فوتو - Reuters.com
اۋعانستانداعى ىشكى ساياسي احۋال شيەلەنىسىپ, «تاليبان» ەل بيلىگىن قولىنا العان سوڭ جاعدايدىڭ قيىنداعانىنا بايلانىستى كوپتەگەن مەملەكەت ءوز ەلشىلىكتەرىن اكەتۋگە تالپىنىپ جاتىر.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دا اۋعانستانعا جاردەم كورسەتۋ جونىندەگى ميسسياسىن (UNAMA) جانە اتالعان ەلدە اككرەديتتەلگەن بۇۇ-نىڭ باسقا دا اگەنتتىكتەرىن الماتى قالاسىنا كوشىرۋدى ۇيعارعان. وسىعان بايلانىستى 18 تامىزدا UNAMA قىزمەتكەرلەرى بار العاشقى بورت الماتى اۋەجايىنا كەلىپ قوندى. قازىرگى تاڭدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, شاھار اكىمشىلىگى, باسقا دا ۆەدومستۆولار بىرلەسىپ, بۇۇ ميسسياسىن ورنالاستىرۋعا كىرىستى.
UNAMA جانە باسقا دا بۇۇ اگەنتتىكتەرىنىڭ كەڭسەلەرى اۋعانستانداعى جاعداي تۇراقتالعانعا دەيىن الماتىدا قالماق. جوسپار بويىنشا بۇل شامامەن جارتى جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن. قىزمەتكەرلەردىڭ تۇرۋى, كەڭسە مەن ءۇي-جايلارىن جالعا الۋى جانە باسقا دا شىعىندار تولىعىمەن بۇۇ-نىڭ بيۋدجەتىنەن قارجىلاندىرىلادى.
بۇۇ-نىڭ اۋعانستانداعى ميسسياسىن قازاقستانعا كوشىرۋى بەكەر ەمەس. بىرىنشىدەن, ەلىمىز بەن حالىقارالىق ۇيىم اراسىندا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناعان. تاۋەلسىزدىك العالى قازاقستان بۇۇ-نىڭ بارلىق باستى ورگاندارىندا, سونىڭ ىشىندە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە جانجالداردى رەتتەۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق ديالوگ, تەڭىزگە شىعا المايتىن دامۋشى ەلدەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ سەكىلدى باسىمدىقتاردى دارىپتەۋگە اتسالىستى.
سونىمەن قاتار ەلىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇكىل باستاماسىنا, تيىمدىلىكتى, اشىقتىق پەن ايقىندىقتى ارتتىرۋ جونىندەگى جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. قازاقستان بۇۇ-نىڭ ميسسياسى مەن جارعىسىن بەرىك ۇستانادى. سوندىقتان شىعار, الەمگە ايگىلى حالىقارالىق ۇيىم ءۇشىن قازاقستان قاشاندا قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق مەكەنى سانالادى.
ەكىنشىدەن, قازاقستان ءاردايىم اۋعانستانداعى احۋالدى جادىنان شىعارعان ەمەس. ونداعى جاعداي جاقسارىپ, وڭىردە تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىك ورناۋىنا مۇددەلىمىز. ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلىپ, قازاقستان اۋعان ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىلىم الۋىنا كومەكتەسىپ كەلەدى. 2010 جىلدان باستاپ 2021 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا اۋعانستاننىڭ 1 مىڭنان اسا ازاماتى ءبىلىم الادى.
سونداي-اق 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولىپ سايلانعان كەزدە دە قازاقستان تاراپى اۋعانستان ماسەلەسىن نازاردان شىعارعان جوق. ماسەلەن, اۋعانستان/«تاليبان» كوميتەتىنە, ءيليم/ال-كايدا كوميتەتىنە جانە سومالي/ەريترەيا سانكتسيالىق كوميتەتىنە توراعالىق ەتۋ تاپسىرىلىپ, ەلىمىز اتالعان مىندەتتى ابىرويمەن اتقارىپ شىققان بولاتىن.
مۇنىڭ ءبارى, البەتتە, قازاقستاننىڭ, ەل تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعالاردىڭ سىرتقى ساياساتتاعى تابىستى جۇمىسىنىڭ جەمىسى. قالاي دەگەنمەن, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى, كورشىلەس جاتقان مەملەكەت رەتىندە اۋعانستانداعى احۋالدى وتە جاقسى بىلەدى.
بۇدان بولەك, قازاقستان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا بەلسەندى اتسالىسىپ جۇرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. جالپى, ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسياسىنىڭ تاريحى ەرتەدەن باستالادى. سوناۋ 90-شى جىلدارى تاجىك-اۋعان شەكاراسىن كۇزەتكەن قازاقستاندىق ساربازداردىڭ ەسىمدەرى ەل جادىندا.
قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسيالارىنا قاتىسۋى ءۇشىن قۇرىلعان «قازبات» ينجەنەرلىك-ساپەرلىك جاساعى 2003 جىلى كواليتسيانىڭ تۇراقتاندىرۋ كۇشتەرى قۇرامىندا يراكقا جىبەرىلدى. 2008 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن بىرنەشە روتاتسيا جاسالدى.
2018 جىلدان باستاپ قازاقستان بىتىمگەرشىلىك الەۋەتىن ىسكە اسىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگىن يەلەندى. وسىلايشا, ءبىرىنشى بىتىمگەرشىلىك روتاسى «ليۆانداعى بۇۇ ۋاقىتشا كۇشتەرى» ميسسياسىنا اتتاندى. قازىرگى تاڭدا UNIFIL ميسسياسى قۇرامىندا ەلىمىزدىڭ بىتىمگەرشىلەرى ءوز مىندەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.
ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇۇ-نىڭ جۇمىسىمەن جەتە تانىس. بۇل UNAMA-نى الماتىعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعاندا ەسكەرىلگەنى انىق. مەملەكەت باسشىسى حالىقارالىق قوعامداستىققا دا كورنەكتى ساياساتكەر, ديپلومات رەتىندە تانىلدى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ديپلوماتيانىڭ بارلىق ساتىسىندا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ, ۇلكەن ساياساتتىڭ وليمپىنە شىقتى. بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسىن باسقارعان العاشقى ازيانىڭ وكىلى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ الەمدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەلەر بويىنشا كەلىسسوزدەر ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە اتسالىستى.
بۇۇ بۇرىنعى باس حاتشىسى پان گي مۋن ق.توقاەۆتى بۇۇ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى جانە بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيادا ءوزىنىڭ جەكە وكىلى رەتىندە تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان بولاتىن. پان گي مۋننىڭ: «مەن وعان جەنەۆاداعى ۇلكەن جانە پايدالى جۇمىسى ءۇشىن وتە ريزامىن. مەن ونى جوعارى باعالايمىن. سونداي-اق بۇۇ-نىڭ ەڭ ءىرى كەڭسەسىن باسقارعان ادام رەتىندە مەن وعان وتە رازىمىن», دەپ ق.توقاەۆتىڭ كاسىبي قاسيەتتەرى مەن جەمىستى قىزمەتىنە جوعارى باعا بەرگەنى ەسىمىزدە.
ايتپاقشى, وتكەن جۇمادا بۇۇ ميسسياسىن الماتىدا ۋاقىتشا ورنالاستىرۋ تۋرالى بريفينگ بولدى. ءباسپاسوز جيىنى بارىسىندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اقان راحمەتۋللين, اۋعانستانعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى بۇۇ ميسسياسىنىڭ ارنايى وكىلى جانە باسشىسى دەبورا لايونس, قازاقستانداعى بۇۇ تۇراقتى ۇيلەستىرۋشىسى ميكاەلا فريبەرگ-ستوري بۇكىل مالىمەتتى ءبولىستى.
ءوز سوزىندە دەبورا لايونس قازاقستان حالقىنا قيىن ساتتە قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قازاقستاننىڭ ارىپتەستىك كورسەتىپ, الماتىدا ۋاقىتشا كەڭسە ورناتقانى ءۇشىن العىس ايتادى. بۇل كەڭسەنى ورنالاستىرۋ كابۋلداعى بيلىك قۇلاعانعا دەيىن كەلىسىلگەن بولاتىن. وسى كەلىسسوزدەر كەزىندە كابۋلداعى جاعداي ناشارلاعان جاعدايدا پەرسونال سانىن ۋاقىتشا قىسقارتىپ, اۋعانستانداعى ارەكەتتەر كۇشەيسە, بۇۇ پەرسونالىن وسى ەلگە جاقىن ءارى قاۋىپسىز جەر رەتىندە جەتكىزۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدانعان», دەدى بۇۇ-نىڭ ارنايى وكىلى.
سونداي-اق سپيكەر اۋعانستانداعى احۋالدىڭ قيىندىعىن ايتىپ, ەلدەن كەتكىسى كەلەتىن ادامداردىڭ قاراسى قالىڭ ەكەنىن جەتكىزدى. دەبورا لايونستىڭ ايتۋىنشا, UNAMA اگەنتتىگى «تاليبان» كوسەمدەرىمەن بايلانىس ورناتۋعا تالپىنىپ جاتىر.
«قازىر UNAMA وكىلدەرىنىڭ اۋعانستانعا بارىپ, الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى كەلىسسوزدەردە قارالىپ جاتىر. الماتىدا قۇرىلىپ جاتقان كەڭسە تەك حالىقارالىق پەرسونالعا ارنالادى. قالعان ماماندار ۋاقىتشا نەگىزدە وزگە ەلدەرگە جىبەرىلەدى. قازاقستان ۇكىمەتى مەن قازاقستان حالقىنا بۇۇ جۇمىسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن, ەلدەرىڭىزدە بازا قۇرۋعا رۇقسات بەرىپ, وسىناۋ قيىن كەزەڭدە قولداۋ كورسەتكەندىرىڭىز ءۇشىن ەرەكشە راحمەت ايتامىز», دەدى دەبورا لايونس.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اقان راحمەتۋللين الماتىدا بۇۇ-نىڭ قانداي اگەنتتىكتەرى ورنالاسقانىن ايتىپ بەردى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا ەلىمىزدىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى جوعارى بەدەلى اسەر ەتكەن.
«بۇگىنگى تاڭدا الماتىدا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ عيماراتىندا ايماقتىق جانە سۋبوڭىرلىك مارتەبەگە يە بۇۇ-نىڭ 18 اگەنتتىگىنىڭ وكىلدىكتەرى ورنالاسقان (UNDP, IOM, UNESCO, UNEP, UNAIDS, UNFPA, UNICEF, UNOHCHR, UNODC, UNESCAP, UNHCR, UNISDR, UNOCHA, WHO, UNDSS, UNDGC, UN WOMEN, FAO). سونىمەن قاتار قالادا باسقا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ديپلوماتيالىق كورپۋس بار.
وسى تۇرعىدا UNAMA-نىڭ ۋاقىتشا كەڭسەسىنىڭ اشىلۋى الماتىنىڭ بۇۇ-نىڭ وڭىرلىك حابى رەتىندەگى مارتەبەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا جاقسى كومەك بولادى», دەدى ا.راحمەتۋللين.
قورىتا ايتقاندا, بۇۇ-نىڭ اۋعانستانداعى ميسسياسىنىڭ قازاقستانعا كوشىرىلۋى – ەلىمىزدىڭ ابىرويى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ شاقتا حالىقارالىق ۇيىمنىڭ بىزگە سەنىم ارتۋى سىرتقى ساياساتتاعى باعىتىمىزدىڭ ايقىندىعىن كورسەتەدى.
