كوزىن اشقالى كورگەنى – كوگىلجىم مۇنار جابىلعان جاسىل ورمان. ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار. ۇيىسا بىتكەن تال-تەرەك. جانىنا سونشالىقتى جاقىن, وزگەشە سۇيكىمدى الەم. بايىبىنا بارماي, سىرتتاي قاراپ سۇقتانعان جانعا باقىتتىڭ قۇشاعىنا بولەنىپ, بالبىراپ تۇرعانداي اسەر ەتەر ەدى. ال تىنىسىن جازا باسپاي اڭعارىپ, تۇيسىگىڭمەن تارازىلايتىن بولساڭ, ونىڭ دا ءوز سىرى, ءوز مۇڭى جەتەرلىك. دىڭىنە جابىسقان دەرتتەن ازا بويى قازا بولىپ, تالماۋسىرايتىن تۇسى دا از ەمەس. جاس عالىمنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, تىلسىم ويدىڭ قۇشاعىنا بولەيتىن جايت تا وسى.
ەكاتەرينا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن, التى جاسىنان بۋراباي باۋرايىنداعى جاسىل جەلەككە بولەنگەن ششۋچينسك قالاسىندا تۇرادى.
–تابيعات مەنىڭ ءومىرىمنىڭ ءبىر بولشەگى, – دەيدى جاس عالىم. – ءار كۇن سايىن تىلدەسىپ, جاعدايىن جان-دۇنيەمدەگى سۇزگىدەن وتكىزبەسەم, بوي جازىپ سەرپىلە المايمىن. الىسقا شىقسام اڭسارىم دا, ساعىنارىم دا وسى توپىراق, كورگەن جاننىڭ كوزىن سۇيسىنتەتىن كوركەم تابيعات. بالا جاسىمنان جانىمدى باۋراعان ماماندىقتى يگەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدەگى ەڭ كونە وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيا جانە ورمان شارۋاشىلىعى كوللەدجىنە وقۋعا ءتۇستىم. جۇزدەگەن, بالكىم, مىڭداعان تابيعات جاناشىرلارىن باۋلىعان ءبىلىم وشاعى بۇگىنگى كۇنى ەكولوگيا جانە تۋريزم, ورمان شارۋاشىلىعى جوعارى كوللەدجى دەپ اتالادى. كوللەدجدى ۇزدىك تامامداعان سوڭ شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكولوگيا ماماندىعى بويىنشا ءبىلىم الدىم. جوعارى وقۋ ورنىندا سىرتتاي وقىدىم دا, كوكشەتاۋ ورمان سەلەكتسياسى ورتالىعىندا جۇمىس ىستەدىم.
ەكاتەرينا باكالاۆر اتانعان سوڭ ءا.ن.بوكەيحان اتىنداعى قازاق ورمان شارۋاشىلىعى جانە اگروورمانمەليوراتسيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ءبىلىمىن تولىقتىرا ءتۇستى. الداعى بولاشاقتىڭ بەرىك بايلامى دا وسى جەردە جاسالدى.
– عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىمەن بىردەن ءتىل تابىسىپ كەتتىم, – دەيدى جاس عالىم. – بىلىكتى ادامدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ۇيرەنگەنىم از بولعان جوق. ورمان عىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, ونى قورعاۋعا, ءوسىرىپ-وركەندەتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مارقۇم ۆلاديمير كاۆەرين ءتارىزدى كەسەك تۇلعالاردى كوزىم كوردى.
ەكاتەرينا ءوزىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ولگا تەلەگينانى دا ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. ەكى عالىم بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى قاراعايلى جانە قايىڭدى ورمانداردى زيانكەستەردەن ارىلتۋ ىسىمەن شۇعىلدانعان.
ورمان – ءتىرى ورگانيزم. اعزاسىنا زيان كەلتىرەتىن زيانكەستەر از ەمەس. ەگەر دەر كەزىندە الدىن الماسا, ونداعان جىل بويى سىپتىعىرداي سۇلۋ ءدىڭى كۇنگە ۇمتىلىپ, ك ۇلىم قاققان قاراعاي دا, جاسىل جەلەگى سامال جەلمەن تەربەلگەن اق قايىڭ دا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۋراپ قالارى ءسوزسىز. جۇقپالى اۋرۋ ورمان شەتىنە ىلىكسە, تۇتاس القاپ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇلازىعان قۋ دالاعا اينالادى. مىنە, زيانكەستەرمەن كۇرەستىڭ كەرەك جەرى وسى. ال ول كۇرەستى عىلىمي نەگىزدەپ, اعاشتاردى سىرقاتىنان ارىلتۋ – كادىمگى دارىگەردىڭ ەڭبەگى ءتارىزدى الاپات توزىمدىلىكتى, اسقان بىلىكتىلىكتى قاجەت ەتەتىن قىزمەت. «ورمان دارىگەرى» دەسەك, جاراسار.
جۇمىستان قول ۇزبەي, ءبىلىم ايدىنىنا قۇلاش ۇرعان جاس عالىم ومبى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن, ورال مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتادى. 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتتىعىن قورعاسا, ارادا ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن «ورمان رەسۋرستارى جانە ورمانشىلىق» ماماندىعى بويىنشا عىلىم دوكتورى اتاندى.
ۇستىمىزدەگى جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى ماماندارىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا تاقىرىپتىق وقۋ ادىستەمەلەرى مەن ءبىلىم باعدارلاماسىن ءتۇزدى. باعدارلامادا ورماندى قورعاۋ, ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, ورماندى ويسىراتىپ تۇسىرەتىن زيانكەستەردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى مەن ولاردى جويۋ قامتىلعان. بۇل تيىمدىلىگى زور باعدارلامانى جاس عالىم ءتۇزىپ شىقتى.
ومىرىندەگى ەڭ ءبىر ساتىمەن ساباقتالعان كەزەڭدى ورمان زيانكەستەرىمەن كەشەندى كۇرەسكە ارنالعان حالىقارالىق سەمينارعا قاتىسۋى دەپ ەسەپتەيدى. وسى القالى جيىننان كەيىن جاس عالىمعا شەتەلدەگى ارىپتەستەرى دە نازار اۋدارا باستادى. قيانداعى كورەيادان شاقىرۋ كەلدى.
– ورماننىڭ ىشىنە كىرىپ بارعاندا قاي اعاشتىڭ ساۋ, قاي اعاشتىڭ اۋىرىپ تۇرعانىن جازا باسپاي تانيمىن. ورمان عىلىمى – شەت-شەگى جوق دۇنيە. مەن وسى سالادا ءوزىمنىڭ بار قابىلەتىمدى سارقا جۇمساپ, قىزمەت ەتكىم كەلەدى, – دەيدى ەكاتەرينا.
ومىرلىك ماقسات-مۇراتى – ەل ەكولوگياسىن جاقسارتۋ بولىپ وتىرعان ەلگەزەك قىزدىڭ الدىنا قويعان جوسپارى اسقارالى. جاس عالىمنىڭ ايتۋىنشا, الاڭدايتىن تۇس از ەمەس. ارال مەن بالقاش, كاسپي ءتارىزدى كوك ايدىندار جىل سايىن تارتىلىپ بارادى. تاياۋدا عانا قىزىلوردادان ورالىپتى. وسى ولكەدەگى وسىمدىك الەمىن زەرتتەگەن. تابيعاتتىڭ ءتول بەينەسىن ساقتاۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, سەكسەۋىل القاپتارىن كوبەيتكەن ءجون دەپ ەسەپتەيدى. ال سول سەكسەۋىلدى زيانكەستەردەن قورعاۋدىڭ ءوزى كەشەندى شارالاردى قاجەت ەتەدى ەكەن. عالىمدار زيانكەستەردەن ساۋ قالعان سەكسەۋىل القاپتارىن زەرتتەپ, الداعى ۋاقىتتا ولاردى بارىنشا كوبەيتۋگە نازار اۋدارۋدا. جاس عالىمنىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەرگىلىكتى جەردەگى ەكولوگيا ماسەلەسىن ايتارلىقتاي جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك.
ەكاتەرينانىڭ عىلىم جولىنداعى تاباندىلىعى ءتانتى ەتەدى. «تاۋ باسىنان قۇدىق قازعانمەن بىردەي» دەپ سيپاتتالاتىن عىلىم جولىنداعى ەڭبەگى جاستارعا ابدەن ۇلگى بولارلىق. ون ءبىر جىل ىشىندە قاراپايىم زەرتحانا قىزمەتكەرىنەن ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلگەن, الپىستان استام عىلىمي ماقالا جازىپ, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان تالپىنىسى كىمدى بولسىن ءتانتى ەتەرلىكتەي.
ول ءوز زامانداستارى ءتارىزدى وتپەلى كەزەڭنىڭ وكپەك جەلى ۇيىتقىپ تۇرعان ۋاقىتتا بوي تۇزەگەن. ءبىلىم وشاعى, ءارتۇرلى ۇيىرمەلەر. عىلىم جولىنا باستار الدىنداعى سونى سوقپاق. وسى ءبىر ۇزاق تا ازاپتى جولدا قولتىعىنان دەمەيتىن, كوزگە كورىنبەيتىن دەمەۋشىسى بارداي سەزىنەدى ءوزىن. اۋەلگى بەتتە اڭعارماعان. كەيىن ءتۇيسىندى. تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا دەگەن پەرزەنتتىك سۇيىسپەنشىلىك ەكەن عوي.
اقمولا وبلىسى
