مەديتسينا • 19 تامىز، 2021

ساۋلەلى ەمنىڭ سەپتىگى

102 رەت كورسەتىلدى

ءسات سايىن وزگەرىسكە ۇشىراپ جاتقان مىنا دۇنيەدە عىلىمنىڭ سان سالاسى دامىپ جاتىر دەسەك، ونىڭ مەديتسيناداعى قارقىنى ءتىپتى قارىشتى. كەشە مۇمكىن ەمەستىڭ كوبى اتقارىلىپ، ونكواۋرۋلاردىڭ ءوزى بۇگىنگى مەديتسينا تەگەۋرىنىنە شىداس بەرمەۋدە. ەلوردادا مەديتسينالىق كلاستەر سول جاعالاۋدان ورىن تاپقالى شەتەل اسىپ ەم ىزدەيتىندەر قاتارى ءبىرشاما ازايدى. ءبىر عانا ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ ارقاسىندا وسى سالادا بۇرىن قاراستىرىلماي كەلگەن كوپتەگەن جاڭا باعىت دامىدى. بۇگىندە بۇل ورتالىقتا ساۋلەلى ەم – گامما-پىشاقپەن ەمدەۋ ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

مەديتسيناداعى وزىق ەمنىڭ ەلوردادا ىسكە اسۋى

ءومىردى ارمانشىل، ماقساتتى جان­دار العا سۇيرەپ وتىرادى. قازاق­ستان­نىڭ ەڭبەك ەرى، ۇلتتىق نەيروحيرۋر­گيا ور­­تالىعىنىڭ پرەزيدەنتى سەرىك اق­شولاقوۆ – سونداي جاننىڭ قاتارى­نان. ءار كەزدەسكەن سايىن ءوز سالاسىن ىلگەرىلەتۋگە دەگەن ءبىر ارمانىن ايتىپ قالاتىن سەرىك قۋاندىق ۇلىنىڭ ساۋ­لەلى ەمنىڭ مىقتىسى – گامما-پىشاقتى ارمانداپ، ايتىپ جۇرگەنىنە ءبىراز بولعان-دى.

جالپى، اشىلعاننان بەرى بۇرىن ەلىمىزدە جوق 70-تەن اسا جاڭا تەحنولوگيا ەندىرىلگەن ورتالىقتىڭ باسشىسى، ناۋقاستاردىڭ ءومىرىن ۇزارتۋدا تىنباي ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن ۇلكەن وردانىڭ دەم بەرۋشىسى س.اقشولاقوۆقا «كوپتەن ويلاعان ماقساتقا جەتىپ، تاعى ءبىر ارمان ىسكە استى. گامما-پىشاق ەمىن كۇتكەن جاندار ءۇشىن بۇدان اسقان قۋانىش جوق شىعار؟» دەگەنبىز اڭگىمەگە تارتىپ.

«راس ايتاسىز، ورناتامىز دەگەن ماقساتپەن الدىمەن ماماندارىمىزدى شەتەلدەردە دايارلادىق، ۇكىمەتتىڭ قارجى بولۋىمەن قىمبات قوندىرعىنى ساتىپ الدىق. بالكىم، بىلتىر دا اشار ما ەدىك، وعان پاندەميا كەدەرگىسىن جاسادى. بىراق شۇكىر، بيىل جاز وسى اپپاراتتى كۇتىپ جۇرگەن جاندارمەن بىرگە قۋانىپ، گامما-پىشاق بۇگىنگى تاڭدا 83 ادامدى ەمدەۋدەن وتكىزدى. قوندىرعى تمد-دا ءۇش-اق ەلدە رەسەي مەن بەلارۋستا، سوسىن ورتا ازيادا ەڭ العاشقى بولىپ ءبىزدىڭ ورتالىقتا اشىلىپ وتىر. وسىنىڭ ءوزى مەملەكەتتىڭ مەديتسيناعا قانشالىقتى ءمان بەرەتىنىن ايقىنداي تۇسەدى»، دەدى دارىگەر اعىنان جارىلىپ.

س.قۋاندىق ۇلى ايتسا ايتقانداي، ورتا ازيا مەن رەسەيدىڭ بىزبەن شەك­تەسەتىن ايماقتارى ءۇشىن ەڭ جاقىن ورنالاسقان، قالاسا مەديتسينالىق تۋريزممەن كەلىپ ەمدەلە الاتىن اسا ءتيىمدى گامما-پىشاقتى كورۋگە اسىقتىق.

جالپى، بۇل ورتالىقتا نەيروحيرۋرگتەر باستىڭ ىشىندەگى قاتپارلاردىڭ قويناۋىنا تەرەڭدەپ، ونداعى قان تامىرلاردى دا ءينۆازيۆتى، ەندوۆاسكۋليار­لى ەمدەۋلەر جولعا قويىلدى. جا­رام­­سىز ومىرتقالاردى اۋىستىراتىن 3D ارقىلى ومىرتقا جاسالىپ، ونى ءار پاتسيەنتتىڭ ەرەكشەلىگىنە لا­يىق­تاپ شىعارۋ بۇگىنگى وتاندىق عالىم­دارمەن بىرلەسە اتقارىلۋى دا – سونىڭ ءبىر ايعاعى.

 

قازاق ءانىن تىڭداپ

جاتىپ ەم الۋ دا –

ءبىر باقىت

گامما-پىشاق ورنالاسقان بولىك­تەگى العاشقى پاتسيەنتتەردى ەمگە دايارلاۋ بولمەسىنىڭ ەسىگىن اشقاندا، شىرايلى جۇزىندە ەرەكشە جىلىلىعى جاراسقان مەيىرگەر ءاليا بەكينا ەگدە تارتىپ قالعان اپايعا قازىر نە ىستەلەتىنىن تاپ­تىش­تەپ ءتۇسىندىرىپ جاتىر ەكەن. مۇقيات تىڭداپ وتىرعان ناۋقاستىڭ كوڭىلى دە قالىپتى كورىندى. ء«سىز ءسال دەمالىپ وتىرا تۇرىڭىز»، دەپ پاتسيەنتتى جايعاس­تى­رىپ بولىپ، بىزگە موينىن بۇرعان.

«ورتالىقتا اشىلعان كۇننەن بەرى ىستەيمىن. ال بۇل جۇمىسىم وزىمە كەرەمەت ۇنايدى، سەبەبى كوماندامىز مىقتى، ءبىر وتباسى مۇشەسى ءتارىزدىمىز. الدى­مەن ماسكەۋدەگى بۋردەنكو اتىنداعى ينستيتۋتتا گامما-پىشاقپەن قالاي جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋگە باردىم. وسىن­داي عا­جايىپ مۇمكىندىگى بار اپپارات ءبىزدىڭ ۇلتتىق ورتالىقتا بولىپ، سوندا پا­تسيەنتتەر ەمدەلەدى-اۋ دەگەن وي­دىڭ وزىنەن كوزىم جانىپ، ەرەكشە قۇل­شى­نىسپەن ۇيرەندىم. ءوزىمنىڭ وسى ەمگە قاتىستىلىعىمدى ماقتان تۇتا­مىن، باقىتتى سەزىنەمىن. نەگىزى مەدي­تسينالىق مەيىرگەر پاتسيەنتتەرمەن كوپ ۋاقىتىن وتكىزەدى عوي. مۇندا دا سولاي سىرقات جاندى مرت، كت زەرتتەۋلەرىنەن وتكىزگەندە، بارلىق دايارلاۋ كەزىندە، ودان كۇتۋ بولمەسىندە جانىندا بولىپ، ەم الاردا جاتقىزىپ، باستى قوز­عالمايتىنداي بەكىتىپ ودان شىققان سوڭ دا جانىندا جۇرەمىن. ەم وتە دىبىسسىز، ەش جەرى اۋىرتپاي وتەدى، سوسىن ءتىپتى جايلى بولسىن دەپ مۋزىكا قويىپ قويامىز. پاتسيەنتتەر قازاق ان­دەرىن تىڭداعاندى جاقسى كورەتىن بول­عاندىقتان، نەبىر اۋەزدى اندەر مەن كۇي­لەردى جيناقتاپ قويدىق. ەمدى سونداي جانعا جايلى ەتىپ الۋدىڭ ءوزى نەگە تۇرادى»، دەيدى ءا.بەكينا.

 

«التىن ستاندارت» دەپ تەككە اتالماعان

نەيروحيرۋرگ نۇرزات سىعايدىڭ ايتۋىنشا، بۇل ەمدى نەيروحيرۋرگيادا «التىن ستاندارت» دەيتىن كورىنەدى. سەبەبى مۇندا ءاربىر وپەراتسيادان سوڭ نەيروحيرۋرگتەر قورقاتىن ءتۇرلى اسقىنۋلارعا ورىن جوق. ەكىنشىدەن، انشەيىندە وپەراتسياعا دايىندىقتا پاتسيەنتتىڭ شاشىن الۋ قاجەت، تاڭەرتەڭ تاماق ىشپەۋى كەرەك دەيتىن بولسا، مۇندا ءتىپتى ءداستۇرلى حيرۋرگياداعىداي اۋرۋدى رەابيليتاتسيادان وتكىزۋدىڭ دە قاجەتى جوق. تاڭعى اسىن ءىشىپ الىپ، وسىن­دا كەلىپ ەمىن العان سوڭ-اق ۇيىنە بارىپ، ەگەر جۇمىستا جۇرسە ونىسىن جالعاستىرا بەرەدى.

«پاتسيەنتتەگى پاتولوگيا انىق­تالىپ، ونىڭ قاتەرلى مە، قاتەرسىز ىسىك پە ەكەنى ايقىندالعان سوڭ، سوعان سايكەس گامما ساۋلەنىڭ دوزاسىن بەرەمىز. ەگەر ىسىك قاتەرلى بولسا، وندا كوبىرەك دوزا جىبەرىلەدى، ويتكەنى قاتەرلى ىسىكتىڭ ءارى قاراي ورىستەمەۋىنىڭ جولىن كەسەتىندەي مولشەردە بولماسا، ەمنىڭ تيىمدىلىگى كەميدى. ەڭ ۇزاق ەم 5،6 ساعات ءجۇردى، ال ەڭ قىسقاسى 14 مينۋتتىڭ ىشىندە ءوتتى. 5 جارىم ساعات ەم جاساعاندا ءبىر مەزەتتە 16 وشاققا دوزا جىبەردىك. سونىڭ وزىندە ناۋقاس اۋرۋ باساتىن ءدارىنى ءبىر رەت قانا ءىشتى دە، ەرتەسىنە ۇيىنە كەتتى. اۋرۋدىڭ وزىنە دە جايلى، جالپى ەمدەۋدە دە وسىنداي ارتىقشىلىقتارى مول بول­عان­دىقتان، بۇل مانيپۋلياتسيانى «نەيرو­حيرۋرگيانىڭ التىن ستاندارتى» دەپ اتايدى»، دەيدى ن.سىعاي ۇلى.

گامما-پىشاقتىڭ نەيروحي­رۋر­گياداعى وزىق ۇلگىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە داۋ جوق. قازىرگى ۋاقىتتا ماماندار باستا ىسىك بولعان جاعدايدا بۇ­رىن­عىداي راديكالدى، باستى ترەپاناتسيا­لاپ، سۇيەكتى اشىپ وپەراتسيا جاساۋدان گورى قان شىعارماي، ميدىڭ ىشىنە ءۇڭى­لىپ، ەم جاسايتىن وسى ءادىستى قولايلى سا­ناي­دى. كەي جاعدايدا ىسىكتىڭ ءىرى كو­لە­­مىن ءداستۇرلى تۇردە الىپ تاستاپ، ال تە­رەڭ­­دە، وتە قيىندا جاتقاندارىن وسى ساۋلە ار­قىلى ەمدەۋدىڭ تيىمدىلىگىنە دەن قويۋدا.

«پاتسيەنتتەردى بۇل ەم-شارا ءۇشىن ىرىكتەۋ قالاي جۇرگىزىلەدى؟» دەپ سۇراق قويدىق مامانعا.

«ونىڭ ەكى جولى بار. العاشقىسى، كوزبە-كوز كونسۋلتاتسيادا ناۋقاستى قاراپ، اۋرۋ تاريحىمەن، زەرتتەۋ قورىتىن­دىلارىمەن تانىسامىز. ەگەر گامما-پىشاق كورسەتكىشى بولسا، وعان اتاۋلى ءبىر كۇنگە شاقىرتۋ قاعازىن بەرەمىز. ال ەكىنشى جول بويىنشا، ەگەر پاتسيەنت ەلوردادان الىستاعى، شالعاي مەكەننىڭ تۇرعىنى بولسا، ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى جىبەرگەندەرىن كورىپ، قاشىقتان ونلاين كەڭەس بەرىپ، قاي ۋاقىتقا، قانداي زەرتتەۋلەرمەن كەلۋى تيىستىگىن ايتىپ، شاقىرتۋ جىبەرەمىز. گامما-پىشاقتان ەم الۋدىڭ ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى، ءبىز اۋرۋدا بىردەن قانداي وزگەرىس بولعانىن كورە المايمىز. ەگەر ىسىك قاتەرسىز بولسا، جازىلعانىن كورۋگە ءبىر جىل كۇتۋگە تۋرا كەلەدى، ال قاتەرلىلەردە تەزىرەك بايقالادى. سوسىن ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سىرقاتتىڭ باستان وزگە ءسۇت بەزى، وكپە وبىرى ءتارىزدى اۋرۋىنان باس ميعا تۇيىر­شىكتەر اتقىلاپ ىسىك وشاقتارى پاي­دا بولسا، وندا ولاردىڭ قاتارى كوبەي­مەۋ ءۇشىن تەزىرەك ەمگە شاقىرۋعا تىرى­سامىز. سانىنا، كولەمىنە سايكەس قاراپ، تىم كوپ بولسا ەمدى بىرنەشە كەزەڭ­مەن جۇرگىزەمىز. العاشقىسىندا ون شاق­تىسىن، ودان كەيىن تاعى ءبىر شوعى­رىن ەمدەيمىز. وتكەندە سونداي ەكى-ءۇش ناۋقاستى اراسىنا ءۇش اپتا سالىپ قاي­تا­لاپ وتكىزگەندە الدىڭعى ىسىكتەر­دىڭ كولە­مى­نىڭ كىشىرەيگەنىن كورىپ، قۋانى­شىمىزدا شەك بولمادى»، دەيدى نەيروحيرۋرگ.

 

جاقسىدان قالعان تۇياقتىڭ جاقسىلىعى

اڭگىمەنىڭ باسىندا مەيىربيكە ايتقانداي، گامما-پىشاقپەن جۇمىستى تۇتاس كوماندا جۇرگىزەدى ەكەن. مەديتسي­نا­لىق فيزيك رۋسلان سارسەنوۆ، نەيروحيرۋرگ نۇرزات سىعاي، مەيىربيكە ءاليا بەكينا ءار پاتسيەنت بويىنشا ات­قارىلعان ىسكە باعا بەرىپ، قاجەت كە­زىندە سىندارلى ەسكەرتۋىن جاساپ، اسا ءبىر شىعارماشىلىقپەن قوسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك موينىنا تۇسكەنىن سەزىنىپ، بىرلەسە قيمىلدايدى.

«ويتكەنى ءبىز قازاقستاندا تۇڭعىش قولعا الىنعان ءىستىڭ ەڭ باستاۋىندا تۇرمىز. قازاق «الدىڭعى اربا قالاي جۇرسە، سوڭعى اربا سولاي جۇرەدى» دەپ بەكەر ايتپاعان. سوندىقتان وزىمىزدەن كەيىنگى جاس بۋىن وكىلدەرىن وسى جۇمىسقا تارتىپ، ۇيرەتىپ شىعارماقپىز. ءارى جاقسىلاپ جولعا قويىلسا، جەتىستىگىمىز جالپىعا جاريا ەتىلسە، وزگە ەلدەردەن كەلىپ تە ەمدەلەدى. ول ءبىزدىڭ وتاندىق مەديتسيناداعى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا قوساتىن ۇلەسىمىز بولادى»، دەگەن نۇرزات دارىگەر بار قازاققا تانىمال، ەل قۇرمەتتەگەن مارقۇم اشىربەك سىعايدىڭ بالاسى ەكەن.

وعان «بۇل جولدى قالاي تاڭدادى­ڭىز؟» دەگەندە: «مادەنيەت سالاسىندا اكەمنىڭ جولى وتە بيىك، ال ول جەتكەن شىڭدارعا جەتۋ – ەكىتالاي نارسە. «بالا اكەدەن ءبىر مىسقال كەم تۋادى»، دەيدى حالقىمىز. بۇل – بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن، بالا كەزىمنەن بيولوگيا، اناتومياعا قىزىعۋشىلىعىم كوپ بولدى. جانە دارىگەرلىكتىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى، ادام­عا جاساعان كومەگىڭنىڭ اسەرى كوز ال­دىڭدا وتەدى. ال ساياساتكەرلەر مەن ونەر سالاسىنداعىلاردىڭ جاسا­عان­دارىنىڭ اسەرى قانشالىقتى بولدى، ونى باعامداۋعا جىلداردىڭ ءوزى از­دىق ەتەتىندەي كورىنەدى. ارينە، ونىڭ پايداسى بار، الايدا ءبىر مەزەتتە اڭعارا المايسىڭ، ال مۇندا العان ءبىلى­مىڭ­نىڭ، جيعان تاجىريبەڭنىڭ، ءوز ساۋ­ساعىڭمەن ىستەگەنىڭنىڭ ناتيجەسىن تەز ارادا كورەسىڭ. كومەگىڭدى جاساپ، كاسى­بىڭنىڭ ءناسىبىن كورىپ، مارقاياسىڭ. نەي­ر­وحيرۋرگيانى تاڭداۋىما كەلسەك، بۇل ەرەكشە سەزىمتالدىقپەن استاسقان، وتە ءبىر قيىن دا، نازىك سالا. ادامنىڭ باسى، ونىڭ ميى وتە كۇردەلى، سوندىقتان وسى قيىن ماماندىقتى تاڭدادىم»، دەيدى دارىگەر.

جاقسىدان قالعان تۇياقتىڭ جاقسى مامان اتانىپ، وتاندا تۇڭعىش رەت قولعا الىنعان جاقسى ءىستىڭ باستاۋىندا بولۋىن ءبىز دە جاقسىلىققا جورىدىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

اقتوبەدە كارانتين جەڭىلدەدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:15

9 سۋ قويماسى سالىنادى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار