سۇحبات • 29 تامىز، 2021

قۇقىقتىق جۇيەنىڭ نەگىزى – كونستيتۋتسيا

395 رەت كورسەتىلدى

ەلدىك پەن ەركىندىكتىڭ، ءوسۋ مەن ورلەۋدىڭ باستى قۇجاتى سانالاتىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ بارلىق تالاپقا ساي قابىلدانۋىنا كوپتەگەن تۇلعانىڭ ەڭبەگى ءسىڭدى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ باس­تاۋىندا تۇرعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زينايدا فەدوتوۆا.

عۇمىر جولىنىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى، زاڭ شىعارۋ، زاڭ تالاپتارىنىڭ ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلۋى­مەن تىعىز بايلانىستا بولعان  پروفەسسور، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى اتا زاڭىمىزدىڭ قالاي جازىلعانى، 90-جىلداردىڭ باسىندا بولعان زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى قيىندىقتار جانە ەلىمىزدىڭ ادام قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى بۇگىنگى باستى مىندەتتەرى جايلى سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرگەن ەدى.

– بيىلعى كونستي­تۋ­تسيا كۇنىن ەل تəۋەل­سىز­دىگىنىڭ 30 جىل­دىق مەرەيتويى اياسىندا اتاپ وتكەلى وتىرمىز. وسى ورايدا نەگىز­گى زاڭىمىزدىڭ جاس مەم­لە­كەتىمىزدى نى­­عاي­تۋداعى مəن-ماڭىزى تۋرالى نە اي­تار ەدىڭىز؟

– ءاربىر مەملەكەت ءۇشىن قۇ­قىق­تىق جۇيە­نىڭ جاي-كۇيى – سول ەلدىڭ جالپى جاع­دايى مەن دامۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. ال قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تابان تىرەيتىن نەگىزى كونستيتۋتسيا ەكە­نى بەلگىلى. سەبەبى بۇل قۇجات – قو­عام مەن مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭى. كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك قۇرىلىس نىسانى، تىرشىلىك ەتۋشى قوعامنىڭ ساياسي نىسانى، مەملە­كەت­تىك ورگانداردىڭ جۇيەسى، ولار­دى قۇرۋ ءتارتىبى مەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى، ادام مەن ازا­ماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى بەكى­تىلگەن.

ەلىمىز ەگەمەندىگىن جاريالاپ، قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت رە­تىن­دە العاشقى قادام­دارىن جاساي باستاعان 90-جىلدارى قۇقىق­تىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ وتە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولدى. س­ەبەبى ەسكىرگەن بۇرىنعى قۇ­قىق­تىق بازا جاڭا قو­عامدىق-ەكو­نوميكالىق جاعدايدا، باسقا مەم­­لەكەتتىك جۇيەدە جۇمىس ىستە­مە­دى.

ەڭ الدىمەن، جاڭا مەملەكەتتىڭ كونس­تي­تۋتسياسىن ازىرلەۋ قاجەت بولدى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى جىلدارىن­دا­عى قوعامدىق قا­تى­ناستاردى رەتتەيتىن زاڭ­داردى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال كون­ستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ كون­ستي­تۋتسيالىق كوميسسياعا جۇك­تەل­دى. كوميس­سيانىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتار، كور­نەكتى عالىمدار، زاڭگەرلەر، ەكونوميس­تەر، ساياساتتانۋشىلار جانە قوعام وكىلدەرى ەندى. ءار تاراۋى، ءار بابى جان-جاقتى قاراستىرىلىپ، مۇقيات سۇزگىدەن وتكى­زىل­گەن­نەن كەيىن قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى 1993 جىلعى قاڭ­تاردا قابىلداندى.

ءدال وسى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەم­لە­كەت­تىك قۇ­رىلىسىنىڭ قۇ­قىق­تىق نەگى­­زىن قا­لاپ بەرگەن قۇجات ەگە­مەن قا­زاقس­تان­نىڭ قالىپ­تاسۋىنىڭ، قوعام­دا­عى تۇراق­تى­لىق­تى ساقتاۋدىڭ، بارلىق قوعام­دىق پروتسەستى رەتتەۋدىڭ كۇردەلى كە­زەڭىندە قۇقىقتىق جانە سايا­سي اكت رە­تىندە ءوز مىندەتىن تو­لىق اتقاردى دەپ سانايمىن. ويتكەنى 1993 جىلعى كون­ستي­تۋتسيانىڭ قۇقىقتىق نورمالارى ەكو­نومي­كالىق، ساياسي، الەۋمەتتىك، مادەني سالا­لارداعى قو­عامدىق قاتىناستاردى رەت­تەي­تىن العاشقى نورماتيۆتىك-قۇ­قىق­تىق اكتىلەردى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ جاڭا قۇقىقتىق بازاسىنىڭ نەگىزى بولىپ قالاندى.

– ءسىز – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاش­قى (1993 جىلعى) جانە قازىرگى (1995 جىلعى) كونس­تي­تۋتسيا­لارى قالاي جازىل­عانىنا تىكەلەي كۋا بولعان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ ءبى­رى­سىز. اراعا ەكى جىل سالىپ نەگىز­گى زاڭ­نىڭ وز­گەرتىلۋىنىڭ باس­تى سەبەپتەرى نەدە دەپ وي­لايسىز؟

– جاڭا مەملەكەت قالىپ­تا­سۋىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قوعامدىق ءومىردىڭ بار­­لىق سالاسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس­تەر بولدى. سوندىقتان الدىمىزدا مەم­لەكەت­تىلىكتى نىعايتۋدى، دەموكرا­تيا­نى دامىتۋدى جانە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋدى قامتا­ما­سىز ەتەتىن جاڭا زاڭنامالىق بازا قۇرۋ مىندەتى تۇردى. قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ بىر­قا­تار ءپرينتسيپتى ماسەلەسى 1993 جىل­عى كونستيتۋتسيادا شە­شىل­مەگەن ەدى. سون­دىق­تان ەل­با­سى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نا­زار­باەۆ كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسى شەشىمنىڭ نە­گىزىن­دە ءبىرىنشى كونس­تيتۋتسيانىڭ پروبلەمالارى مەن كەم­شى­لىك­تەرى ەسكەرىلىپ، 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى قابىلدانعانى بەل­گىلى. بۇل قۇجات مەملەكەت دا­مۋى­نىڭ كەيىنگى كەزەڭدەرىندە ونىڭ ءتيىمدى قۇقىقتىق جۇيەسىن قۇرۋ­دىڭ نەگىزى بولدى.

1995 جىلعى كونستيتۋتسيا نە­گىزىن­دە قابىلدانعان العاشقى زاڭ­دار قوعامدىق بىر­لەستىكتەر، ساياسي پارتيالار، كوممەرتسيا­لىق ەمەس ۇيىمدار، ميتينگىلەر مەن ەرە­ۋىل­دەر جانە باسقالار تۋرالى بول­عا­نىن اتاپ وتكەن ءجون. ولاردىڭ بارلىعى ادام مەن ازاماتتىڭ قۇ­قىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تارىن قوز­عاي­تىن قوعامدىق قاتى­ناس­تاردى رەتتەۋگە باعىتتالدى. كونس­تي­تۋ­تسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىر­تۇ­تاس­تى­عىن بەكىتۋ جانە ونى زاڭ شى­عا­رۋ­شى، اتقارۋشى جانە سوت تارماقتارىنا ءبولۋ جانە ولاردىڭ جەلىسى مەن تەپە-تەڭ­دىك جۇ­يە­سىن پايدالانۋ ار­قىلى ءوزارا ءىس-قي­مىل جاساۋ پرينتسيپىنە سايكەس جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى بولدى. وتكەن جىلدار قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ور­گان­دا­رىنىڭ پراكتيكالىق قىز­مەتىندە وسى قاعيداتتاردىڭ ومىر­شەڭ­دىگىن 

دالەل­دەدى. ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى وقيعا­لار­عا بايلانىستى كونستيتۋتسياعا بىرنەشە رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. بۇل وزگەرىستەر ەل باس­قا­رۋدىڭ ءتيىمدى، تۇراقتى، زاما­نا­ۋي جۇيەسىن قۇرۋعا باعىت­تال­عان بولاتىن. سوعان سايكەس مەملە­كەتتىك بيلىك تارماقتارى ارا­سىندا وكىلەتتىكتەر قايتا ءبو­لىن­دى، ولاردىڭ مارتەبەسى بارىن­شا ايقىندالدى. كوپتەگەن كونستي­تۋ­تسيالىق تۇزەتۋ قازاقس­تان­دىق قوعامداعى دەمو­كرا­تيالىق پرو­تسەس­تەردى ودان ءارى جەتىل­دى­رۋ­دى ماق­سات تۇتتى.

وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىل­دا­رىنىڭ ءبىرىنشى جارتىسى سول كەزدە تاۋەلسىزدىك ال­عان باسقا مەم­لەكەتتەر سياقتى، قازاق­ستان ءۇشىن دە ءتۇرلى ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكو­نو­ميكالىق قيىندىقتارعا تولى بولدى. اتاپ ايتقاندا، ەكونوميكانى جاڭا نارىقتىق جاعدايعا بەيىمدەۋ، قوردالانعان الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋ، ادام قۇ­قىق­تا­رى مەن بوستاندىقتارىن قام­تاماسىز ەتۋ، مەملەكەتتىلىكتى نى­عاي­تۋ، قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ پروبلەمالارى كۇن تار­تى­بىنەن تۇسكەن جوق. وتپەلى كەزەڭنىڭ بارلىق كۇردەلى مىندەتىن ءتيىمدى قۇقىقتىق رەتتەۋدى قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى ەدى. ءوز باسىم ەل باسشىلىعى، ەلباسى تاڭداپ العان، الەمدىك پراكتيكادا سىناقتان وتكەن تابىستى مەملەكەت قۇرۋدىڭ ەڭ ما­ڭىز­دى قاعيداتتارى وسى ايتىلعان پروب­لە­مالاردىڭ بار­لى­عىن وڭتايلى شەشۋ­دىڭ كەپىلى بولدى دەپ سانايمىن. جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەت قالىپتاسۋىنىڭ ال­عاش­قى كەزەڭىندە مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ باسىمدىقتارى مەن نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى، سونىمەن قاتار حالىقارالىق تاجىريبە قازاقستانىڭ جاعدايىنا بەيىم­دە­­لە وتىرىپ پايدالانىلدى. ارينە، جەتىس­تىك­تەر دە، ساتسىزدىكتەر دە بولدى.

– ءسىز ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىندە­گى ىرگەلى رەفورمالار تۇسىندا لاۋا­زىم­دى قىزمەتتەر اتقاردىڭىز. سول كە­ز­دە قابىلدانعان تاريحي شەشىم­دەر مەن زاڭ­داردىڭ قايسىسىنا ەرەكشە توق­تالار ەدىڭىز؟

– 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قابىل­دانعاننان كەيىن قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سى­ن رەفورمالاۋ جو­نىن­دە بىرقاتار ما­ڭىز­دى ساياسي جانە قۇقىقتىق شەشىم قا­بىل­داندى. رەفورمالاردىڭ نەگىز­گى باعىت­تارى ەلباسىنىڭ، ەل ۇكىمەتىنىڭ تۇجى­رىم­دامالىق قۇ­جاتتارىندا ايقىندالدى. رە­فور­­مانىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرى رەتىندە قىلمىسقا قارسى كۇ­رەس­تى كۇشەيتۋ، مەملەكەتتىك ور­گان­دار­دىڭ قىزمەتىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋ كورسەتىلدى. ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفور­مالاردىڭ ماڭىزدى قاعيداتى قىل­مىس­تىق-قۇقىقتىق مەملەكەتتىك ساياسات­تى ىز­گى­لەندىرۋ بولدى. وسى كەزەڭدە مەملە­كەت­­تىك بيلىك ورگاندارىندا قۇقىق قور­عاۋ جۇيەسىنىڭ زاڭنامالىق بازاسىن قالىپ­تاس­تىرۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇر­گىزىلدى. قىلمىستىق، قىلمىستىق ءىس جۇر­گى­زۋ، ازاماتتىق كودەكستەر، اكىمشىلىك قۇ­قىق بۇ­زۋ­شىلىق تۋرالى كودەكس، باس­قا دا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىل­دان­دى.

– باق-قا بەرگەن ءبىر سۇح­با­تى­ڭىز­دا ء«بىز جۇمىستى ءسۇيىپ ىس­تەدىك، ەشتەڭە­دەن قورىقپاي، جا­ڭا زاڭداردى قابىلداپ وتىر­دىق» دەگەن ەكەنسىز...

– سەبەبى زاڭ جوبالارىن دا­يىن­داۋ، زاڭ شىعارۋ كەزىندە دەپۋتاتتارعا ەشقانداي قىسىم بولعان جوق. كەز كەلگەن حالىق قا­لاۋ­لىسى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندە قابىل­داعان شەشىمىن ەركىن، ەش­كىم­­گە جالتاقتاماي، ەشتەڭەدەن قو­رىق­پاي ايتا الدى...

– قوعامدا زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتا­م­­اسىز ەتۋ جايلى ءجيى ايتىلادى. وسى ورايدا زاڭگەرلەر بيىلعى 1 شىلدەدەن باس­تاپ كۇشى­نە ەنگىزىلگەن اكىمشىلىك را­سىم­­دىك-پروتسەستىك كودەكسكە جانە سوعان سايكەس قۇرىلعان اكىمشىلىك سوتتارعا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. وسى رەفورما تۋرا­لى ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.

– 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسى – ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن ەرەكشە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت. بۇل – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ىشكى اكىم­شىلىك راسىمدەرىن، سونداي-اق اكىم­شى­لىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتارتىبىن جۇزە­گە اسىرۋعا بايلانىستى قاتىناستار. كو­دەك­ستە جەكە جانە زاڭدى تۇلعا­لاردىڭ جاريا قۇقىقتارىن، بوس­تاندىقتارى مەن مۇد­دەلەرىن تولىق ىسكە اسىرۋدى قام­تا­ما­سىز ەتۋ، جاريا-قۇقىقتىق قاتى­ناس­تار­دا جەكە جانە قوعامدىق مۇددەلەردىڭ تەڭگەرىمىنە قول جەتكىزۋ، جاريا-قۇقىقتىق سالادا زاڭدىلىقتى نىعايتۋ اكىمشىلىك را­سىم­دەرىنىڭ مىندەتتەرى بەكىتىلگەن. اكىم­شى­لىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ مىندەتى – اكىمشىلىك ىس­تەردى ءادىل، بەيتاراپ جانە ۋاقتىلى شە­شۋدى قامتاماسىز ەتۋ. دەمەك ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار، سوتتار وسى قۇقىقتىق نورمالاردى بۇلجىتپاي ساقتاعان جاعدايدا زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرعانى تۋرالى تۇجىرىمداپ ايتۋعا بولادى. كودەكستە اكىمشىلىك پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ: تالاپكەردىڭ، جاۋاپكەردىڭ، مۇددەلى تۇلعانىڭ جانە پروكۋروردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ەگجەي-تەگجەي اشىلىپ كورسەتىلگەن. اكىم­شىلىك راسىمدەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ قۇ­قىق­تارىن، بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن ءساتتى ىسكە اسىرۋدا سۋديالارعا ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتا اكىمشىلىك ءىستى قاراۋ كەزىندە ۇلكەن ءرول بەرىلەدى. ويتكەنى سۋديا ىستەردى مەملەكەت اتىنان جەكە-دارا قارايدى، وعان ەرەكشە ماڭىز بەن جاۋاپكەرشىلىك بەرىلەدى. وسىلايشا، كودەكستە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتى­نىشتەرىن، اكىمشىلىك ىستەردى قاراۋ كە­زىن­دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، سۋديا­لار­دىڭ، لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ماڭىزدى نورمالار بەكىتىلگەن.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ادام قۇقىعى س­ا­لا­سىنداعى ءارى قاراي شارا­لا­رى تۋرالى» جارلىققا سايكەس ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىر­ما­لار بەرگەنى بەلگىلى. ءسىزدىڭ ويى­ڭىز­شا، ەلى­مىزدىڭ ادام قۇقى­عىن قام­تاماسىز ەتۋ سالا­سىن­دا­عى با­سىم مىندەتتەر قانداي؟

– «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىعى سالاسىنداعى ءارى قاراي شارالارى تۋرالى» ەل پرەزي­دەنتىنىڭ جارلىعىندا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى مەم­لە­كەت­تىك ساياساتتىڭ نەگىزگى با­عىت­تارى ايقىندالدى. ەل ۇكى­مەتىنە ناقتى ءىس-شارالار تىزبەسىن كوزدەيتىن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءبى­رىنشى كەزەكتەگى شارالار جوس­پا­رىن بەكىتۋ تاپسىرىلدى. ادام قۇقىقتارى پروبلەماسىن كە­شەن­دى تۇردە، ياعني قۇقىقتار، مىن­دەتتەر جانە مۇمكىندىكتەر دەپ قاراستىرعان ءجون. قۇقىقتاردى جاريالاۋ وڭاي، ال ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار مەن مۇمكىندىكتەر جاساۋ قيىنىراق. قازىرگى تاڭدا مەن ەل ۇكىمەتىنىڭ قوعامنىڭ جەكەلەگەن سالالارىندا ازاماتتاردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءىس-شارالارىن ازىرلەۋ جايلى اڭگىمە قوزعالىپ وتىر دەپ ويلايمىن. ارينە، مۇگەدەكتەرگە بارىنشا قاجەتتى جاعدايلار مەن مۇمكىندىكتەردى جاساۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا، مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءارتۇرلى ومىرلىك جاع­داي­لارىندا – ءبىلىم الۋ، جۇمىسقا ورنالاسۋ، قوعامدىق ورىنداردا ءجۇرىپ-تۇرۋى، دەمالۋ قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قولدان كەلگەن كومەكتى اياماعان ءجون. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىسقا ورنالاسۋ، جالاقى تولەۋ، مانساپتىق ءوسۋ، بالالاردى قامقورلىعىنا نەمەسە اسىراپ الۋعا العان ايەلدەر ءۇشىن جاعداي جاساۋ كەزىندە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭدىگى ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتا قوعامىمىزدى ودان ءارى دامىتۋدىڭ يگى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ رەزەرۆ­تەرىن، جاس ۇرپاقتىڭ زياتكەرلىك مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ولاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارىن ىسكە اسىرۋعا ىق­پال ەتەدى. ادام قۇقىقتارى ءۇشىن قا­جەتتى مۇمكىندىكتەر جاساۋ ما­ڭىزدى. الايدا ءاربىر ادام­نىڭ قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالا­لا­رىندا ءوز قۇقىقتارىن تابىس­تى ىسكە اسىرۋى ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىگى دە ماڭىزدى ەكەنىن ەستەن شىعار­ما­عانىمىز ءجون.

– كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتقان ساياسي رەفورمالارعا كوزقا­را­سىڭىز قالاي؟

– قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى ەل باسشى­لى­عى، ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇدايى باستى نازارىندا بولدى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا بۇل باعىتتا كوپتەگەن وڭ جۇمىس اتقارىلدى. قازىرگى تاڭدا الەۋمەتتىك پروتسەستەر وتە بەلسەندى. سول سەبەپتى دە ءبىز العا قويعان ماقساتتارىمىزعا جەتۋ جو­لىندا توقتاپ قالا المايمىز. كەيىن­گى جىلدارداعى سىرتقى فاكتورلار دا قوعامداعى پروتسەس­تەر­گە ۇلكەن اسەر ەتتى. پوست­كە­ڭەستىك كەڭىستىكتەگى جانە جالپى الەمدەگى وقيعالار ەلدەگى جاع­دايعا ءوز ىقپالىن تي­گىز­بەي قويمادى. مۇنداي سەر­پىندى وزگەرىستەر مەملەكەتتىك سايا­سات­تىڭ باسىمدىقتارىن جەدەل وزگەرتۋدى، زاڭنامالىق بازانى جاڭارتۋدى، مەملەكەت پەن باسقا دا قوعامدىق ينس­تيتۋتتاردىڭ كۇشتەرىن بىرىك­تى­رۋدى تالاپ ەتەدى.           

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

بانۋ ءادىلجان،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

ءمانى ەرەكشە سەمينار

ساياسات • بۇگىن، 08:28

قاراۋسىز بالا قايدان شىعادى؟

ساياسات • بۇگىن، 08:26

قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى

ساياسات • بۇگىن، 08:24

Fitch راستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:22

جەكە تۇلعا بانكروتتىعى

قوعام • بۇگىن، 08:14

بارلىق ۇيگە جىلۋ بەرىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:12

جىلىتۋ قۇرالدارى جونەلتىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 08:10

ەڭبەك پەن تاربيە – ەگىز ۇعىم

ايماقتار • بۇگىن، 08:06

قايتا كۇشەيگەن كوروناۆيرۋس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:04

وقۋ ورداسىنىڭ بەلەسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

تاريحى تەرەڭ، ءبىلىمى بەرەن

ءبىلىم • بۇگىن، 08:00

سىرباز سۋرەتكەر

ادەبيەت • بۇگىن، 07:59

قاجىمۇقان مەن كارل

ادەبيەت • بۇگىن، 07:56

اڭىزعا بەرگىسىز عۇمىر

قوعام • بۇگىن، 07:54

قۇندىزعا قۇرىلعان فوتوتۇزاق

ايماقتار • بۇگىن، 07:48

تاۋ-تاۋ قوقىس كادەگە جاراسا...

ەكولوگيا • بۇگىن، 07:46

مادەني دەمالىس

قوعام • بۇگىن، 07:44

سۋرەتتەگى وي ساۋلەسى

ونەر • بۇگىن، 07:40

جۇلدەگەر اتاندى

سپورت • بۇگىن، 07:38

كىشى «كۇمىسكە» يە بولدى

سپورت • بۇگىن، 07:36

جەڭىس جالعاسىن تاپتى

سپورت • بۇگىن، 07:34

تارتىسقا تولى تۋرنير

سپورت • بۇگىن، 07:30

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار