سونداي جانداردىڭ ءبىرى وڭداعان دۇيسەكەن ۇلى سولاقاي ساياساتتىڭ سالدارىنان سان مارتە جازىقسىز جازالانعان. سوڭىنان قالماعان جالعان جالامەن ەكى مارتە تار قاپاسقا قامالىپ, 37 جاسىندا قىرشىنىنان قيىلعان.
وڭداعان دۇيسەكەن ۇلى 1901 جىلى قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماحامبەت اۋدانى العا اۋىلدىق وكرۋگىندە دۇنيەگە كەلگەن. كەڭەس وكىمەتى قارساڭىندا سبەرتى اتانعان بولىستىقتىڭ №2 اقساي اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن. كەڭەس وكىمەتى ورناسىمەن بولىستىق جويىلىپ, بۇل اۋىلداردىڭ ورتالىعى 1934 جىلعا دەيىن قۇلتاي اۋىلى اتانعان-دى.
و.دۇيسەكەن ۇلىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتارى بولعان دەسەدى. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, بيسەنعالي اتاسى جۇرەگىنە يمان ۇيالاتىپ, قولىنان قۇرانى تۇسپەي, يسلام ءدىنىن تەرەڭ يگەرگەن قاري,تاقۋا جان بولىپتى. جاستايىنان ءتۇرلى مەدرەسەدەن ءبىلىم العان. يسلام ءدىنىنىڭ تەمىرقازىعى سانالاتىن مەككە, ءمادينا قالالارىندا قاجىلىقتا بولىپ, حازىرەت-قاجى دارەجەسىنە جەتكەن. قازان توڭكەرىسىنەن كوپ بۇرىن, سبەرتى بويىنداعى تۋىپ-وسكەن №2 اقساي اۋىلىندا, ساكول بولىستىعىنا قاراستى ەل-جۇرتتىڭ قۇلشىلىق قاجەتىنە جارارداي مەشىت ءۇيىن ءوزى باس بولىپ سالدىرعان ەكەن. كۇمبەزى كوك بولعاندىقتان, جەرگىلىكتى تۇرعىندار «بيسەنعالي قاجىنىڭ كوك مەشىتى» دەپ اتاپ كەتىپتى. قاجى اتامىز بۇل مەشىت ءۇيىن تەك قۇدايعا قۇلشىلىق ەتەتىن, بەس ۋاقىتتىق نامازحانا رەتىندە عانا ۇستاماي, ونى اۋىل بالالارىنا مەدرەسە-مەكتەپ ءۇيى ەتىپ تە پايدالانعان. وڭداعان دا وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىعىن وسى مەدرەسەدەن باستاپ, 12 جاسىندا جەرگىلىكتى قازاقتار قاراوتكەل اتاعان سوكول قالاشىعىنداعى 4 جىلدىق قازاق-ورىس مەكتەبىندە وقيدى. ونى ءبىتىرىپ, ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, سول كەزدە قازاقتار ۇيشىك اتايتىن گۋرەۆ (قازىرگى اتىراۋ) قالاسىنداعى ەكى جىلدىق ورىس مەكتەبىندە دە وقىپ شىعادى. سودان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە گۋرەۆ ۋەزدىك اعارتۋ ءبولىمىنىڭ جانىنان اشىلعان مۇعالىمدىك كۋرستان ءدارىس الادى دا, 1920-1924 جىلدار ارالىعىندا اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارادى. وسى جىلدارى جاڭا ۇكىمەت ساياساتىنا ساي, اۋىلدىق كەڭەس باسشىلارى مەن جەرگىلىكتى پارتيا ۇيىمدارى جەتەكشىلەرى «كوك مەشىتتىڭ» كۇمبەزىن قۇلاتىپ, ۋاقىتشا مەكتەپ ۇيىنە اينالدىرىپ, ونى «قاراسۋ مەكتەبى» دەپ اتايدى.
كەڭەستىك ساياسات قازاق حالقىن ۇستانعان دىنىنەن تايدىرىپ, قۇدايعا قۇلشىلىعىنان قاشىرامىز دەگەنمەن, اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا ءالى دە ءجۇزىن قۇبىلادان بۇرماي, بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعان دىنىنە بەرىك جاندار جەتەتىن-ءدى. مىنە, وسىنداي اۋىلداستارى بار, ءوزىنىڭ ءور مىنەزدى, وجەت ءارى اۋىلداستارىنا قاھارلى كورىنەتىن شوكەي اناسى بار, بارلىعى دا «بيسەنعالي قاجىنىڭ ىزگى ءىسى جويىلماسىن, جالعاسسىز قالماسىن» دەپ, وڭداعانعا قولقا سالىپ, «كوك مەشىتتىڭ» يمامى بولۋعا كوندىرەدى. قاشاندا ۇلكەندى سىيلاپ, ارۋاقتان اتتاماعان ادام, بۇل بەتبۇرىسىنىڭ تۇبىندە وزىنە اجال وعى بولىپ قادالارىن قايدان ءبىلسىن.
وڭداعان ەر تۇرپاتتى, تىك مىنەزدى, نامىسشىل, داۋلى ىستەردە اۋىزەكى سوزدەن وزگەلەرگە دەس بەرمەس ادۋىندى دا, ارلى ازامات بولعان. جاراتۋشى يەم ءون بويىن ونەگەلى ونەردەن كەندە قىلماعان. ول – ءانشى, ايتىسكەر اقىن, كۇرەستە جاۋىرىنى جەر يىسكەمەگەن پالۋان, ساياتشى, يىعىنان دارا اۋىز مىلتىعى تۇسپەگەن مەرگەن اڭشى. قىسقاسى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەر يەسى بولعان ەكەن.
وڭداعاننىڭ بىردە-ءبىر جازبا ولەڭى بىزگە جەتپەگەن. ءتىپتى جانىنداعى اناسى مەن جارى دا ارتىندا قالعان ەكى ۇلى مەن ءبىر قىزىنا كەسىرى تيە مە دەپ, بارلىق جازعان ولەڭ-جىرىن تۇگەلىمەن ورتەپ جىبەرگەن.
وڭداعاننىڭ تۋعان جەرىنە ولەڭ-جىرلارىن ارناعانى, اۋىلداستارىنىڭ قالاۋىمەن مولدالىق جولىن ۇستانعانى, كوممۋنيستىك يدەولوگيامەن قارۋلانعان, بيلىككە جاقىن بەلسەندى اۋىل قازاقتارىنا ۇناي قويمايدى. پارتيا ۇيىمدارىنىڭ نۇسقاۋىمەن «دومالاق ارىزدار» جوعارى جاققا جونەلتىلىپ, وكىمەت قۋدالاۋدىڭ ءتۇرلى قۇقايلارىن كورسەتە باستايدى. ەندىگى جەردە اينالاسىنداعى جاناشىر جاقىندارىنا, بالا-شاعاسىنا كەسىرى تيەتىنىنە كوزى جەتكەن وڭداعان ءدىن جولىن ءبىرجولا قويىپ, حالقىنا وكىمەت ىڭعايىمەن قىزمەت ەتكەندى ءجون كورەدى. وسى توقتامىن, حالىقتىڭ كوزى, ءھام قۇلاعى – ايماق ءباسپاسوزى ارقىلى بىلدىرمەك بولادى. ول ويىن سول جىلدارى اراب ارىپتەرىمەن شىعاتىن گۋرەۆ وكرۋگتىك گازەتى ارقىلى جالپاق جۇرتقا جاريا ەتتى دە. اراب جازۋىنان جۋرناليست قازىبەك قۇتتىمۇراتتىڭ بۇگىنگى تىلىمىزگە اۋدارۋىنداعى ماقالانىڭ مازمۇنى مىناداي:
«جۇمىسكەر ءتىلى» گازەتى. گۋرەۆ وكرۋگتىك پارتيا كوميتەتى مەن وكرۋگ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانە وكرۋگتىك كاسىپشىلەر وداعى بيۋروسىنىڭ ءتىلى... № 50(230) 1928 جىل وكتيابردىڭ 5-ءى.
«مولدالىعىمدى تاستاۋداعى پىكىرىم»
تىرشىلىك جونىندە ادام بالاسى باسىنان الدەنەشە ءداۋىردى وتكىزىپ كەلەدى. سول داۋىرلەر, سول تۇرمىستار ادام بالاسىن وزىنە قۇل قىلىپ باعىندىرۋلى ەكەن, ادام بالاسى ولاردى وزىنە قوجا قىلعانى تاريح جۇزىندە ايقىن.
ارعى جەردەگى جالپىنىڭ ماعريپاتسىز داۋىرلەرىندەگى تۇرمىستاردى ايتپاي-اق, وسى وزىمىزدەگى XX عاسىرداعى تۇرمىس وزگەرىستەرىنىڭ شەت جاعاسىن شولىپ وتەيىك. ماسەلەن, ءبۇتىن بۇقارانى تەك قانا وزىنە باعىندىرىپ, وزىنە قۇل قىلىپ قاناپ كەلگەن كەشەگى جەكسۇرىن باي كاپيتالدار ءداۋىرى مەن تاپ وسى كۇنگى ەڭبەكشى بەينەتقورلار ءداۋىرىن الىپ قاراساق, ەكەۋى مۇلدەم قاتىناسپايدى. بۇرىنعى باي داۋىرىندە ەڭبەكشىلەر مۇددەسىنە جاتپايتىن تۇرلىشە قيىنشىلىق بولىپ كەلدى. جەر-سۋدى, ەگىنگە قولايلى جەردى ءوز مۇلكىنە قاراتىپ, بەينەتقورلاردىڭ جۇمىسىنان پايدالانۋ ءبارى دە بايلاردىڭ قۇرالى بولسا, ەكىنشى جاقتان ءدىن جولى دا قۇرال بولماي قالعان جوق. ەڭبەكشىلەر ءداۋىرى سولاردىڭ ءبارىن دە جوق قىلىپ, وزگەشە ءداۋىر الىپ, ءوز مۇددەسىن ءوزى كوزدەپ وتىر. كاپيتالدىڭ قۇرالى بولىپ كەلگەن ءدىن جولى ەڭبەكشىلەرگە كەرەگى جوق جول. بىراق سول ءدىن جولى, ونىڭ ىشىندە يسلام جولى سۇيرەتىلىپ وسى كۇنگە شەيىن قالا الماي كەلەدى. كىمدە-كىم ءسوز جازعاندا كوزدەگەن ءبىر نىساناسى بولۋعا ءتيىس. مەن دە ءوزىمنىڭ ماقساتىمدى وسى رەتتەن ايتىپ وتپەكپىن.
مەن جاس كەزىمدە ازداپ ورىسشا وقىپ, تاربيە الىپ, كەڭەس وكىمەتى كەلگەنشە, ياعني 1924 جىلعا شەيىن مۇعالىمدىك جاساپ, جاڭا باعىتقا كىرىسىپ جۇرگەنىمدە بايقاۋسىز ءدىن جولىنا ءتۇسىپ كەتتىم. كوپ ۇزاماي-اق ءوزىمنىڭ اداسقانىمدى سەزدىم.
ءوز تىزگىنىن ءوزى ۇستاپ, جۇمىسكەر قارا شارۋا مەملەكەتىن بيلەپ وتىرعان تەك قانا قارا شارۋا – جۇمىسكەر ەڭبەكشىلەر بولسا, ولاردىڭ مۇددەسىنە جاتپايتىن ءدىن ماعان دا مۇددە بولىپ جاتپايتىن نارسە ەكەنىن تانىدىم. بايلاردىڭ بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, ءوز الدىنا, ءوز تابىنا تىلەكتەنىپ ءومىر ءسۇرۋ ەڭبەكشىلەردىڭ جاڭا تۇرمىسىنداعى شارتى بولسا, ەندىگى جەردە ساداقا الۋدى تاستاپ, ادال ەڭبەگىممەن كۇنەلتۋ ماعان دا شارت ەكەنىن سەزدىم. سوندىقتان مەنىڭ ساكول بولىسى №2 اۋىلداعى مەشىتكە مولدالىعىمدى تاستاپ, بۇدان بىلايعى جەردە ءوز ەڭبەگىممەن ارەكەت ەتۋگە ىجداعاتىم اۋدى. ەندىگى جەردە جالپى كەڭەس ازاماتتارى ماعان ءجون سىلتەر دەپ سەنەمىن.
دۇيسەكەن ۇلى وڭداعان. 10 سەنتيابر 1928 باسقارما (رەداكتسيا): دۇيسەكەن ۇلىنىڭ بۇل ماقالاسىن وزگەرتپەي, ءوز پىكىرىمەن جىبەردىك.».
كورىپ وتىرعانىمىزداي, وڭداعان ەندىگى جەردە كەڭەس ساياساتىن تولىق قولدايتىنىن, ەڭبەكشى تاپپەن بىرگە بولاتىنىن ءارى بۇعان دەيىن قاتەلەسكەنىن اعىنان جارىلىپ اقتارسا دا, وعان پارتيا وكىلدەرى سەنە قويماعان. قايتا تىلدەرى جەتكەنشە ءاجۋالاپ, كەلەكە قىلعانداي قارسى ماقالا جازىپتى. جانە ول ماقالاسىندا مۇسىلماندىقتى تاستايمىن دەمەسە دە, ولار «مۇسىلماندىعىن تاستاعان...» دەپ تاقىرىپ قويىپتى. سونداي-اق وڭداعان ماقالاسىن 10 قىركۇيەك كۇنى جازسا, ولار ماقالانى 5 قازاندا جاريالاعان. دەمەك ءتيىستى ۇيىم باسشىلارىمەن كەڭەسىپ, بىرلەسىپ قارسى ماقالا دايىنداعان. ادەيى ۇيىمداستىرىپ, ەكەۋىن ءبىر نومىرگە, ءبىر بەتكە ورايلاستىرىپ بەرىپتى. ەندى سول ماقالانىڭ قىسقاشا مازمۇنىنا كوز جۇگىرتەيىك:
«مۇسىلماندىعىن تاستاعان وڭداعانعا جاۋاپ»
ساكول بولىسى №2 اۋىلدىڭ مولداسى دۇيسەكەن ۇلى وڭداعان «جۇمىسكەر ءتىلى» باسقارماسىنا مىنا كوز الدارىڭىزداعى ماقالاسىن جىبەرىپ, «مولدالىعىمدى تاستادىم» دەپ اقبەزەر دە كوكبەزەر بولىپ وتىر. ارينە, مۇنىڭ قاي تاستاۋ ەكەنى بىزگە بەلگىسىز. بىراق تا كوز الدىمىزداعى كورىنىپ تۇرعان پىكىرىنە تەرىس-وڭ دا بولسا وزىمىزشە جاۋاپ بەرىپ كەتۋىمىزگە تۋرا كەلەدى.
ءبىرىنشى: دۇيسەكەن ۇلى نەندەي جەكسۇرىن جاماندىقتىڭ ءبارىن جيىپ-تەرىپ, كەشەگى ماعريپاتسىز داۋىردەگى وڭباعان زاماننىڭ موينىنا اتىپ ۇرىپ سىمپيتىپ, ءوزى مىندا كەلمەك بولدى. كۇنى كەشە قوينىندا «قۇران», اۋزىندا «يمان» ۇستانعان وڭداعاندى كۇنى بۇگىن وڭداپ كەتكەن قانداي ۇلكەن «نارسە» دەۋگە بولادى؟ ارينە, بۇعان وڭايلىقپەن جاۋاپ بەرۋ قيىن. ايتپەسە دۇيسەكەن ۇلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزىل مۇعالىمدەرىنىڭ قاتارىندا 1924 جىلعا شەيىن ءجۇرىپ كەلىپ, كوپشىلىكتىڭ اعىمىنا ەرە الماي, اقىرىندا مۇعالىمدىكتى اتىپ ۇرىپ, مولدالىققا شىعادى. اق سالدەنى باسقا وراپ, قۇراندى قولعا الىپ, مەشىتكە بارىپ: ء«لام ءياليد, ءۋا لام ءيۋلاد» – «قۇدايدىڭ اتاسى دا, اناسى دا, بالاسى دا جوق» دەپ قورعاۋشى بولادى, ازان شاقىرىپ يمام بولادى. مىنە, بۇل جول دۇيسەكەن ۇلى وڭداعاننىڭ قۇداي مەن قۇراندى ءبىر قولىنا, كەڭەس وكىمەتىن ءبىر قولىنا ۇستاپ, ارمانسىز تارازىعا سالىپ, سالماقتاستىرىپ بارىپ تاڭداپ العان سۇيىكتى جولى ەدى. اقىرىندا ءسويتىپ قان توكپەسە دە جان سالىپ العان جولىن كۇنى بۇگىن تاستادىم دەپ, «تاۋبەگە قايتىپ, تاۋفيك كەلتىرىپ», لاجى بولسا كەڭەس وكىمەتىنە قايتا كەلمەك بولىپ وتىر. ارينە, مولدەكە, قوش كەلدىڭىز! كەڭەس وكىمەتى ءوزىم دەگەن كىسىگە قاي ۋاقىتتا دا «كەت ءارى» دەمەيتىن. ونىڭ بەر جاعىندا كامونەس پارتياسىن قارا بۇقاراعا قۇبىجىق قىلىپ كورسەتىپ, قۇلقىنى ءۇشىن زىر جۇگىرگەن دۇمشە مولدالاردى قاناتىن جايىپ, قارسى الا المايدى...».
وسىلاي دا وسىلاي دەي كەلە, ودان ارعى ويلارىن وسى مازمۇنداس ءسوز تىركەستەرىمەن سان قۇبىلتا مىسقىلداپتى. سونىمەن بىرگە مولدا بىتكەندەردىڭ ءبارىن قارا شارۋا – ەڭبەكشى قازاقتىڭ قاس جاۋى, الداپ-ارباپ, قۇردىمعا كەتىرەر قۇبىجىقتاي سيپاتتايدى. سولاردىڭ ساپىنا وڭداعاندى دا قاتار قويىپ, سىن ساداعىنىڭ ۇشىنا ءتىل جەتكەنشە تۇيرەگەن. ءدال وسى ماقالادان سوڭ ونى قارالاۋشىلار قاپتاپ, وتىرسا – وپاق, تۇرسا سوپاق قىلۋشىلاردىڭ قاراسى كوبەيە ءتۇسىپ, اقىرى 1931 جىلى قاماتىپ تىنادى. سونداعى ايىپتاۋلارى: «...كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل ۇيىمدارمەن بايلانىسى بار, «جاپون ۇكىمەتىنىڭ تىڭشىسى» دەگەن ۇكىممەن 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, قيىر شىعىستىڭ لاگەرلەرىنە ايداتادى. وسى جالعان جازاسىن تولىق وتەپ, 1933 جىلى ەلگە ورالادى. كەلگەن سوڭ دا قاراپ جاتپاي, اۋىل تىرشىلىگىنە بەلسەنە ارالاسىپ, اۋىلداستارىمەن بىرگە ءبىلىم-بىلىگىن ەل ىسىنە جۇمساي باستايدى. قۇجاتتاردان و.دۇيسەكەن ۇلىنىڭ 1934 جىلدارى العا اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعانىن دا كورەمىز. مىسالى:
«وتىرىس حات. 1934 جىل ءجادى ايىنىڭ (جەلتوقسان) 2-ءسى كۇنى گۋرەۆ اۋدانى العا اۋىل كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ, كولحوز پارتيا ۇياسى, اۋىل بەلسەندىلەرىمەن بىرىككەن قوسىن وتىرىسى (وتىرىسقا 8 ادام قاتىسقان). اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى – تۇرماعامبەت ۇلى ق., حاتشىسى – دۇيسەكەن ۇلى و.
ت ى ڭ د ا ل د ى: «ۇستىمىزدەگى جادىك ايىنا ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەم استىققا جاتاتىن كىسىلەردى قاراۋ تۋرالى».
ق ا ۋ ل ى: ۇكىمەت تاراپىنان بەرىلەتىن جاردەم استىققا جاتاتىن اۋىل كولەمىندەگى اش-ارىقتاردى تالقىلاپ قاراپ, اۋىلدىق قوسىن وتىرىسى تومەندەگىشى قاۋلىعا كەلەدى: «بىزدەر اۋىل كولەمىندەگى حال-تۇرمىستارى وتە ناشار, كۇنكورۋى جوق, جاردەم استىق بەرۋگە اقيقات جاتادى دەپ وسىعان جالعانعان تىزىمدەگى 115 ءۇيدى اۋاتكومنىڭ قاراۋىنا ۇسىنامىز...». سوڭىنا اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى مەن حاتشىسى قولدارىن قويىپ, شۇعىل اۋاتكومعا جونەلتەدى (اوما ق-8/501,ءتىزىم-1,ءىس-№7,بەت-9).
الايدا ارادا 40 كۇن وتكەندە كەلگەن استىق جوق, نە اۋدان باسشىلىعىنان جاۋاپ جوق. الاقانداي اۋىلدا 115 ءۇي, ونىڭ ىشىندە قانشاما جان باسى بار, اشتىق قۇرساۋىندا. قاڭتاردىڭ قاقاعان قىسىندا الدى قايىر سۇراي باستاعانىن كورىپ, ابدەن تىعىرىققا تىرەلگەن جاعدايدا, اۋىلدىق كەڭەس حاتشىسى وڭداعان دۇيسەكەن ۇلى جەدەل اۋىل بەلسەندىلەرىن جيناپ, قايتا قوسىن وتكىزەدى دە قاۋلى بويىنشا تۋرا استىق كوميتەتىنە حات جازىپ, سوڭىنا ءوز قولى مەن ءمورىن باسادى. جانىنا ەكى-ءۇش كولىك پەن سەنىمدى اتقوسشىلار الىپ, گۋرەۆكە تارتادى. حات مازمۇنى مىناداي ەكەن:
«1935 جىل. 12/01. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى استىق كوميتەتىنە.
ۇكىمەت تاراپىنان اۋىلداعى وتە مۇقتاج اش-ارىقتارعا بەرىلەتىن جاردەم استىقتىڭ كەزىندە بەرىلمەي, كەشەۋىلدەپ قالۋى سالدارىنان ادامدار قايىر سۇراي باستادى. سوندىقتان سىزدەن قۇلتاي اۋىلى العا اۋىلدىق كەڭەسى سۇرايدى: اۋىل ادامدارىنىڭ اشىعىپ قايىر سۇراي باستاعانىن ەسكەرىپ, تەز ارادا جاردەم تاماق بەرۋىڭىزدى.
№17 «العا» اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ حاتشىسى: /دۇيسەكەن ۇلى.و/ (اوما قور-8/501 ءتىزىم-1, ءىس-18, بۋما-1, بەت-20).
سول استىقتى و. دۇيسەكەن ۇلى جانىنداعى اتقوسشىلارىمەن بىرگە اق بورانمەن الىسا ءجۇرىپ, ەكى كۇن دەگەندە اۋىلعا جەتكىزىپ, ءنارى تاۋسىلعاندارعا تاراتىپتى. وسىلايشا, اۋپىرىمدەپ قىستان شىققان جۇرت: «وڭداعاننىڭ استىعى بولماعاندا...», دەپ, ۇمىتپاي ايتىپ جۇرەدى ەكەن. ونىڭ اۋىلداستارىنا ۇناعان بۇل ارەكەتى «شولاق بەلسەندىلەرگە» ۇناي قويمايدى. ىشتەرى كۇيىپ, قاپىسىن تاۋىپ تاعى سۇرىندىرمەككە كىرىسكەن. باياعى «جاۋاپ حات» ماقالاسىنىڭ مازمۇنىن جۇرت اراسىندا قايتا قوزعاي باستايدى. اقىرى كۇڭكىل-سۇڭكىل كوبەيگەن سوڭ, اعايىننان اراسىن الشاق سالماققا جايىق بويىنداعى «پلودپيتومنيك» باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىنا 1935 جىلدان ەسەپشى قىزمەتىنە اۋىسىپ, وتباسىسىن جانىنا الادى. جارى تابىش ەكەۋىن شەكسىز قۋانىشقا بولەپ, 1937 جىلدىڭ قاڭتارىندا دۇنيەگە ۇل كەلەدى. ازان شاقىرىپ, ءوزى ءپىر تۇتاتىن داۋىلپاز اقىن, ءباھادۇر باتىر ماحامبەت ەسىمىن وسى ۇلىنا تاڭادى. ءبىلىمدى ازامات جاڭا جۇمىس ورنىندا دا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ, سىي-قۇرمەتكە بولەنگەن. بىراق سول باياعى جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە قايتىپ اينالىپ الدىنان شىعا بەرگەن. بۇل جولعى نۇسقاۋ جوعارىدان تۇسەدى. ول – كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى ەجوۆتىڭ 1937 جىلى 30 شىلدەدەگى №00447 بۇيرىعى بويىنشا بۇرىنعى كۋلاكتاردى, انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەردى جازالاۋ وپەراتسياسى. مىنە, وسى بۇيرىققا سۇيەنگەن «بەلسەندىلەر» شۇعىل ىجداعاتپەن وڭداعاندى 1938 جىلدىڭ 7 شىلدە كۇنى تۇتقىنعا الادى. تاعىلار ايىپ, كەسىلەر ۇكىم دە «جاپون شپيونى» دەگەن باپپەن جوعارىدان جارياسىز تاعايىندالىپ-اق قويعانداي. گۋرەۆ وبلىسى بويىنشا نكۆد-نىڭ «ايرىقشا ۇشتىگى» 1938 جىلعى 23 قازاندا ۇكىم شىعارىپ, 25-ءى كۇنى اتۋ جازاسى ورىندالىپتى...
وڭداعاننىڭ ءومىرى وسىلايشا ۇزىلگەنىن «شولاق بەلسەندىلەر» ەستىسە دە ەستىمەگەن, بىلسە دە بىلمەگەن بولىپ جۇرە بەردى. بىراق ونىڭ وتباسىسى مەن جاناشىر جاقىندارى بىلمەدى. ولار «كەبەنەك كيگەن كەلەر» دەپ, جىلدار بويى كۇتتى, ىزدەدى. ارتىندا قالعان ەكى ۇل, ءبىر قىزىنىڭ اناسى تابىش شەشەمىز 61 جاسىندا, 1961 جىلدىڭ 18 ناۋرىزى كۇنى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆقا ءوتىنىش جولداعان. وندا باستارىنان وتكەن بارلىق جاعدايدى بايانداي كەلە: «بۇل ءوتىنىش حاتىمدى سىزگە قانداي تىلەكپەن جازىپ وتىرعانىمدى ءتۇسىنىپ وتىرعان بولارسىز دەپ ويلايمىن. كوپ ويلانا-تولعانا ءجۇرىپ, تاپقان جولىم ازىرگە وسى مازمۇندا سىزگە حات جولداپ, 23 جىلعا جۋىق ۋاقىت حابارسىز كەتكەن ەرىم دۇيسەكەنوۆ وڭداعاننىڭ جالعاننىڭ جارىعىندا بار-جوعىن ءبىلۋ. ەگەر بار بولسا, ەندىگى كورەر بەينەتىنە اراشاشى بولىپ, تۇتقىننان بوساتۋ مۇمكىندىگىن تەك ءسىزدىڭ, قانىش جولداس, ازاماتتىق قاقىڭىز بەن حالىق قىزمەتكەرى مىندەتىڭىزدەن ۇلكەن ءۇمىت ەتىپ كۇتەمىن...», دەپ جازىپتى تابىش دۇيسەكەن كەلىنى... نەتكەن قاتىگەزدىك؟ اقىرى, قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ سەپتىگىمەن بولار, كەش تە بولسا دا قايعىلى حابار جەتتى. ال ونىڭ جازىقسىز قۇربان بولعانى كوپ جىلدارعا دەيىن مويىندالماي, تەك كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ 1989 جىلعى 16 قاڭتار كۇنگى جارلىعى نەگىزىندە تۇركىستان اسكەري وكرۋگى پروكۋراتۋراسى 1989 جىلعى 10 تامىز كۇنگى شەشىمىمەن وڭداعان دۇيسەكەن ۇلىن كىناسىز دەپ رەسمي اقتادى.
ساتقالي اۋەلباي ۇلى
اتىراۋ وبلىسى
