءسوز بولىپ سانالمايتىن) دەپ جاريالاندى. وسى ءبىر ايتۋلى كۇنگە امەريكالىق اتاقتى سازگەر دجون فيللليپ ساۋزا ءوزىنىڭ اتاقتى «ماقتا كورولى» مارشىن شىعارىپ, ونى دجوردجيا شتاتىنىڭ تۇرعىندارىنا ارنادى. اقش-تىڭ نەگىزگى ماقتا ءوسىرۋ ايماعى وسى دجوردجيا شتاتى بولاتىن ءحVىىى عاسىردان حح عاسىردىڭ باستاپقى كەزەڭىنە دەيىن ماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ەڭ باستى داقىلى بولىپ سانالدى. ماقتا وندىرىسىندە نەگىزىنەن قۇلداردىڭ ەڭبەگى پايدالانىلدى.
اتلانتادا وتكەن بۇكىلالەمدىك كورمەگە قويىلعان جادىگەرلەردى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن 1573 ارنايى مەدال تاعايىندالدى, ونىڭ 634-ءى التىن مەدال بولاتىن. 1895 جىلعى ەكسپو اتلانتا قالاسىنىڭ ودان ءارى گۇلدەنۋىنە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىردى. كورمە قالاشىعىندا سالىنعان پاۆيلونداردىڭ كوپشىلىگى كەيىننەن بۇزىلدى. بىراق, كورمە قالاشىعى قالالىق پارك رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ قالعان.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
