ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزىن» جارىققا شىعارۋ اياقتالدى
قالاي دەگەندە دە ەلدىڭ ەلدىگىن, ۇلتتىڭ ۇلتتىعىن تانىتاتىن باستى بەلگى – ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتى. قاي مەملەكەتتە دە قادىرلى قوناقتار, شەتەلدىك تۋريستەر سول ەلمەن تانىسقاندا ونىڭ زاۋىتىنا, فابريكاسىنا بارمايدى, مۋزەيلەرىنە, كونتسەرت زالدارىنا بارادى, بۇل ەلدىڭ قانداي بايلارى بولعان, قازىر قانداي بيزنەسمەندەرى بار دەمەيدى, قانداي ۇلى جازۋشىلارى, اقىندارى, كومپوزيتورلارى, سۋرەتشىلەرى بولعان, قازىرگى مادەنيەتىندە الەم تانىعان قانداي تۇلعالارى بار دەيدى. ويتكەنى, حالىقتىڭ جانى مادەنيەتىنەن تانىلادى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ەلدىڭ ۇلى مۇراتتارىن بەلگىلەگەن جولداۋىنداعى «جالپىقازاقستاندىق مادەنيەتتى دامىتۋعا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن ءجون. مادەني ساياساتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت» دەگەن سوزدەر ءار قازاقتىڭ جانىنا جاققانى انىق. بۇلاي ەتۋگە بىزدە بەرىك نەگىز دە بار. كەزىندە, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «اكادەميك سەيىت اسقار ۇلى قاسقاباسوۆ باسقاراتىن «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن شىققان كىتاپتار دا قازاق حالقىنىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى مۇراسىن جيناقتاپ, ۇرپاق قولىنا تابىستاۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن جوبا دەپ بىلەمىن. ەندەشە, وسى باعىتتا العان قارقىندى جوعالتپاي العا باسا بەرگەن ابزال» دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت باستاماسىمەن قولعا الىنعان سول اسا اۋقىمدى, بىرەگەي جوبا تاياۋدا مەجەگە جەتتى – قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومىنىڭ باسىن قوسقان «بابالار ءسوزى» كىتاپ سەرياسىن شىعارۋ اياقتالدى. مەملەكەت مەرەيىن ارتتىراتىن وراسان ءماندى وقيعاعا وراي ءبىز وسى جوبانىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
ءجۇز تومدىق «بابالار ءسوزىن» جارىققا شىعارۋ اياقتالدى
قالاي دەگەندە دە ەلدىڭ ەلدىگىن, ۇلتتىڭ ۇلتتىعىن تانىتاتىن باستى بەلگى – ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتى. قاي مەملەكەتتە دە قادىرلى قوناقتار, شەتەلدىك تۋريستەر سول ەلمەن تانىسقاندا ونىڭ زاۋىتىنا, فابريكاسىنا بارمايدى, مۋزەيلەرىنە, كونتسەرت زالدارىنا بارادى, بۇل ەلدىڭ قانداي بايلارى بولعان, قازىر قانداي بيزنەسمەندەرى بار دەمەيدى, قانداي ۇلى جازۋشىلارى, اقىندارى, كومپوزيتورلارى, سۋرەتشىلەرى بولعان, قازىرگى مادەنيەتىندە الەم تانىعان قانداي تۇلعالارى بار دەيدى. ويتكەنى, حالىقتىڭ جانى مادەنيەتىنەن تانىلادى. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ ەلدىڭ ۇلى مۇراتتارىن بەلگىلەگەن جولداۋىنداعى «جالپىقازاقستاندىق مادەنيەتتى دامىتۋعا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن ءجون. مادەني ساياساتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەت» دەگەن سوزدەر ءار قازاقتىڭ جانىنا جاققانى انىق. بۇلاي ەتۋگە بىزدە بەرىك نەگىز دە بار. كەزىندە, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «اكادەميك سەيىت اسقار ۇلى قاسقاباسوۆ باسقاراتىن «بابالار ءسوزى» سەرياسىمەن شىققان كىتاپتار دا قازاق حالقىنىڭ اسا باي اۋىز ادەبيەتى مۇراسىن جيناقتاپ, ۇرپاق قولىنا تابىستاۋدا ۇلكەن ءرول اتقاراتىن جوبا دەپ بىلەمىن. ەندەشە, وسى باعىتتا العان قارقىندى جوعالتپاي العا باسا بەرگەن ابزال» دەگەن بولاتىن. پرەزيدەنت باستاماسىمەن قولعا الىنعان سول اسا اۋقىمدى, بىرەگەي جوبا تاياۋدا مەجەگە جەتتى – قازاق فولكلورىنىڭ 100 تومىنىڭ باسىن قوسقان «بابالار ءسوزى» كىتاپ سەرياسىن شىعارۋ اياقتالدى. مەملەكەت مەرەيىن ارتتىراتىن وراسان ءماندى وقيعاعا وراي ءبىز وسى جوبانىڭ جەتەكشىسى, اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن بولاتىنبىز.
– قۇرمەتتى سەيىت اسقار ۇلى, «بابالار ءسوزىنىڭ» ءبىرىنشى تومىنان ءجۇزىنشى تومىنا دەيىن ءوز قولىنان اتقارعان ادام رەتىندە وسى جوبا جونىندە جان-جاقتى اڭگىمەلەپ بەرۋدى سۇراعالى وتىرمىن. جاقىندا ءبىزدىڭ گازەتىمىزدە ءماجىلىس دەپۋتاتى الدان سمايىلدىڭ ۇكىمەت باسشىسى سەرىك احمەتوۆتىڭ اتىنا جولداعان ساۋالى جاريالاندى. وندا حالىق قالاۋلىسى «دۇنيە ديدارىندا فولكلورى ءجۇز تومدى قۇرايتىن باسقا ۇلت بار بولسا بار دا شىعار, بىراق فولكلورىن ءجۇز تومعا جيناپ, باستىرىپ شىعارعان الەمدەگى جالعىز ۇلت – قازاق ەكەنى انىق» دەگەن ويدى قاداپ ايتقان, پرەمەر-ءمينيستردىڭ نازارىن وسى وقيعاعا وراي ەلدىڭ ىشىندە دە, سىرتىندا دا ناسيحات جۇمىسىن لايىقتى جۇرگىزۋ قاجەتتىگىنە اۋدارعان. الدىمەن وسى جايدىڭ باسىن اشىپ الايىقشى. ءسىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا نەشە ءتۇرلى عىلىمي ادەبيەتتى دە قارادىم, ينتەرنەتتى دە قازبالاۋداي قازبالادىم. فولكلورىن ءجۇز تومعا جيناپ باستىرعان بىزدەن باسقا حالىق شىنىندا دا قازىرشە جوق ەكەن. ال جالپى فولكلورى ءجۇز تومدى قۇرايتىن حالىقتار بار ما ءوزى؟
– فولكلورسىز حالىق بولمايدى. Folk دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى حالىق دەگەن ماعىنا بەرەدى عوي. ال lore – ءبىلىم, دانالىق. سوندا فولكلور – حالىق دانالىعى بولىپ شىعادى. مىسالى, نەمىستىڭ «فولكسۆاگەنى» «حالىقتىق اۆتوموبيل» دەگەندى بىلدىرەدى. ولاردىڭ «فولك ۋند ۆەلت» («حالىق جانە الەم») دەگەن باسپاسى دا بولاتىن. كەزىندە ءابىش كەكىلباەۆتىڭ نەمىسشە قوس تومدىعى سول باسپادان شىققان. ارينە, سان ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى فولكلوردىڭ اۋقىمى مەن سيپاتى بىردەي ەمەس. ەۋروپا مەن امەريكا ەلدەرىندە فولكلور ءدال بىزدىكىندەي تابيعي سيپاتىن ساقتاي الماعان جانە بىزدىكىندەي تۇرگە دە باي ەمەس. تمد اۋماعىنداعى, اسىرەسە, تۇركى-موڭعول تەكتەس جۇرتتا فولكلور مول جانە جاقسى ساقتالعان, بىراق ولاردىڭ ءدال مولشەرىن ايتۋ قيىن. سونىڭ وزىندە دە قازاق فولكلورى الەم مادەنيەتىندەگى بىرەگەي قۇبىلىس دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. بابالارىمىز بار بايلىعىن جۇرەككە جيناپ, بار اقىلىن, بار دارىنىن, بار تالانتىن, بار زەرگەرلىگىن الدىمەن تىلگە سالعان عوي. جالپى, الەمدەگى بىردە-ءبىر حالىقتىڭ فولكلورى ءبىز سياقتى ءبىرتۇتاس سەريا بولىپ, 100 توم كولەمىندە جارىق كورمەگەنى انىق دەگەن الدان سمايىلدىڭ ءسوزى ءدال. ورىس فولكلورى 25 تومعا جوسپارلانعان, بىراق ءالى باسىلعان جوق. رەسەي عىلىم اكادەمياسى بارلىق ءسىبىر حالىقتارىنىڭ فولكلورىن 1980 جىلداردان باستاپ شىعارا باستادى, قازىر 70 شاقتى تومى جارىق كوردى.
– بۇل سىبىردەگى ءىرىلى-ۇساقتى حالىقتاردىڭ ءبارىنىڭ فولكلورى عوي. ساحانىڭ, بۋرياتتىڭ, حاكاستىڭ, تۋۆانىڭ دەگەن سياقتى.
– سولاي.
– ال بىزدىكى ءبىر حالىقتىڭ قازىناسى. ونى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە, 10 جىل كولەمىندە عىلىمي نەگىزدە, ءبىر ۇلگىمەن, ءبىر پىشىممەن, كوركەم ديزاينمەن جاريالاپ ۇلگەردىك. ءسويتىپ, حالقىمىزدىڭ فولكلورلىق مۇراسىنىڭ قانشالىقتى باي, قانشالىقتى الۋان ءتۇرلى ەكەنىن الەمگە پاش ەتىپ وتىرمىز.
– فولكلور بايلىعى – مادەنيەت بايلىعىنىڭ باستى بەلگىسى. قاي حالىق بولسا دا, ءوزىنىڭ ومىرىنە, تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, پايىم-تۇسىنىگىنە ساي مادەنيەت جاسايدى.
مادەنيەتتىڭ ماتەريالدىق تا, رۋحاني دا ءتۇرى ەلدىڭ قوعامدىق دامۋىنا بايلانىستى دامىپ, وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرادى. قازاق جۇرتى دا ءوزىنىڭ ۇزاق تاريحىندا كەزەڭ-كەزەڭگە سايكەس مادەنيەت جاساپ وتىرعان. بۇرىنعى ساق, عۇن, ءۇيسىن, تۇرىك بابالارىمىزدان باستاپ, بۇگىنگى ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىنە شولۋ جاساپ, الۋان ءتۇرلى مۇرامىز جانە قازىرگى زامانعا لايىق تۇرلەرى كوپ مادەنيەتىمىز بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. اسىرەسە, ءومىر سالتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى رۋحاني مادەنيەتىمىز وزىندىك سيپاتتا بولعان. ول اۋىزشا تۋىنداپ, اۋىزشا ورىندالىپ, اۋىزشا تاراعان. ءسويتىپ, اتادان بالاعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس بولىپ, ءبىر داۋىردەن ەكىنشى داۋىرگە كوشىپ وتىرعان. جاي عانا كوشىپ قويماعان, ءار ءداۋىر سايىن تولىسىپ, تولىعىپ, جەتىلە تۇسكەن, ۇنەمى دامۋ, بايۋ ۇستىندە بولعان. مۇنداي ەسكى مەن جاڭانىڭ بىرتۇتاستىققا اينالعان قادامى, ءبىر جاعىنان, العاشقى نۇسقادا ساقتالسا, ەكىنشى جاعىنان, وزگەرىسكە جاڭعىرا ۇشىراعان, ءۇشىنشى جاعىنان, جاڭا مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالاعان ءارى ونىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. دەمەك, ءار ۋاقىتتا رۋحاني مادەنيەتتىڭ ءوز ىشىندە كۇردەلى ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتقان, سوندىقتان كەي تۇستاردا مادەنيەت قوعام دامۋىنان وزىپ, كەيدە كەيىن قالىپ وتىرعان. وكىنىشكە قاراي, رۋحاني مادەنيەتتىڭ دامۋىنداعى وسى زاڭدىلىق كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەسەپكە الىنباي, مادەنيەت بىرجاقتى قارالىپ, تاپتىق تۇرعىدان عانا باعالاندى. سول سەبەپتى رۋحاني مۇرا ۇستەم تاپتىكى جانە كەدەي تاپتىكى دەپ, جاساندى تۇردە ەكىگە ءبولىندى دە, ونىڭ ءبىراز بولىگى جينالماي دا, جاريالانباي دا قالدى. ەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا وسى ولقىلىقتى جويىپ, حالقىمىزدىڭ مول مۇراسىن, فولكلورىن, ءداستۇرى مەن سالتتارىن جانە سانعاسىرلىق ادەبيەتىن بولە-جارماي زەردەلەۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
– ال ەندى «بابالار ءسوزىنىڭ» قالاي دۇنيەگە كەلگەنىن اڭگىمەلەسەڭىز.
– پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا 2003 جىلعى جولداۋىندا «حالىقتىڭ مول مۇراسىن, سونىڭ ىشىندە وسى زامانعى مادەنيەتىن, فولكلورىن, داستۇرلەرى مەن سالتتارىن زەردەلەۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن جاساۋ» قاجەت دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ويلانىپ كورشى – 2003 جىلى! تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزگە, ءوزىمىزدىڭ جاڭا مەملەكەتىمىزدى قۇرا باستاعانىمىزعا 12 جىل عانا تولعان بولاتىن. قازاقشا ايتقاندا, ءبىر مۇشەلدەن دە شىعا قويماعان كەزىمىز. جاس ەلىمىز ءالى ەكونوميكالىق جاعىنان ءتورت اياعىنا تىك تۇرا قويعان جوق-تى. شەشىلۋىن كۇتىپ تۇرعان پروبلەمالار شاش ەتەكتەن ەدى. سوعان قاراماستان پرەزيدەنت «ءمادەني مۇرا» اتتى ستراتەگيالىق ءمانى بار باعدارلاما جاساتىپ, ۇلتىمىزدىڭ ءوزىندىك بولاشاعىن ساقتاۋ ءۇشىن مادەني-تاريحي, رۋحاني مۇرامىزدى جيناۋ, جاريالاۋ جانە زەرتتەۋ كەرەك ەكەنىن ايرىقشا سەزىنىپ, قامقورلىق كورسەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني مۇراسىنا مۇنشالىقتى كوڭىل ءبولۋى, مەنىڭ بىلۋىمشە, ەشبىر ەلدە بولماعان جايت.
«بابالار ءسوزى» اتتى سەريا پرەزيدەنتتىڭ جولداۋدا ايتقان وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا دۇنيەگە كەلدى. ءبىز بابالارىمىزدان جەتكەن اسىل مۇرانى كەلەر ۇرپاقتارعا امان-ەسەن امانات ەتىپ بەرۋ جونىندەگى ەلباسى تاپسىرماسىن ورىنداۋدى تاريح پەن حالىق الدىنداعى عالىمدىق ءارى ازاماتتىق پارىزىمىز دەپ بىلدىك.
– قازاقستان حالقىنا ارنالعان بيىلعى جولداۋىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭگە ساي مادەنيەت ساياساتىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇجىرىمداماسىن جاساۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. بۇل تاپسىرما نەنى بىلدىرەدى؟
– مادەنيەتكە ۇلكەن ساياسي جانە تاريحي ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى. مادەنيەت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا كەزەڭى, بەتبۇرىس ءداۋىرى باستالعانىن بىلدىرەدى. ەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما ەكى جىلىندا قول جەتكەن تابىستارىمىزعا سۇيەنە وتىرىپ, زاماناۋي تۇجىرىمداما جاسالاتىنى كۇمانسىز. ول, ءسوز جوق, حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسىن جاڭاشا پايدالانۋعا, ونى كرەاتيۆتى تۇردە دامىتىپ, قوعام قاجەتىنە, ونىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن مادەنيەت جاساۋعا قىزمەت ەتەرى حاق. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «بابالار ءسوزى» مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە زور شىعارماشىلىق تىرەك بولا الادى, دراماتۋرگتەر, پروزاشىلار, اقىندار, رەجيسسەرلەر ءۇشىن ول – ناعىز قازىنا, تاپتىرماس دەرەك, ەسكىرمەس مۇرا, سارقىلماس كاۋسار بۇلاق. «بابالار ءسوزىنىڭ» سيۋجەتتەرى مەن تاقىرىپتارى, سارىندارى مەن كەيىپكەرلەرى تالاي كوركەم شىعارماعا نەگىز بولارى داۋسىز.
– بۇل سەريانىڭ قازاق ءتىلىنىڭ قورىنا قانشاما تىڭ ءسوز, جاڭا ۇعىمدار قوسقانىن, قوساتىنىن ايتساڭىز ارنايى سۇحبات بەرۋگە تۋرا كەلەدى دەپ ويلايمىن. «بابالار ءسوزى» ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ 15 تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىنە جۇزدەگەن سوزدەر, ولاردىڭ ۋاقىت سىنىنان وتكەن قولدانۋ ۇلگىلەرى قوسىلدى.
– دەمەك, «بابالار ءسوزى» مادەني عانا ەمەس, ءارى ساياسي, ءارى تاريحي مانگە يە ميراس جانە بۇگىنگى دە, كەلەشەكتەگى دە مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى. سوندىقتان وعان جاي عانا «فولكلوردىڭ جيناعى» دەپ قاراۋعا استە بولمايدى. ونداعى شىعارمالار قازاق حالقىمەن, ونىڭ بابالارىمەن جۇزدەگەن جىلدار بىرگە جاساپ كەلسە, ەندى ولار ءبىر سەريادا توپتاستىرىلىپ, 100 توم بولىپ جينالىپ, ۇلتىمىزدىڭ بۇگىنگى دە, ەرتەڭگى دە, ءتىپتى بولاشاقتاعى دا ۇرپاقتارىمەن ماڭگى ءومىر سۇرەدى. ءسويتىپ, «ماڭگىلىك ەلمەن» بىرگە «ماڭگىلىك ءتىل» سياقتى «ماڭگىلىك فولكلور» دا بولادى.
– ماڭگىلىك بولاتىنى ونى قوعام ارقاشان قاجەتسىنەدى دەيسىز عوي؟ سولاي ما؟
– سولاي. مۇنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – فولكلوردا ءار زامانعى ءومىر شىندىعىنىڭ كورىنىسى بار, وندا ءار داۋىردە عۇمىر كەشكەن بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ, دۇنيەتانىمىنىڭ, سالت-ساناسىنىڭ, ءدىني نانىمدارى مەن ۇعىمدارىنىڭ, ادەت-عۇرىپتارىنىڭ الۋان ءتۇرى بوي كورسەتەدى. ولاي بولسا, بۇگىنگى زامانعى زەرتتەۋشىلەر فولكلوردان وسىدان بىرنەشە مىڭ جىل بۇرىن عۇمىر كەشكەن بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىن, ءمادەنيەتىن, دۇنيەگە كوزقاراسىن, ءدىنىن زەردەلەپ, ءبىلىپ-تانۋىنا مۇمكىندىك الادى.
– «بابالار ءسوزى» «مادەني مۇرا» اتتى باعدارلاما اياسىندا جاسالدى عوي. جالپى, جالعىز «بابالار ءسوزى» ەمەس, بۇكىل مادەنيەتتى قامتىعان باعدارلاما نە ءۇشىن كەرەك بولدى دەپ ويلايسىز؟
– ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. مەن گۋمانيتار بولعان سەبەپتى ەڭ نەگىزگى دەپ ەسەپتەيتىن ءبىر-ەكى سەبەبىن ايتايىن. بۇل باعدارلاما پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باستاماسىمەن ومىرگە كەلىپ, قاداعالاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ونى بارشا جۇرت بىلەدى. تاعى دا ايتامىن: مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى حالىقتىڭ مادەني مۇراسىنا مۇنشالىقتى كوڭىل ءبولىپ, ءمان بەرۋى – ارعى-بەرگى تاريحتا سيرەك قۇبىلىس. وسىنىڭ ءوزى مادەني مۇرانىڭ مەملەكەتىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتايدى. ويتكەنى, جالپى تاريحقا كوز سالساق, وتارلىقتان قۇتىلعان ەلدەردىڭ كوبى ءوزىنىڭ مەملەكەتىن جاڭادان قۇرۋ بارىسىندا العاشقى 20-25 جىلىندا حالىقتى بوداندىق سانادان قۇتقارۋعا كۇش سالاتىن, ول ءۇشىن تاريحقا, مادەني مۇراعا ايرىقشا ءمان بەرەتىن ءتارىزدى. وتارلىقتىڭ زاردابىن ءبىز كورۋدەي كوردىك. «سەندەر كوشپەلى ەلسىڭدەر, ەشقانداي مادەنيەت جاساعان جوقسىڭدار, ءوز جازۋلارىڭ مەن ادەبيەتتەرىڭ بولعان ەمەس, ادامزات وركەنيەتىنە ەشقانداي ۇلەس قوسقان جوقسىڭدار. جازۋدى-سىزۋدى ءبىز ۇيرەتتىك, بىزگە دەيىن سەندەردە تاريح تا, ونەر دە بولعان ەمەس, ءبارى رەسەيدىڭ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسى» دەگەن سياقتى قاعيدالار رەسمي مەملەكەتتىك ساياسات بولدى دا, وراسان پارمەندى ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىلىپ, ادامداردىڭ ساناسىنا ىقپال ەتىلدى, ادامداردىڭ ويى, پىكىرى قاتاڭ قاداعالاۋ استىندا بولدى. مۇنىڭ ءبارى ءوز «جەمىسىن» بەردى دە, حالقىمىزدىڭ ءبىراز بولىگى سول ۇگىت-ناسيحاتقا يلاندى, ۇلتسىزدانۋعا بوي الدىردى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن بۇزىپ, ناقتى دالەلدەرمەن جوققا شىعارۋ, ءسويتىپ, تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
«بابالار سوزىندە» جاريالانعان مۇرالاردان ءار ۇرپاق وزىنە رۋحاني ازىق تابا الادى. مادەنيەت قانشا جاڭعىرىپ, جاڭارعانىمەن, وزگەرگەنىمەن قوعام ومىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولادى. ول قايتا جىرلانىپ, جاڭاشا پايدالانىلۋى مۇمكىن, بىراق ءبارىبىر قوعام رۋحانياتىنىڭ تەمىرقازىعى بولىپ ساقتالا دا, قىزمەت ەتە دە بەرەدى. جاھاندانۋ كەزىندە تۋعان مادەنيەتتىڭ ءوزى دە فولكلورعا ارقا سۇيەيتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
– تابىلعان, جاريالانعان مۇرالار قازىردىڭ وزىندە قانداي ناتيجە بەرۋدە دەي الامىز؟
– تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەلى بەرى ءبىزدىڭ رۋحاني ومىرىمىزدە كۇردەلى دە قايشىلىقتى ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىر جاعىنان, كەڭەس جىلدارى رەپرەسسياعا ۇشىراعان اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ شىعارمالارى جارىققا شىعىپ, مادەني, ادەبي-ەستەتيكالىق وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, ەلدىڭ رۋحىن كوتەرۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. ەكىنشى جاعىنان, كومپارتيا مەن كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ىمىراسىز اتەيستىك جانە وتارلىق ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن تىيىم سالىنىپ, ۇمىت بولعان تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىمىز حالىققا قايتا ورالىپ, جۇرتتىڭ تاريحي ساناسىن وياتتى, يماندىلىق شارتتارىنا ۇمتىلدىردى. ءۇشىنشى جاعىنان, باتىس ەۋروپا مەن امەريكانىڭ كوركەمدىك, ەستەتيكالىق ساپاسى تومەن «توبىرلىق مادەنيەتى» دە كەلىپ, جاستارعا ىقپال جاساۋدا. ءارتۇرلى حالقىمىزعا جات ءدىني اعىمدار مەن سەكتالار دا ءوز جۇمىسىن جۇرگىزىپ, يدەيالارىن تاراتۋدا.
مىنە, وسى رۋحاني كۇرەس بارىسىندا ۇلتىمىزدىڭ ىزگىلىكتى سالت-داستۇرلەرى مەن فولكلوردىڭ اتقاراتىن ءرولى ولشەۋسىز. بۇل تۇرعىدان العاندا دا «بابالار ءسوزى» وتە زور ماڭىزعا يە دەپ بىلەمىز. وسى سەريا بويىنشا جارىق كورگەن شىعارمالار قازىردىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, عىلىمي زەرتتەۋلەردە قولدانىس تاۋىپ جاتىر.
– قازاق فولكلورى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا شىعىپ جاتتى عوي. «قازاق حالىق ادەبيەتى» دەگەن سەريا بولدى, 15 تومداي جارىق كوردى. ال, «بابالار ءسوزى» سەرياسى نەمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– ءيا, كەڭەس كەزىندە دە فولكلور ۇلگىلەرى شىعىپ جاتتى. بىراق, بايقاساڭىز, كوپ جاعدايدا جەكەلەگەن تۋىندىلار قايتالانىپ شىعىپ جاتتى. اسىرەسە, باتىرلار جىرى. سول «الپامىس», سول «قوبىلاندى», سول «ەر تارعىن», سول «قامبار باتىر» دەگەندەي. ارا-اراسىندا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» دا ۇزىك-سوزىق جاريالاندى. بۇلار مول مۇرامىزدىڭ تامشىسى عانا بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە جارىققا شىقپاس بۇرىن تسەنزۋرانىڭ قاتال سۇزگىسىنەن ءوتىپ, ماتىندەر «تۇزەلىپ», «كۇزەلىپ» شىعاتىن, «قۇداي» دەگەن تۇستى قۇرتىپ, «اللا» دەگەن ءسوزدى الاستاپ دەگەندەي, كەيبىر تۇستاردا تۇتاس شۋماقتار الىنىپ تاستالاتىن, سوزدەردى, تىركەستەردى وزگەرتۋ زاڭدى سانالاتىن. كەدەي تاپتىڭ مۇددەسى, اتەيزم, پارتيالىق, حالىقتىق, تاربيەلىك ماڭىزى دەگەن سياقتى يدەولوگيالىق, ساياسي قاعيداتتار قاتاڭ ساقتالاتىن.
«بابالار ءسوزى» سەرياسىنىڭ باستى ماقساتى – حالىق مۇراسىن الالاماي, مولىنان قامتۋ, ءسويتىپ, ەلگە ءوز بايلىعىن قايتارىپ بەرۋ جانە ەشقانداي تۇزەتۋ ەنگىزبەي, حاتقا تۇسكەن ءماتىندى سول قالپىندا جاريا ەتۋ. بۇرىنعى باسىلىمدار اكادەميالىق ەمەس ەدى, ولار, نەگىزىنەن, عىلىمي-كوپشىلىك سيپاتتا ەدى, سول سەبەپتى ونداي جيناقتارعا «يدەياسى دۇرىس», «كوركەمدىگى ءتاۋىر» دەگەن شىعارمالار تاڭدالىپ الىناتىن.
– «بابالار سوزىندە» بۇرىن جاريالانباعان دۇنيەلەردىڭ ۇلەس سالماعى قانشا؟
– ايتايىن. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا, ءدىني داستاندار, ميفتەر, ماگيالىق فولكلور, ىرىمدار مەن تىيىمدار, ءتۇس جورۋ, تاريحي اڭىز, حيكايات سياقتىلار اتىمەن جوق بولاتىن. ءتىپتى باتىرلىق جىرلار مەن تاريحي جىرلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جابۋلى جاتقان. بۇعان قىتايداعى (10 توم), موڭعولياداعى (1 توم) قازاق فولكلورىنىڭ ۇلگىلەرىن قوسىڭىز. ەگەر ناقتىلاپ ايتار بولسام, مىنانداي تسيفرلارعا كوڭىل اۋدارتار ەدىم. مۇندا ءدىني داستاندار – 7 توم, حيكايالىق داستاندار – 13 توم, عاشىقتىق داستاندار – 8 توم, باتىرلار جىرى – 20 توم, تاريحي جىرلار – 13 توم, ەرتەگىلەر – 5 توم, ت.ت. بۇلار – ءىرى جانرلار. ال شاعىن جانرلاردىڭ ارقايسىسى 1-3 تومنان تۇرادى. جالپى, پايىزعا سالساق, «بابالار ءسوزىنىڭ» 75-80 پايىزعا جۋىعى تۇڭعىش رەت جاريالانىپ, حالىققا ۇسىنىلىپ وتىر دەۋگە بولادى.
– 100 توم! بۇل – ايتۋعا عانا وڭاي شارۋا. مەن سىزبەن اڭگىمەگە دايىندالعاندا وسى سەريانى شىعارعان «فوليانت» باسپاسىنان مىنانداي ءمالىمەتتەر الدىرتىپ, اتقارىلعان جۇمىستىڭ اۋقىمىنا ءتىپتى قايران قالدىم. ءجۇز تومدا ۇزىن سانى باسى ءبۇتىن 594 ءىرى شىعارما قامتىلىپتى, ونىڭ سىرتىندا اڭىز-ءاپسانالار, ميفتەر, قارا ولەڭدەر, ليريكالىق ولەڭدەر, وتىرىك ولەڭدەر, ماقال-ماتەلدەر, جۇمباقتار, جاڭىلتپاشتار, ايتىستار, شەشەندىك سوزدەر, باتا-تىلەكتەر, تىيىم سوزدەر, تاعى باسقالار قانشاما؟ اقىر اياعىندا قارعىستارعا دەيىن جيناپسىزدار عوي. ولاردىڭ ءبارىن ساناپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. ءار تومنىڭ كولەمى ورتاشا العاندا 400 بەتتەن. سەريانىڭ جالپى كولەمى 2540 باسپا تاباق, ءار باسپا تاباق 16 بەتتەن ەسەپتەلگەندە مۇندا شامامەن 40640 بەت بار ەكەن. ءار باسپا تاباقتا 40 مىڭ تاڭبا بولاتىنىن ەسكەرسەك, وسى باسىلىمداعى تاڭبالار سانى... 101 ميلليون 600 مىڭ تاڭبا ەكەن... مۇنداعى ماتىندەردى تەك تەرىپ شىعۋ ءۇشىن كومپيۋتەر كلاۆياتۋرالارىنا ساۋساقتار ءجۇز ميلليوننان ارتىق رەت تيگەنىنىڭ ءوزى عاجاپ ەمەس پە؟!
– مىنا ايتقاندارىڭ كىم-كىمدى دە تاڭداندىرار. سەريانىڭ ءار باسپا تاباعىندا وسىنشاما مول دۇنيەنى جيناۋ, جۇيەلەۋ, باسپاعا ازىرلەۋ ىسىندە, سونداي-اق ۇيىمداستىرۋ, ورىنداۋشىلاردى انىقتاۋ, ولارعا ناقتى تاپسىرما بەرۋ, قاداعالاۋ, ياعني «بابالار ءسوزىن» ءدال وسى پىشىمدە شىعارۋ بارىسىندا قاندايلىق ءىرى ءىس تىندىرىلعانىنا جاڭاعى مالىمەتتەردىڭ ءوزى ايشىقتى ايعاق بولا الادى. ءيا, ءىس بارىسىندا قيىندىقتار كوپ بولدى. ەڭ باسىندا «100 تومدىق دەگەن مۇمكىن بە؟» دەپ كۇدىكتەنۋشىلەر شىقتى. ءارتۇرلى جيىندار مەن ماجىلىستەردە ونىڭ مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. ابىروي بولعاندا, سول جىلدارى پرەمەر-مينيستر بولعان يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, ءار جىلداردا قوعامدىق كەڭەس جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن مارات ءتاجين, ماۋلەن اشىمباەۆ, باعلان مايلىباەۆ, سونداي-اق ۇزاق ۋاقىت بويى كەڭەستىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولعان الىبەك اسقاروۆ سەكىلدى ازاماتتار بۇل سەرياعا كوپ قولداۋ كورسەتتى. سول جىلدارى, باعدارلاما ناقتى قولعا الىنا بەرگەن تۇستا اقپارات ءمينيسترى رەتىندە سەن ءوزىڭ دە وسى شارۋانىڭ ءساتتى باستالۋىنا اتسالىستىڭ.
ەڭ ۇلكەن قيىندىققا ناقتى ءماتىندەرمەن جۇمىس ىستەۋ كەزىندە ۇشىراستىق. جاريالانۋعا ءتيىستى شىعارمالاردى تابۋدىڭ ءوزى وڭاي بولمادى. ماتىندەردىڭ كوبى قولجازبا كۇيىندە جانە ارابشا نەمەسە لاتىنشا ارىپپەن جازىلعان. قولجازبالار توزعان, قاعازدارى ەسكىرگەن, سارعايعان, كەيبىر جەرلەرى جىرتىلعان, جازۋلارى كەيدە وشكەن. وسىنداي شاڭ باسقان, كونەرگەن دۇنيەلەردى وقۋدىڭ ءوزى قيىنعا سوقتى. ولاردى وقىپ شىققان سوڭ كيريلليتساعا كوشىرۋ, كومپيۋتەردە تەرۋ, قايتا وقۋ, تاعى دا قايتادان باستىرۋ... بۇل جۇمىس وتە اۋىر بولدى جانە باياۋ ءجۇردى.
تاعى ءبىر قيىنشىلىق كەلتىرگەن جاي كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جارىق كورگەن ماتىندەر بولدى. ولاردى تۇپنۇسقامەن سالىستىرۋ, تسەنزۋرا مەن ساياساتتىڭ كەسىرىنەن قىسقارتىلعان ەپيزودتاردى, سىزىلعان سوزدەر مەن تىركەستەردى قالپىنا كەلتىرۋ كوپ ۋاقىتتى الدى.
قيىندىقتىڭ ەندىگى ءبىر ءتۇرى مىناۋ بولدى. كەڭەس وكىمەتى مەن كومپارتيا فولكلوردىڭ ۇلكەن ءبىر سالاسىن مۇلدەم «جاۋىپ» تاستاعان-دى. ولار – ءدىني داستاندار, شىعىستان كەلگەن شىعارمالار, حيكاياتتار, قيسسالار ەدى. بۇلار, نەگىزىنەن, ءحىح عاسىردا قازاندا, تاشكەنتتە, پەتەربۋرگتە, ماسكەۋدە, تاعى باسقا شاھارلاردا باسىلىپ, ەلگە كەڭ تاراعانى بەلگىلى. سولاردىڭ كوبىسىن باسقا قالالاردان ىزدەپ تاپتىق, قايتادان وقىپ, بۇگىنگى ارىپكە ءتۇسىرىپ, تۇپنۇسقاسىمەن سالىستىرىپ, باسپاعا ۇسىندىق. سول ماتىندەردىڭ تالايى كەڭەس كەزىندە جارىققا شىققان, بىراق «تۇزەتىلگەن», «كۇزەلگەن», رەداكتسيالانعان. ولار قالپىنا كەلتىرىلدى.
– سەريا نەگە «بابالار ءسوزى» دەپ اتالدى, بۇرىنعىداي «حالىق ادەبيەتى» دەۋگە بولمادى ما دەۋشىلەر تابىلىپ جاتسا ولارعا نە ايتاسىز؟
– بۇلاي اتالۋىنىڭ سەبەپتەرى بار. بىرىنشىدەن, «حالىق ادەبيەتى» دەگەن اتاۋ, بايقاساڭ, بەلگىلى دارەجەدە بۇرىنعى يدەولوگيالىق ۇعىمدى ەسكە تۇسىرەدى جانە ءبىرتۇرلى شەكتەۋلى مانگە يە سياقتى. كەڭەس كەزىندە فولكلوردى «حالىقتىق» جانە «حالىققا جات» دەپ ەكىگە ءبولىپ, شەكتەپ تاستاعان بولاتىنبىز. سول يدەولوگيالىق سيپاتتاۋدان قاشتىق. ەكىنشىدەن, بۇرىن «يدەياسى» مەن «كوركەمدىگى» جاعىنان ءتاۋىر دەگەن شىعارمالار الىنىپ, فولكلوردىڭ باسقا تۇرلەرى قامتىلماي, سىرتتا قالاتىن. ولار ەكىنشى, ءۇشىنشى سورتتى دەپ ەسەپتەلەتىن. ايتالىق, ءدىني داستاندار مەن حيكاياتتار, العىس, باتا, قارعىس, جوقتاۋ, سىڭسۋ, باقسى سارىنى, ميفتەر, اڭىزدار, حيكايالار, تاعى باسقالار بۇلاردىڭ ءبارى ەل اراسىندا ايتىلىپ, ساقتالىپ جەتتى. بۇلار دا – حالىقتىڭ رۋحاني مۇراسى, باتىرلار جىرى, عاشىقتار جىرى سياقتى. وسىلاردىڭ ءبارى «تۇمشالانىپ», قارا تىزىمدە جاتتى. مىنە, سولاردىڭ ءبارىن, تۇگەل بولماسا دا, حاتقا تۇسكەندەرىن ەنگىزدىك سەرياعا. ۇشىنشىدەن, «بابالار ءسوزى» – تازا عىلىمي, اكادەميالىق باسىلىم. سول سەبەپتى, مۇندا ۇلت مۇراسىن «جاقسى», «جامان» دەپ ءبولۋ جانە ماتىنگە ەشقانداي «قول سۇعۋ» جوق.
– ەندى وسى اكادەميالىق باسىلىمنىڭ شارتتارىن ايتساڭىز. ولار قانشالىقتى جۇزەگە اسىرىلدى؟
– «بابالار ءسوزى» تازا عىلىمي ماقساتتا جاسالدى. مۇنداي 100 توم ەتىپ شىعارۋ – ەندى قايتا بولا ما؟ ءاي, قايدام؟! سوندىقتان بابالارىمىز ايتىپ كەتكەن, بىزگە جەتكەن سوزدەردى مۇمكىندىگىنشە مول جانە بارلىق ءتۇرىن قامتۋعا كۇش سالدىق. جاڭا ايتتىم عوي, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولجازبا كۇيىندە جاتىر, ەسكى اراب (حاديم), توتە, لاتىن ارىپتەرىندە, قاعازدارى كونەرگەن, كەي جەرلەرى وشكەن, جىرتىلعان, وقۋعا قيىن سوعادى دەپ. ءبىز وسىلاردى جارىققا شىعارۋدى كوزدەدىك. ونداعى ويىمىز – فولكلورلىق مۇرامىز شوعىرلانىپ جارىققا شىقسىن, كەيىنگى ۇرپاققا جەڭىل بولسىن, ويتكەنى, شاڭ-توزاڭ بولىپ جاتقان قاعازداردى اقتارىپ, ىشىنەن كەرەگىن شارشاماي, جالىقپاي ىزدەپ تابۋ عىلىمعا كەلگەن جاس ماماندارعا وڭاي بولمايدى. «بابالار ءسوزى», ەڭ الدىمەن, كەلەر ۇرپاقتار, تاريح ءۇشىن جاسالعان جۇمىس. سەريانىڭ اكادەميالىق بولۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى.
– وسى تۇستا جالپى اكادەميالىق باسىلىمنىڭ نەگىزگى شارتتارىن ايتا كەتسەڭىز.
– تومدارعا ەنگەن شىعارمالار ىشتەي جانرلارعا بولىنگەن. ەپيكالىق جانرلار بىرنەشە تومدى قامتيدى. سوندىقتان ونداي جاعدايدا جانردىڭ العاشقى تومىنا ۇلكەن زەرتتەۋ ماقالا بەرىلىپ, جانردىڭ تابيعاتى, ەرەكشەلىگى اشىلادى. اسىرەسە, داستاندارعا, باتىرلار جىرىنا, عاشىقتىق جىرلارعا, تاريحي جىرلارعا, تاريحي اڭىزعا, پروزالىق جانرلارعا ارنالعان تومداردا وسىنداي كىرىسپە ماقالالار بار. ولاردى مەن جازدىم. ماتىندەر جانر بويىنشا جۇيەلەندى, ەشقانداي رەداكتسياعا ۇشىراعان جوق. قاجەتتى جەرىندە شىعارمالاردىڭ ۆاريانتتارى قوسا بەرىلدى. ەسكەرتىپ ايتاتىن نارسە: شىعارمالاردىڭ كوركەمدىك ساپاسى ارقيلى, ءتىلى دە, ءستيلى دە بىركەلكى ەمەس (سەبەبى, تۇپنۇسقا ۇلگىلەرى تولىق ساقتالدى). بىراق عىلىم ءۇشىن مۇنىڭ ءبارى كەرەك. ويتكەنى, فولكلور ءتىلى – حالىقتىڭ اۋىزەكى ءتىلى, وندا سويلەۋ ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعى ساقتالادى. ءستيلدى تۇزەتۋگە, ادەبيلەندىرۋگە بولمايدى, ويتكەنى, بۇل تەكست – حالىق مۇراسى, مادەني ەسكەرتكىش.
– «بابالار ءسوزىنىڭ» تاعى ءبىر وتە قۇندى جاعى – ءار شىعارماعا بەرىلگەن عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر. بۇل جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– سانامالاپ, ناقتىلاپ ايتار بولساق, تۇسىنىكتەمەلەردىڭ ءتۇرى مىنانداي. بىرىنشىدەن, ءماتىننىڭ وزىنە عىلىمي ءتۇسىنىكتەمە, ەكىنشىدەن, ماتىندە كەزدەسەتىن تاريحي, ءدىني ەسىمدەرگە انىقتاما, ۇشىنشىدەن, داستاندار مەن حيكاياتتاردا كەزدەسەتىن قۇران اياتتارىن ءتۇسىندىرۋ, تورتىنشىدەن, جەر-سۋ اتاۋلارىنا ءتۇسىنىك, بەسىنشىدەن, ءار شىعارمانى كىم جىرلاعانى, ايتۋشىسى, جيناۋشىسى, قورعا تاپسىرۋشىسى تۋرالى مالىمەتتەر, التىنشىسى, شارتتى قىسقارتۋلار, جەتىنشىسى, پايدالانىلعان ادەبيەتتەر مەن دەرەككوزدەرىنىڭ ءتىزىمى, سەگىزىنشىسى, رەزيۋمە (ورىس تىلىندە), summary (اعىلشىن تىلىندە) بەرىلگەنى. بۇلاردىڭ ءبارى ماتىننەن كەيىن «قوسىمشالار» دەگەن بولىمدە باسىلدى. بايقاساڭ, بۇل عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر كوپ قىزمەت اتقارىپ تۇر: تاريحي, ءدىني, گەوگرافيالىق, فيلولوگيالىق, تانىمدىق, بىلىمدىك. مىنە, وسىنىڭ ءبارى – تازا عىلىمي تالاپقا قاجەت نارسەلەر. ولار «بابالار سوزىنە» اكادەميالىق سيپات بەرەدى.
«بابالار ءسوزى» ۇلتتىق فولكلوردى 100 پايىز بولماسا دا بارىنشا مول قامتىدى. مول قامتۋىمىزدىڭ سىرى بار. ەڭ الدىمەن ايتاتىن نارسە – فولكلور كوپساتىلى, كوپسالالى, كوپقىرلى دۇنيە. مۇندا سوناۋ ەستە جوق ەجەلگى زاماننان كەلە جاتقان سالت-سانا, وي-پىكىر, كوركەم بەينە, اسىل ءسوز, ءار ءداۋىردىڭ ۇعىم-تۇسىنىگى, پايىمى مەن وقيعاسى, قيال-ارمانى, كونە سارىن بار, وسىنىڭ ءبارى سيۋجەتپەن دە, سيۋجەتسىز دە باياندالىپ, الۋان فورمادا جەتكەن بىزگە. فولكلور – بۇگىنگى كۇللى رۋحانياتىمىزدىڭ نەگىزى, ءارى تۇعىرى, حالقىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى عانا ەمەس, كەلەشەكتىڭ دە كەپىلى, ياعني ۇلتتىق سيپاتىمىزدى ساقتاۋدىڭ وزەگى. ول – وسى زامانعى بۇكىل مادەنيەتىمىزدىڭ دە اجىراماس بولىگى, تاۋسىلماس قاينار كوزى. ولاي بولسا, فولكلوردى تەك ەسكىلىكتىڭ مۇراسى دەپ ءتۇسىنۋ دۇرىس ەمەس.
– عاجاپ ءىس ءبىتتى. ەندى «بابالار ءسوزىن» دايىنداۋعا, باستىرىپ شىعارۋعا قاتىسقان ادامدار تۋرالى دا ايتا كەتسەڭىز.
– وتە ورىندى. بۇل ەڭبەكتى دۇنيەگە اكەلۋگە مەن ون جىل ديرەكتورلىق ەتكەن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ بەلگىلى ماماندارى, فولكلورشىلار مەن ادەبيەت تاريحشىلارى قاتىستى. ەڭ اۋەلى بۇكىل «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن كەشەندى ورىنداۋ ءۇشىن قوعامدىق كەڭەس, ونىڭ 16 سەكتسياسى جاساقتالدى. ءبىزدىڭ سەكتسيا «فولكلورتانۋ, ادەبيەتتانۋ جانە ونەرتانۋ» دەپ اتالىپ, ونىڭ توراعاسى بولىپ – مەن, مەنىڭ ورىنباسارىم بولىپ – سەرىكقازى قوراباي, جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ گۇلنار جۇماسەيىتوۆا بەكىتىلدى. سەكتسياعا بىرنەشە جوبانى ورىنداۋ تاپسىرىلدى. سونىڭ ەڭ ءىرىسى – «بابالار ءسوزى», سودان سوڭ «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» (10 توم), «قازاق مۋزىكاسىنىڭ انتولوگياسى» (8 توم), «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» (3 توم), «ادەبي جادىگەرلەر» (20 توم), «ميروۆايا فولكلوريستيكا» (3 توم), «ميروۆوە ليتەراتۋروۆەدەنيە» (3 توم). مۇنىڭ ءبارىن سەكتسيا ۇيىمداستىرىپ, قاداعالاپ وتىردى.
وسىلاردىڭ ىشىنەن, جاڭا ايتتىم عوي, «بابالار ءسوزى» ۇزاققا سوزىلدى, ونىڭ قيىندىعى كوپ بولدى. سول قيىندىقتاردى جەڭىپ, ايانباي ەڭبەك ەتكەن عالىمدار – نەگىزىنەن, قولجازبا جانە تەكستولوگيا ءبولىمىنىڭ, فولكلور ءبولىمىنىڭ جانە ادەبيەت تاريحى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. قولجازبا ءبولىمىن اركەزدە باسقارعان پروفەسسور باقىتجان ازىباەۆا, دوتسەنتتەر سەرىكباي قوسان مەن توقتار الىبەك ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي اتقاردى. ءار تومنىڭ ۋاقتىلى ءارى ساپالى شىعىپ تۇرۋىن «فوليانت» باسپاسىنىڭ باس ديرەكتورى نۇرلان يسابەكوۆ, ونىڭ ورىنباسارى – باس رەداكتور راۋشان تۇرلىنوۆا جانە بۇكىل سەرياعا رەداكتور بولعان ۇلپاش تىلەگەنوۆا قامتاماسىز ەتىپ وتىردى. ەلىمىزگە بەلگىلى باسپاگەر نۇرلان باۋىرىمنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ, ورتاق ىسكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ارقاسىندا وسى ءجۇز توم جارقىراپ, قازاقشا ايتقاندا, قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي كوركەم شىقتى. مۇنداي ءجۇز تومدىق جوبانىڭ ءبىر تومىندا دا پوليگرافيالىق كەمشىلىككە, مۇقابا ءتۇسىنىڭ, قاعاز ساپاسىنىڭ تيتتەي دە وزگەرۋىنە جول بەرىلمەۋى بىزدەگى باسپا ءىسىنىڭ بيىك دەڭگەيىن تاماشا تانىتتى. ءسويتىپ, جۇمىلا ىستەپ, «بابالار ءسوزىن» اياعىنا دەيىن جەتكىزدىك. قاتىسقان ادامداردىڭ بارلىعىنا زور ريزاشىلىق سەزىممەن راحمەت ايتامىن!
– نەگىزگى ۇيىمداستىرۋشى جانە جەتەكشى ءسىز بولدىڭىز ەمەس پە؟
– ءيا, سەكتسيانىڭ توراعاسى رەتىندە بىزگە تاپسىرىلعان جوبالاردىڭ بارىنە جەتەكشى ءارى ۇيىمداستىرۋشى, ءارى ورىنداۋشى بولىپ ءجۇردىم. «بابالار سوزىنە» كەلسەك, جانرلاردى جۇيەلەپ, بۇكىل سەريانىڭ قۇرىلىمىن ءتۇزۋ, قاي جانرلاردان باستاۋ كەرەكتىگىن ناقتىلاۋ, عىلىمي كوممەنتاريلەردىڭ تۇرلەرىن, شارتتارىن انىقتاۋ, ۇلكەن جانرلار تۋرالى زەرتتەۋ ماقالالار جازۋ – مىنە, وسىنىڭ ءبارى مەنىڭ موينىمدا بولدى. ءاربىر تومدى مۇقيات قاراپ شىعۋ, عىلىمي كەڭەستە تالقىلاۋ, باسپامەن كەلىسۋ سياقتى ىستەر دە اتقارىلدى. بىرنەشە تومعا ارناۋلى زەرتتەۋ ماقالالار جازدىم. اتاپ ايتقاندا: 1-تومعا, 33-تومعا, 53-تومعا, 56-تومعا, 73-تومعا, 78-تومعا, 80-تومعا, 85-تومعا, 95-تومعا. سونداي-اق «ەرتەگىلەرگە» ارنالعان بىرنەشە تومداردى قۇراستىرۋعا, تۇسىنىكتەمە جازۋعا دا قاتىستىم. سەكتسيانىڭ توراعاسى رەتىندە قوعامدىق كەڭەس ماجىلىستەرىندە ەلباسىمىزدىڭ الدىندا بىرنەشە مارتە بايانداما جاساپ, ىستەلگەن جۇمىس تۋرالى ەسەپ بەردىم.
– قوعامدىق كەڭەستىڭ 2008 جىلعى 13 ماۋسىمدا وتكەن ماجىلىسىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسىزدىڭ ەڭبەگىڭىزدى ەرەكشە اتاپ وتكەنى ەسىمدە. باستاۋىندا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى تۇرعان بۇل شارۋانىڭ لايىقتى باعاسىنىڭ بەرىلۋى ءالى الدا دەپ ويلايمىن. اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ەلدىگىمىزدىڭ تاعى ءبىر ءىسىنىڭ, ءىرى ءىسىنىڭ ابىرويلى اياقتالۋى قۇتتى بولسىن!
سۇحباتتاسقان
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
