قازاقستان • 30 تامىز، 2021

ەڭ قىمبات قۇندىلىق – ادام

170 رەت كورسەتىلدى

كونستيتۋتسيامىز ءبىرىنشى بابىنان باستاپ نەگىزگى قاعيدات – قاراپايىم ادام قۇقىقتارىنىڭ باسىمدىعى جاريالانۋدان باستالادى: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى، ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى».

ياعني مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قۇندى­لى­عى – ادام. دەمەك مەملەكەت جانە مەملە­كەت­تىك ورگاندار قاراپايىم ادام­نىڭ قۇ­قىق­تارى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كە­رەك.

وسى قاعيداتتار قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاريالاعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت»، ء«ادىل قوعام مەن ءتيىم­دى مەملەكەت» تۇجىرىمدامالارىندا ىسكە اسىرىلۋدا. ولار دەموكراتيا، ادام قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ با­سىم­دىعى تۋرالى، يدەولوگيالىق جانە ساياسي سانالۋاندىق، بارلىعىنىڭ زاڭ مەن سوت الدىنداعى تەڭدىگى تۋرالى، ءادىل سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعى، كەز كەلگەن نەگىزدەر بويىنشا كەمسىتۋشىلىككە تىيىم سالۋ تۋرالى، ازاماتتىڭ مەملەكەتتى باس­قا­رۋداعى قۇقىعى، سايلاۋ جانە سايلانۋ قۇ­قىعى تۋرالى، قوعامدىق باقىلاۋ، سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى كونس­تيتۋتسيالىق پرينتسيپتەر مەن نورمالاردى ايقىن كورسەتەدى.

­بيلىك پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ تى­كە­­لەي ديالوگىنىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى – ۇلت­تىق قوعامدىق سەنىم كە­ڭەسىن (ۇقسك) قۇرۋ مەملەكەتتىڭ دە­موكراتيالىق قۇن­دى­لىقتارعا، قۇ­قىق ۇستەمدىگى جانە ادام قۇ­قىقتارى قاعي­دات­تارىنا باعىتتالعان پروگ­رەسسيۆتى قادام جانە ماڭىزدى وقيعا بول­دى. ناق وسى الاڭدا مەملەكەت باسشىسى ساياسي رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى ءارى قاجەتتى پاكەتتەرىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ باستامالارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 17 زاڭ، پرەزيدەنتتىڭ ءۇش جارلىعى، مينيسترلىكتەردىڭ 28 بۇي­رى­عى مەن ۇكىمەت قاۋلىلارى قىسقا مەرزىم ىشىندە قابىلداندى. وسىنىڭ بار­لى­عى پروگرەسسيۆتى دەموكراتيالىق مەم­لەكەتتى قۇرۋعا جانە ەڭ باستىسى كونس­تيتۋتسيا قا­عي­داتتارى مەن نورمالارىن ىسكە اسى­رۋ­عا باعىت­تالعان.

وسىعان وراي، رەسپۋبليكالىق زاڭ كون­سۋل­تانتتارى القاسىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋىمەن «بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋعا جانە سوت ارقىلى قورعالۋ قۇقىعىنا كونس­تي­تۋ­تسيا­لىق قاعيداتتاردى ىسكە اسىرۋ» تاقى­رىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.

رەسپۋبليكالىق القا توراعاسى، پروفەسسور، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك اقىلباي قازاقستان حالقى رەفەرەندۋمدا قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى ءوز تاڭداۋىن جاسا­عانىن اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيانىڭ في­لو­سوفياسى ونىڭ كىرىس­پەسىندە بەينەلەنگەن، وندا ءبىزدىڭ الەم­دەگى العا جىلجۋىمىزدىڭ قۇندىلىق باع­دارلارى ناقتى كورسەتىلگەن: «بiز، ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى، بايىرعى قازاق جەرiندە مەملەكەتتiلiك قۇرا وتىرىپ، ءوزiمiزدi ەركiندiك، تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەي­­بiتشiل ازاماتتىق قوعام دەپ ۇعىنا وتى­­رىپ، دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا لا­يىق­تى ورىن الۋدى تiلەي وتىرىپ، قازiر­گi جانە بولاشاق ۇرپاقتار الدىنداعى جوعارى جاۋاپكەرشiلiگiمiزدi سەزiنە وتىرىپ، ءوزiمiزدiڭ ەگەمەندiك قۇقىعىمىزدى نەگiزگە الا وتىرىپ، وسى كونستيتۋتسيانى قابىلدايمىز. مۇنىڭ تەرەڭ ءمانى بار.

مەن، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور رەتىندە ەلىمىزدىڭ كون­ستيتۋتسياسى ادام قۇقىقتارى سالا­سىنداعى بارلىق حا­لىق­­ارالىق ستان­دارت­قا، ادام قۇقىقتارى تۋرالى بيللگە، ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە، ادام قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستان­دىق­تارىن قورعاۋ تۋرالى ەۋروپالىق كون­ۆەن­تسيا­عا سايكەس كەلەدى دەپ كورسەتكەن بولاتىنمىن. بۇل ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ شەشىم­دەرىندە ايتىلعان. بۇگىنگى كۇنى ادام قۇقىقتارى تۋرالى كون­س­تيتۋ­تسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋ، زاڭدار مەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردىڭ كون­ستي­تۋتسياعا سايكەس كەلۋى، وعان ءتيىمدى كون­س­تيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇزەگە اسىرىلۋى ءۇشىن تولىققاندى جانە ءتيىمدى زاڭ جوبالاۋ جۇمىسى ماڭىزدى بولىپ سانالادى. وسى باعىتتاعى ۇلكەن جۇمىس ءالى الدا».

قازاقستان زاڭگەرلەر وداعى نۇر-سۇلتان قالالىق فيليالىنىڭ توراعاسى سەرىك بەركامالوۆ كونستيتۋتسيانىڭ 13-بابى – «اركىم ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن سوت ارقىلى قور­عاۋعا قۇقىلى جانە بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋعا قۇقىلى» دەپ اتاپ ءوتتى. زاڭ كونسۋلتانتتارىنىڭ بىلىكتى زاڭ كومەگىن كورسەتۋىنىڭ مەملەكەتتىك، قو­عام­دىق، قۇ­قىقتىق ماڭىزى بار، سەبەبى بۇل جەكە ازاماتتارعا، ۇيىمدارعا جانە باسقا دا سۋبەكتىلەرگە قاجەت، سونىمەن قا­تار مەملەكەتتىڭ وزىنە دە قاجەت. ول سون­­داي-اق بىرىڭعاي رەسپۋبليكالىق القا جانە وسى ينستيتۋت پەن اتالعان قۇقىق­تىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس شەشىمىنىڭ ورىندىلىعىن اتاپ كورسەتتى.

نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ زاڭ كونسۋلتانتتارى پالاتاسىنىڭ توراعاسى انۋاربەك سقاقوۆ زاڭ كومەگىن قاجەت ەتەتىن ادام­دار­دىڭ توبىن كەڭەيتۋ كەرەك ەكەنىنە جانە Pro bono كومەگى مۇقتاجدىعىنا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار زاڭگەرلەردى ىرىكتەۋگە قاتاڭ تالاپتار قويۋ قاجەت، ويتكەنى الەم­دە زاڭگەر ەليتالىق جانە جاۋاپتى مامان­دىق­تار­دىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

دوڭگەلەك ۇستەلدە كوتەرىلگەن ماسە­لە­لەردى تالقىلاۋ ەلىمىزدە جەتىسپەيتىن بى­لىك­تى زاڭ كومەگىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن كور­سەتتى. وعان ەلىمىزگە تانىمال زاڭ­گەر­لەر، عى­لىمي قىزمەتكەرلەر، ۇەۇ جانە باق وكىلدەرى قاتىستى.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى جۇر­گىزىپ جاتقان بارلىق رەفورما – دەموكرا­تيا­لاندىرۋ، قوعامدىق قاتىناستاردى ىرىق­تاندىرۋ، ازاماتتارىمىزدىڭ كونس­تي­­تۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيىم­دى­لىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا العا جىلجۋ ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون.

 

مارات باشيموۆ،

ەۋروپالىق قۇقىق جانە ادام قۇقىقتارى ساراپتامالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار