21 قاڭتار، 2014

دارىن قۋاتى

242 رەت كورسەتىلدى

عۇلامالىق، تەرەڭدىك، كەمەلدىك – وقىمىستى-فيلولوگ، جازۋشى، تۇركى ءتىل­دەرىنىڭ ءبىلىمپازى، ۇستاز، قايراتكەر ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ (1924-2001) ادەبي-كوركەم، عىلىمي جانە پۋبليتسيس­تيكا­لىق شىعارماشىلىعىنا ءتان سيپاتتار.

11 بەتكە 21 01 2014-1

 

11 بەتكە 21 01 2014عۇلامالىق، تەرەڭدىك، كەمەلدىك – وقىمىستى-فيلولوگ، جازۋشى، تۇركى ءتىل­دەرىنىڭ ءبىلىمپازى، ۇستاز، قايراتكەر ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ (1924-2001) ادەبي-كوركەم، عىلىمي جانە پۋبليتسيس­تيكا­لىق شىعارماشىلىعىنا ءتان سيپاتتار.

پروفەسسور ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ ومىرباياندىق مالىمەتتەرىن، قىزمەتتىك باسپالداقتارىن ءبىر ءسات ەسكە تۇسىرسەك، ول فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى (1966)، پروفەسسور (1970)، قارا­قال­پاق اسسر-ءىنىڭ عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر (1975)، 5-سايلانعان قارا­قال­پاق اسسر-ءى جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتا­تى، نۇكىس پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءتامام­داعان (1949)، 1942-1948 جىلداردا مويناق قالاسىنداعى ۆ.ۆ.كۋيبىشەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى، 1948-1951 جىلداردا نۇكىس پەداگوگيكا ۋچيليششەسىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى، 1951-1954 جىلداردا سسسر عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتى، 1954-1957 جىلداردا وزبەك سسر عا-نىڭ قاراقالپاق اسسر-دەگى عىلىمي قىزمەتكەرى، 1957-1960 جىل­دار­دا قاراقالپاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، 1960-1962 جىلدارى قاراقالپاق اسسر-ءى وقۋ ءمينيسترى، 1962-1968 جىلداردا وزبەك سسر عا-نىڭ تۇركى تىلدەرى سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، 1968-1978 جىلداردا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، 1973-2001 جىلداردا ابىلايحان اتىنداعى الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە كافەدرا مەڭگە­رۋشىسى، پروفەسسورى. 1954 جىلى ءماس­كەۋ­دە «قاراقالپاق تىلىندەگى ءتول سوزدەر مەن تولەۋ سوزدەر» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى.

ءا.ن.نۇرماحانوۆا «شىعىستىڭ شىنارى» دەيتىن شىعارماسىندا تۋمىسىنان وت جۇرەكتى، ۇشقىر ويلى، اق جىبەكتەي تازا، تولىق مىنەزگە باي، سىرى تەرەڭ ورەن تۇلعا، زاتى پاك پەيىشتىڭ شىنارىنداي جاس جايناق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى، اسقان سنايپەر ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ بالعىن دا بالاۋسا شاعى، قوبىلاندى باتىر، اسان قايعىنىڭ بالاسى ابات باتىردىڭ سۇيەگى جاتقان ۇلى قوبدا وزەنى بويى، بايتاق قاۋىمى، اتا-بابا قونىسى، اقتوبە، ماسكەۋ، لەنينگراد شاھارلارىندا وقىعان جىلدارى، مەكتەپ قابىرعاسىنداعى ورەلى، ونەگەلى ىستەرى، كىسىلىك كەلبەتى، مەيىربان شىرايى، سوزگە ساراڭ، سىرعا بەرىك ساۋلەتتى بەينەسى، سايىپقىراندىق، سۇڭقارلىق قاسيەتتەرى ونەرپازدىقپەن ورنەكتەلەدى. تۋىندىدا وقيعالار بەلگىلى ءبىر جۇيەلىلىكپەن ءوربيدى. ارحيتەكتونيكاسى شىمىر. ۇلتتىق كوركەمدىك ناقىشتار، تامسىلدەر، كەيىپكەرلەردىڭ سوزدىك-لۇعاتتىق سيپاتتاماسى، جان-سەزىم دۇنيەسى تابيعيلىقپەن ورىلەدى. كوركەمدىك پەن دالەل-دايەك، جيناقتىلىق پەن تۇتاستىق بار.

جازۋشى ءاۋ باستا ۇلى قوبدا مەن ويىل بويىن جايلاعان مولدابەك پەن مولداعۇلدىڭ كوگىلدىر كوك مايساعا بولەنگەن اۋىلدارىن، اسىرەسە، مولدا­بەكتىڭ «بي تۇسكەندەي ءۇيىن»، جەر-سۋ، جەسىر داۋىن بىلگىرلىكپەن شەشەتىنىن، سۋىرىپ-سالما ايتقىشتارمەن، بي-اقساقالدارمەن وي، ءسوز جارىستىراتىنىن سونشالىقتى نانىمدى سۋرەتتەيدى. سونداي-اق، قىرىق قۇبىلعان زاماندى، كوز جاسى تەلەگەي وتارشىلدىقتىڭ وتتى كىسەنى سالىنعان قايران قازاقتىڭ مۇشكىل ءحالى، مولدابەك پەن مولداعۇلدىڭ قۇدالاسۋى تەبىرەنىستى اڭگىمەلەنەدى. ياعني مولدابەك ۇلىنا «تال بويىندا تارىداي ءمىنى جوق» مولداعۇلدىڭ مارجان اتتى قىزىن ايتتىرادى. بەت بىتكەننىڭ كورىكتىسى مارجاندى بىلايشا سيپاتتايدى: «مارجاننىڭ باسىنداعى ساۋكەلەسىنىڭ توبەسى كۇمىسپەن اشەكەيلەنگەن بولاتىن دا، اق جىبەك جەلەك بەرگەككە توتى قۇستىڭ ەكى-ءۇش قاۋىرسىنىن تىگىنەن بەكىتىپ قويعان. ساۋكەلەسىنىڭ ارت قۇلاعى بەلىنە جەتەدى دە، ونىڭ سىرتىنا جاۋىپ قويعان شاشاقتى جىبەك ماتا، كويلەكتىڭ ەتەگى قۇساپ جەرگە سۇيرەتىلىپ جاتىر. ۇستىندە اق جىبەكتەن تىگىلگەن كويلەكتىڭ ەتەگى قوسارلانا كەلىپ، بىرنەشە قاتار جەلبىرەگەن قاتپار تۇزەپ، ەتەگىن دوڭگەلەتە تۇسكەن، سىرتىنان قىزىل ماقپالدان قىنالعان قىزىل كيگەن، اياعىن­داعى بيىك وكشەلى ەتىكتىڭ ارتىندا دا نەشە ءتۇرلى اسىل تاستار جارقىرايدى...».

جازۋشى ءا.نۇرماحانوۆانىڭ دۇنيە­تانىمىنىڭ كەڭدىگىنە، ۇلتتىق ەتنوپە­داگوگيكانىڭ سىرلارىنىڭ مانىسىنە جەتىكتىگىنە، ءومىر، تۇرمىس، تىرشىلىك قۇبى­لىستارىنا، سالت-ءداستۇر، ىرىم-نانىم­دارعا زەيىندىلىگىنە، كورەگەن تۇيسىگىنە، كوسەم تىلىنە ءدان رازى بولاسىز. كىشى جۇزدەن شىققان اسقان داۋلەت يەسى باي­ساقال دەگەن كىسىنىڭ قىزىنىڭ جاساۋى قيالداعىداي ەدى. ساۋكەلەسىنىڭ ءوزى بەس ءجۇز بيەگە باعالانعان. وسى جايتتى اۋىل ايەلدەرىنىڭ اۋزىنا سالادى. بۇل دەرەك ءماشھۇر ءجۇسىپ جازباسىندا بار.

اۋزى ويماقتاي، قاسى قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي، كوزى مويىلداي اناسى مارجان قانداي ەدى! ون ساۋساعىنان ونەرى تامعان، ويۋلاردىڭ نەشەمە ءتۇرلىسىن (تەڭدەمە، جۇزدەمە، سىڭار ويۋلار دەگەندەي) جاسايتىن، «ءبىر تىزەرلەپ وتىرىپ، ادەپ ساقتاپ، شاينەك پەن ساماۋرىننان قۇيعاندا شايدىڭ دىبىسىن شىعارماي، شىناياقتىڭ ءبىر شەتىنە قيالاي ءتيدىرىپ قۇيىپ وتىرعانىن» ەسكە ءتۇسىرۋشى ەدى كوز كورگەن كەلىنشەكتەر. ءاليا اياعىن اپىل-تاپىل باسقان كەزىندە اناسى مارجاننىڭ تاتار ءدام-تۇزى تاۋسىلدى. ول مارجان اناسىنىڭ اعاسى ابۋباكىردىڭ قولىندا، اجەسىنىڭ باۋىرىندا ءوستى. ونىڭ كەلىنشەگى ءسان، بالاپانى ساپۋرا الياعا ارقاشاندا جىلى قاباق تانىتتى. ابۋباكىردىڭ قىزعىلىقتى ەرتەكتەرىن، قوبىلاندى، الپامىس، قامبار باتىر جىرلارىن، قۇرمانعازى مەن دينانىڭ قۇدىرەتتى كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن قۇمارلىقپەن تىڭدايتىن. «ءالياجان! سەنىڭ اناڭ دا ەر مىنەزدى، اسىل ادام ەدى. قۇرمانعازىنىڭ شەشەسىنە ۇقساتامىن دا جۇرەمىن» – دەيتىن ابۋباكىر. وسىناۋ وي-تولعانىستار ءاليا­نىڭ جاس جۇرەگىن وتتاي مازداتۋشى ەدى. وي-ساناسى سەرگەك بالعىن ءاليانىڭ ومىرگە، جاراتىلىسقا قىزىعۋشىلىعى ەرەسەن. قابىلداۋى، ءتۇسىنۋى، وي قورىتۋى دا شاپشاڭ. ايتالىق، ابۋباكىر قىزمەت بابىمەن الماتىعا، اۋليەاتاعا كوشكەن­دە ءايشابيبى مازارى، بابا-حاتۋن ساعا­نا-كەسەنەلەرىندەگى جازۋلاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ايتىپ بەرۋدى وتىنەدى. سوندا كەلەشەكتىڭ تۇلعاسى «جۇزىندە قايسارلىق پەن ەرلىك وتى» جانىپ تۇرعان الياعا ناعاشى اعاسى: «بۇل جوعارى مارتەبەلى، قۇرمەتتى، مەيىرباندى دا جومارت، شانىشقى مەن قىلىش سايىسىنىڭ جەڭىمپازى ءابىل ءامىردىڭ ونەگەلى، اقىلدى دا پاك قىزى، باقىتتى ايدارى، كانازەكتىڭ ءزاۋلىم بەيىتى. بۇل (قازا) رامازان ايىنىڭ باس كەزىندە، جىلدىڭ ءتورتىنشى ايىندا بولدى». ءارى قاراي اۋليەاتادا 22 مەشىت، قانشاما اۋليەلەردىڭ مازار­لارى، تاراز شاھارىنىڭ پيراميداسى – تەكتۇرماس اۋليە، اقىرتاس سىندى عاجايىپ جادىگەرلەر بارىن، بىلگىر، شەبەر، مادەنيەتتى، كورەگەن اتا-بابا­لا­رىمىزدىڭ رۋحىن جانە اسىلدى ارداق­تايتىن، ۇل مەن قىزدى ايىرمايتىن، «جولبارىستىڭ ەركەگى دە، ۇرعاشىسى دا بىردەي مال الادى، سونى قازاق جاقسى بىلەتىن، سەن ءاليا زەردەلىسىڭ، ساعان داڭقتى اجەلەرىڭنىڭ ارۋاعى جار بولسىن!» – دەپ ءسوزىن اياقتادى ابۋباكىر. ءسويتىپ، ۋىزداي ۋىلجىعان ءاليانىڭ تاريحي تانىمىن ءبىرشاما كەڭەيتتى. ءاليا دا اسەرلەندى.

اعاسى ابۋباكىردىڭ اۋزىنان «قىزعا ءبىر ۇيدەن جىيۋ، قىرىق ۇيدەن تىيۋ»، «قىزدىڭ جولى قىلدان تار»، «قۇدايدان قورىقپا، ۇلدايدان قورىق» دەگەن ماقال-ماتەلدەردى ەستىگەن-ءدى. تاعى بىردە مىناداي ءتامسىل ايتقان ەدى... 1740 جىلداردا ابىلقايىر حاننىڭ قىزى، نۇرالى حاننىڭ قىزى تويقارا ورىنبورداعى قىزدار گيمنازياسىندا وقىپتى. ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي تويقارانى قالماق حانى عالدان سەرەن ۇلىنا ايتتىرادى. ورىنبورداعى دالا گەنەرال-گۋبەرناتورى گەسسەننىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە دە قازاق ارۋىنا عاشىقتىق وتى تۇتانادى. وسى ءبىر شاقتا عالدان سەرەننىڭ بالاسى قالىڭدىعىنا كەلەدى. ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعان نۇرالى حاننىڭ ءحالى مۇشكىل كۇيدە تويقارانى قالماق ەلىنە ۇزاتايىن دەسە، حان 1731 جىلى اۋىز جالاسقان ورىس حالقىنىڭ وكىلى گەنەرال-گۋبەرناتورعا نە دەيدى. گەسسەنگە قوسسا، تاعى شاتاق. «اق باتانى بۇزۋ» – ەكى مەملەكەتتىڭ ورتاسىنا وت قويۋمەن تەڭ. وسىنى بىلگەن تويقارا ءوز توسەگىندە جالعانمەن قوش ايتىسىپتى. وسىنداي قازاق قىزىنىڭ ەرلىك ءىسىن ەستى ءاليا ەرتە قابىلداعان، كوڭىلگە توقىعان، ءبىلىمدىنىڭ ويىن وقۋعا ءشۇۋ باس­تا داعدىلانعان.

ءاليا ماسكەۋ مەن «ورىس عىلىمىنىڭ بەسىگى» لەنينگرادتا وقىدى. ي.س.تۋرگەنەۆ، ن.گ.چەرنىشەۆسكي، د.ن.مەندەلەەۆ، ك.ا.تيميريازەۆ، ي.پ.پاۆلوۆ، د.ن.پيسا­رەۆ، ا.ن.ۋليانوۆ، ا.ا.بلوك وقىعان ۋني­ۆەرسيتەتتە وقيمىن دەپ ارماندادى. عاسىرلار تاريحىنىڭ كۋاسى، ۇلى تۇلعا­لاردىڭ ورداسى بولعان اتاقتى شاھار­دىڭ ءسان-ساۋلەتى وي-ساناسىن وياتتى. يسااكي سوبورى، قىسقى ساراي، پەترو­پاۆل قورعانى، ادميرالتەيستۆو، مىس سالت اتتى، الەكساندر ۇستىنى، ەرميتاج، ەكاتەرينا ءىى ەسكەرتكىشى، تاۆريا باعى... «ءتىلسىز تابيعات، ءاربىر كورىنىس، ءاربىر ەسكەرتكىش، ءتىپتى ءاربىر تاس پەن كىرپىشتىڭ ءوزى دە الياعا وي سالاتىن، تەبىرەنتتىرەتىن» دەيدى جازۋشى.

ۇلى وتان سوعىسى باستالار الدىندا اعاسى ابۋباكىر تاشكەنت قالاسىنا قىزمەت اۋىستىردى. ابۋباكىر حات جازعان سايىن كەلىنشەگى سانگە: «ءاليانى قالدى­رۋشى بولما!» دەيتىن.

ءاليا «گەرمانيامەن سوعىسۋ – جەڭىل سوعىس ەمەس» ەكەندىگىن بەك ءتۇسىندى. وسى ۋاقىتتا بەلورۋسسيا، بالتىق بويلارى، ۋكراينا، فرونت جيتومير، پروسكۋروۆا، موگيلەۆ-پودولسك، پرۋت پەن دۋناي داريالارى قانعا بوگىپ، حالىق قاسىرەت قۇرساعىندا قالعان ەدى. جەندەتتەر باتىس دۆينادان ءوتىپ، سولتۇستىك پسكوۆ پەن تاللينگە، لەنينگرادتىڭ وڭتۇستىك-باتى­سىنداعى وستروۆكا مەن لۋگاعا اۋىز سالا باستادى... لەنينگرادقا قاسى­رەتتىڭ قارا بۇلتى ءۇيىرىلدى، قاپ تاۋىنداي قاۋىپتىڭ قۇشاعىندا قالدى. ۇلى شاھار تاستاي قاراڭعى. سۋ قۇبىرلارى جۇيەسى مەن كاناليزاتسيا تاس-تالقان. پوشتا ىستەمەيدى. اشتىق جايلاعان. اجال جالماعان. قىرعىن-سۇرگىن زامان. راديوقابىلداعىشتان جامبىلدىڭ «لەنين­گرادتىق ورەندەرىم!» اتتى تولعاۋى ساڭقىلداپ ەستىلدى. جانە دە «پراۆدا» گازەتىنىڭ 1941 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگىندەگى سانىندا جاريالانعان ەدى. نەۆسكي الاڭىنا جينالعان جۇرتتىڭ جامبىل اتانىڭ جىرىن وقىپ، رۋحتانعانىن ءاليا كورىپ، قاناتتاندى.

ءاليا مەرگەنشى-نۇسقاۋشىلار مەك­تەبىندە وقىپ جۇرگەندە ۇزدىك ونەرى ءۇشىن ۆلكسم ورتالىق كوميتەتى سالتاناتتى تۇردە ۆينتوۆكا سىيلادى. اتقىشتار مەكتەبىنىڭ كوميسسارى ە.ن.نيكيفوروۆا جاڭادان قابىلدانعان كۋرسانتتاردى وقىتاسىز دەگەندە: «ەگەر مايدانعا جىبەر­مەسەڭىز، قازىر بيىك اعاشتىڭ باسىنا شىعامىن دا تۇسپەيمىن، سوندا كۇنى-ءتۇنى وتىرامىن دا قويامىن! – دەدى ءاليا.

– جىبەرەمىز مايدانعا! – دەدى كو­ميسسار.

سنايپەر ءاليا مولداعۇلوۆانى پولكوۆنيك گوروحوۆ بىردە بىلايشا سىنادى. ول ىشكى گيمناستەركاسىنىڭ تۇيمەسىن 150 مەتر قاشىقتىققا قويىپ كوزدەتتى. ءاليا نىساناعا ءدوپ تيگىزدى. بۇدان كەيىن تالاي رەت دۇشپاندى سۇلاتتى.

– ءاليا، سەنىڭ وعىڭا ۇشقان وفيتسەر مەرگەن جىگىتتىڭ قولىنان ءولدىم-اۋ دەپ كەتتى-اۋ شاماسى – دەگەنى بار ەدى قازاق جىگىتى ايداردىڭ.

لەيتەنانت گۋسەۆ نوۆيچكا سەلوسىن­داعى نەمىس وفيتسەرلەرىنىڭ قايسى ۇيدەن كىرىپ-شىعاتىنىن كۇندىز انىقتاپ، تۇندە سول ءۇيدىڭ ءوزىن اڭدۋعا بەل بايلايتىنىن ەسكەرتتى». بەلگىلەنگەن كۇن ماعىناسىز ءوتتى. «ءتىل» كەرەك-اق.

– مەن سول دەرەۆنيانىڭ قىزى بولىپ كيىنىپ الامىن دا، جاعدايىن بىلەمىن. وزدەرىڭ مەنەن كوز جازباڭدار، – دەدى ءاليا. ءاليانىڭ تار كەزەڭدەگى جورتۋىلىن جازۋشى: «مولداعۇلوۆا دەرەۆنيانىڭ جولىنا ءتۇسىپ الدى دا، كولبەڭدەي ءتۇسىپ، باسىن ءبىر وڭ جاققا، ءبىر سول جاققا بىلعاي سالىپ بارا جاتتى. شاماسى كوڭىلدى ساۋىق كەشتەن قايتىپ، ولەڭ ايتىپ كەلە جاتقان قىزعا ۇقسايدى» دەپ سۋرەتتەيدى. وقىستا نەمىسشە سويلەگەن ادامداردىڭ داۋسى جارىعى مول ءۇيدىڭ ىشىنەن سامبىرلاپ ەستىلدى. شالت قيمىلداپ، قول اۆتوماتىنان وق جاۋدىردى. ءبىرى سۇلاپ ءتۇستى، ەكىنشىسىن تىرىدەي قولعا ءتۇسىردى. نەمىستىڭ قۇنان پىلدەي وفيتسەرى «قىزدىڭ قولىنا ءتۇسىپ ىرقىنا كونگەنىنە كۇيزەلدى».

قاندى قىرعىندا مەيىرىم-قايىرىم­نان جارالعان ءفارزانا ءاليا «ەرتەكتەردەگى باتىرلارعا ۇقسادى. ول وقتان دا، وتتان دا قورىقپايدى، سەسكەنۋدى بىلمەيدى»، وتە-موتە تەرەڭ قازىلعان ترانشەيادا تاپجىلماي اڭدىپ، تالاي فريتستەردىڭ كوزىن جويدى. وقىستا بىرنەشە جەردەن نەمىس سولداتتارى مەن ودىراڭداعان وفيتسەرلەرى شىعا كەلمەسى بار ما؟ ءاليانىڭ ءور كەۋدەسىنە اۆتومات پەن پيستولەتتىڭ وعى قاتار قادالعان.

«وي، جالعانشى! قىرشىن جاستى قالاي جەرگە قياسىڭ؟ سەنەن قاتال، سەنەن مەيىرىمسىز دۇنيەدە نە بار؟ وي، قارا جەر! ءاليانى قالاي قۇشاعىڭا الاسىڭ؟ ونىڭ ۇلكەن ەر جۇرەگى قالاي سىيىپ جاتادى؟ ول قىرشىن جاس ەدى عوي! ول نە جازدى ساعان؟ وتكەن كۇنگە قوسقان ولجاسى بولماسا، وپىق جاساماپ ەدى عوي! ول ماحاببات پەن جاستىقتىڭ جىرىن جىرلاي الماي، ارماندا كەتتى! ونىڭ سۇلۋ ساۋساقتارى گۇل ۇستاماي، ۇلبىرەگەن ەرنى ءسابيدى سۇيمەي، يىعى تورقانى كيە الماي كەتتى. وسى كەزدە تابيعات تا مۇلگىپ، اسپان ءجۇزىن قارا بۇلت باسىپ، ۇيتقىپ سوققان سامال جەل دە، تاۋ دا، تاس تا «ءاليا» دەپ زارلاعانداي بولدى. جاپىراقسىز اق قايىڭدار مەن شاشاقتى شىرشالار دا، قۇنداعىنا قۇلاش جەتپەيتىن الىپ تۇلعالى ەمەندەر مەن ءتىپ-تىك شانشىلا بىتكەن قاراعاشتار دا «ءاليا» دەپ باس ءيدى.

ەرلىك ءومىرى تاۋسىلماس داستانداي گوزەل عازيز جۇرەكتى ءاليانىڭ وراسان قۋات-ءبىتىمى، وت جۇرەگىنىڭ قۇدىرەتى، نۇر نۇسقا سۇگىرەتى، بيىك پاراساتى، يمان قۋاتى تراگەديالىق-فيلوسوفيالىق تۇيدەكپەن سيپاتتالعان.

* * *

جازۋشى ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ «قىزدار» پوۆەسىندە (1969) ءبىر كىندىكتەن تاراعان تىرىدەي جەتىم جەتى بىردەي قىز بالالاردىڭ اناسى سۇيەك سيپاتى، كەلبەتى كەلىسكەن مارجاننىڭ تاعدىرى جانە وعان دەگەن ەلدىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ قامقورلىعى شىنايى سۋرەتتەلەدى. مەكتەپتە ءۇي سىپىرۋشى بولىپ ىستەيتىن اقكوكىرەك مارجاننىڭ ءومىرى تىرشىلىك، تۇرمىس جۇزىندە شىرماۋىقشا شىرماعان قايشىلىقتار تۇتقىنىندا جانى دا كۇي­زە­لەدى، «ۇياتسىزدىڭ ءتىلى – مىڭ قۇلاش» دە­گەندەي، وسەكشى ءجاميلانىڭ تۇزاعىنا ىلىنەدى.

مەكتەپ ديرەكتورى ىسمەت سەيىتوۆ «قاسارىسقان جەرىنەن قان الاتىن، بىرەۋگە قاسىن تىكسە، قان قاقساتاتىن» كوزدىڭ بۇقاسىمەن قارايتىن دۇلەيدىڭ ءوزى. بىردە ونىڭ ۇيىنە قوناق كەلگەندە دەرەۋ كومەكتەسۋگە مارجاندى شاقىرتادى. جەتى بىردەي قۋىرشاقتاردى باعۋ، اسىراۋ، كيىندىرۋ، مەكتەپكە ازىرلەۋدىڭ ۇستىنە كىشكەنتايى ناعيما قىزىلشامەن سىرقاتتانىپ، بارا الماسپىن دەگەن. سونان سوڭ ول ۇيگە «قولى-قولىنا، اۋزى-اۋزىنا جۇقپايتىن، تىلىمەن بيداي قۋىراتىن جەل ءسوزدى ءجا­ميلا بارعان. ول: «تويىنىپ كەتكەن، كوزى جەر كورمەيدى. نەسىنە كەۋدەسىن كەرىپ، قايقايادى ەكەن؟ ىبىرسىعان قىز­دارىنىڭ بۋى كوتەرىپ بارا جاتىر ما؟ – دەپ مارجاندى گۇل­ساراعا ءجيىر­كەنىشتى كورسەتىپ، مىسىق تىلەۋلى ىشمەرەز مىسقىلدايدى ەكەن.

قاشاندا بولسىن راقىمى مول مۇعالىم نينا ۆلاديميروۆنا مارجاندى جان-تانىمەن قولدايدى. ۇيىنە بارىپ، حال-احۋالىمەن تانىسىپ تۇرادى ەكەن. ديرەك­تور ىسمەت سەيىتوۆ مارجانعا زىلدەندى، كوكبەت ءجاميلا بولسا مارجانعا جۇدىرىق الا جۇگىرەدى، ونىمەن قويماي ۇلى كەنجەمۇرات مارجاننىڭ شاڭىراعىنا كەلىپ، سوققىعا جىعادى.

اقىرىندا مارجان جانى سۇيگەن اسىلى، سىيىنارى – «اشۋى – جۇت، كۇلكىسى – قۇت» اقباس تولقىنداردىڭ مەكەنى، كوڭىلدىڭ تىرەگى ارالمەن قوشتاسىپ، مويناققا كوشىپ، بالىق زاۋىتىندا جۇمىسشى بولىپ ىستەيدى. ەڭبەككەرلىگىمەن، ىزگىلىگىمەن، ساقامىرزالىعىمەن ەلدىڭ قادىرلىسى اتاندى. مارجاننىڭ «ادامنىڭ دەنەسى دە كوڭىلدەن سۋ ىشەدى» دەيتىنى بار.

شىركىن، انا مەيىرى، انا ماحابباتى قانداي كەرەمەت دەسەڭىزشى! جەتى بىردەي قىزعالداعى جەلكىلدەي ءوسىپ، قاناتتانىپ كەلەدى. ءبىر-بىرلەرىنە قامقور، سۇيەنىش. «سۇيەك تامىر سۇيەنىسىپ كۇن كورەدى» دەگەن راس-اۋ! ءامينا 8-سىنىپتان باستاپ كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى جانە سىڭلىلەرىنىڭ كۇندەلىكتەرىن تەكسەرەدى. ەڭبەكتەنۋدىڭ ارقاسىندا ءامينا وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل حاباردى مارجان راديوقابىلداعىشتان ەستىپ، كوڭىلى مارقايدى. اجار بولسا، مەكتەپ ديرەكتورى، عىلىم كانديداتى، وقۋ ءمينيسترى لاۋازىمىنا دەيىن كوتەرىلدى.

«قىزدار» پوۆەسىندە ءامينانىڭ ەنەسى پالەقور قالامپىر كەمپىر، ءسوز تاسىعىش بەيسەنباي، اجاردىڭ كۇيەۋى ماسكۇنەم مىرزا، كىم كورىنگەنگە ءبىزىن شانىشاتىن شانشۋ بەينەلەرى دە ءومىردىڭ بىرىڭعاي تاماشالاردان تۇرمايتىندىعىن، ۇرى بايىمايتىنىن، سۇعاناق سەمىرمەيتىنىن، ەكىنشى جاعىنان ونەرلىلەردىڭ ار-نامىسقا، تازا ەڭبەگىنە سۇيەنىپ وت-جالىندا شىنىعاتىنىن، ادامگەرشىلىگىمەن ارشىنداپ العا وزاتىنىن كورسەتەدى.

شىعارمانىڭ سوڭىندا قۇمىرسقاشا قيمىلداپ، تۇرمىستىڭ تەپەرىشىن كورگەن، بەينەتقورلىقتىڭ ازابىن تارتقان، ەندى زەينەتىنىڭ جەمىسىن تاتقان اقىلدى، پاراساتتى مارجان انانىڭ كول-كوسىر قۋانىشىنا كۋاگەر بولامىز.

جازۋشى ادام حاراكتەرىن دارالاپ كورسەتۋگە كانىگى شەبەر. كەيىپكەرلەرىن ارەكەت ۇستىندە، سويلەۋ، ويلاۋ ۇدەرىسىندە، ءبىر-بىرلەرىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس بارىسىندا، قاھارماننىڭ بەت-الپەت، قيمىل-قوزعالىس ءپىشىنىن بەينەلەۋ ساتىندە تولىق تانىتادى. پورترەت، پەيزاج، ديالوگ، مونولوگ ءتارىزدى بەينەلەۋ قۇرالدارىن قولدانۋى دا ءساتتى.

* * *

جازۋشى، پۋبليتسيست ءازيزا نۇر­ماحانوۆا ايگىلى كۇرىششى، سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى، باتىر انا ۇلبالا التايباەۆانىڭ ءومىرى تۋراسىندا قالام تەربەدى. ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسىن جاراسىمدى قاراپايىمدىلىقپەن، كەمەل دارقاندىقپەن كەلىستى مۇسىندەدى. ونىڭ «ۇلبالا» اتتى دەرەكتى پوۆەسى (1976) قازاق ايەلىنىڭ مۇباراك بولمىسىن، كوڭىلى كۇرىشتەي كىرشىكسىز اپپاق جان دۇنيەسىن قۇشتارلىقپەن جىرلادى. ۇلبالانىڭ دۇنيە ەسىگىن اشۋى، ناعاشىسىنىڭ قولىندا تاربيەلەنۋى، اقسۇيەك ويناۋى، سوعىس كەزىندەگى بالالاردىڭ پسيحولوگياسى («بوزتورعايلار سوعىستى بىلە مە؟» دەگەندەي)، ونىڭ بالالاردى تاربيەلەۋى، ولارعا جىر جاتتاتۋى، اتاقتى وراقشى، وزات كۇرىششى، سۋشى دارەجەسىنە جەتۋى، سەزىمتال داقىل كۇرىشتىڭ سىرىن جەتىك ءبىلۋى، كۇندىك مولشەردى، بەسكۇندىك قورىتىندىسىن ابىرويمەن ورىنداۋى، اپتا جەمىسىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋى. دالا اكادەميگى ىبىراي جاقاەۆتىڭ: «ءاربىر توپىراق ايالاساڭ يەدى، ءاربىر جاپىراق سيپاعاندى سۇيەدى»، «ارعىماقتان ەسەك تۋمايدى، ەگەر جاقسى ەگىن العىڭ كەلسە، جاقسى تۇقىم سەپ. ول ءۇشىن تۇقىمدى سۇرىپتاي ءبىل» دەيتىن تاجىريبەدەن تۋىنداعان عيبراتتى، ماعىنالى ويلارىن ەڭبەگىنىڭ وزەگى ەتكەنى، جايقالتىپ، تولقىتىپ كۇرىش ءوسىرۋ اقىل-پاراساتقا نەگىزدەلەتىنى دەرەكتىلىك پەن كوركەمدىكتى قاتار ۇستاعان قالامگەر ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ «ۇلبالا» شىعارماسىندا شىنايى باياندالادى.

كۇرىش گۇلشە ماپەلەۋدى سۇيەدى. جازۋشىنىڭ سۋرەتتەۋىنشە، ۇلبالا ارقاشاندا تەرەڭ وي قۇشاعىندا. «جەرگە تۇسكەن تۇقىم لەزدە-اق قۇلپىرىپ شىعا كەلەدى. وسى كەزدە جەرگە جاسىل كىلەمدى توسەپ تاستاعانداي كوزدىڭ جاۋىن الادى... كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇرعان كوك قۇراقتارعا قاراپ، «بۇلار دا ءتىلسىز نارەستە سەكىلدى، قانشا تاربيەنى تالاپ ەتەدى...».

ادام ەڭبەگىمەن كورىكتى. «تۇبىندە باياندى­ ەڭبەك ەگىن سالعان» دەپ اباي قالاي ادەمى ايتقان. كۇرىشتىك جەردە ۇلبالا ۇلى ورالحانىمەن جۇرگەندە كۇرىشپەن بىرگە ءوسىپ تۇرعان ءشيىن مەن كۇرمەك تۋرالى ويىن بىلايشا تارقاتتى:

– زەيىندى ىبەكەڭ «كۇرىشتىڭ باستى ەكى جاۋى بار: ولار ءشيىن مەن كۇرمەك. العاشقىدا بۇل شوپتەردىڭ ەكەۋى دە كۇرىشتىڭ كوگىمەن بىردەي بولادى» دەپ بەكەرگە ايتپاعان عوي، – دەيدى. ورالحاننىڭ تۇيسىگىنشە، شەشەسى ۇلبالا كۇرىشتىڭ اتاسى، اقىلدىڭ التىن استاۋى ىبىراي جاقاەۆتىڭ الدىندا ءسوزىن ۇيىپ تىڭداپ تۇرعانداي سەزىندى.

– شىنىندا دا ارام شوپتەردىڭ كۇرىشتەن تۇك ايىرماشىلىعى جوق ەكەن – دەستى بالالارى.

– مۇنىڭ كۇللىسىن ىبىراي اتاڭ تەك­سەر­گەن. مىناۋ ءشيىن مەن كۇرمەكتىڭ سا­باعى، بۇل كۇرىشكە قاراعاندا جاپى­راق­تى كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە كۇرمەكتىڭ جا­پى­­راعىنىڭ وزەگى بوز بولادى دا، ءشيىن جا­پىراعىنىڭ وزەگى قىزعىلت بولادى. كۇرىش جاپىراعىنىڭ وزەگى ونىڭ ءوز ءتۇسىن­دەي بولادى جانە سول وزەكشەدەن ءبىر­ن­ەشە تالشىقتار تاراپ جاتادى. ىبى­راي اتانىڭ ايتۋىنشا، كۇرىشتىڭ ساباعى ەشكىنىڭ تۇبىتىنەن دە نازىك، بىراق وڭاي ۇزىلە قويمايتىن سوزىلعاق نارسە، ونى تامىرىمەن ءۇزىپ الاسىڭ. جەر نەعۇر­لىم دىمقوس بولسا، كۇرىشتىڭ تامىرى سو­عۇرلىم مىقتى كەلەدى» – دەدى اقى­لىمەن سۇلۋ، ەڭبەگىمەن ەر اتانعان ۇل­بالا.

تاعىلىم ءھام تانىمدىق ءمانى تەرەڭ «ۇلبالا» پوۆەسىندە زامانمەن اياعىن تەڭ باسقان اقىلمان ابىز ىبىراي جاقاەۆ، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى يساتاي ابدىكارىموۆ پەن ورىنباسار بايىمبەتوۆ، كۇرىش دالاسىنىڭ قۇدىرەتى شىرىنكۇل قازانباەۆا، ۇستاز ۇلمەكەن رىسپەكوۆا بەينەلەرى جارقىن كورىنىس تاپقان. ولاردىڭ ۇلبالا تۋرالى سىرلى لەبىزدەرى قانداي جاراسىمدى دەسەڭىزشى!

ۇلگىلى وتباسى ۇلبالا مەن سۇلتان­حاننىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتى، وي-پاراساتى، بيىك ماقساتى كوڭىل ءسۇيسىن­دىرەدى. كوكىرەگى سەزىمدى، جانى ىزگى ۇلبالا «مەنىڭ قۋاتىم، قاناتىم – پەرزەنتتەرىم، بايتەرەگىم – سۇلتانحان» دەپ اعىنان اقتارىلسا، سۇلتانحاننىڭ «ايەلدى سىيلاۋ – انانى سىيلاۋ، اپا-قارىنداستى سىيلاۋ، قىزىڭدى سىيلاۋ» دەگەنى كىسىلىكتىڭ بەلگىسى عوي.

جازۋشى ءازيزا نۇرماحانوۆا حالىق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق بايلىعىن، تەرەڭ تامىرلى كوركەمدىك ءداستۇرىن تەرەڭ مەڭ­گەرگەن جانە وي-تولعانىستارىن سىرشىل­دىقپەن سۋرەتتەپ جەتكىزەدى.

* * *

وزات ويلى امبەباپ وقىمىستى ءا.نۇر­ماحانوۆا «تۇركى تىلدەرىنىڭ سالىس­تىرمالى گرامماتيكاسى» اتتى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنال­عان سوقتالى وقۋ قۇرالىندا (1971) قازاقستان مەن ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن بايىرعى حالىقتاردىڭ ءتىلى، تۇركى رۋ-تايپالارىنىڭ جازۋ-سىزۋلارى، تاريحي-ادەبي جازبا ەسكەرتكىشتەرى، سونىمەن قاتار قازاق، قاراقالپاق، قىرعىز، وزبەك، ۇيعىر، تۇركىمەن تىلدەرىنىڭ فونە­تيكالىق، مورفولوگيالىق، گرام­ما­تي­كالىق قۇرىلىمىنداعى، لەكسيكالىق قۇرا­مىنداعى ۇقساستىقتار مەن ايىرما­شى­لىقتار بىلىمپازدىقپەن تالدانادى. كەيبىر وزگەشەلىكتەر ۇلت ءتىلىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ جانە دامۋ كەزەڭدەرىندە پايدا بولعاندىعىنا، تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي داۋىرلەرىنە، تەكتىك بايلانىستارىنا، ەتنوگرافيالىق كوزقاراسىنا، رۋ-تايپا اتتارىنىڭ بىروڭكەيلىگىنە، كىرمە سوزدەر تابيعاتىنا ۇڭىلەدى، تۇركى تىلدەرىنىڭ جىكتەمەسىنە، ءمان-ماعىنالى سيپاتتارىنا بارلاۋ جاسايدى. قىپشاق، قارلۇق، وعىز توپتارىنا ەنەتىن تىلدەردى ءتۇر-تۇسىنە وراي ناقتىلى اتايدى. تۇركى تىلدەرىنىڭ كلاسسيفيكاتسياسى جونىندەگى ابەل رەميۋزا، ۆامبەري، گ.ي.رامستەد، ۆ.ۆ.رادلوۆ، پ.م.مە­ليورانسكي، گ.ۆينكلەر، ە.د.پو­­ليۆا­نوۆ، ب.يا.ۆلاديميرتسەۆ، ن.ۆ.كاتانوۆ، ف.كورش، ا.سامويلوۆيچ، ۆ.ا.بو­گورو­ديتسكي، س.ە.مالوۆ، ن.ا.باسكاكوۆ سىندى تۇركىتانۋشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرىن تارازىلايدى.

* * *

ويى سەرگەك، قيمىلى كەسەك، تۋمىسىنان ەرەك تارلان تالانت ءازيزا نۇرماحانوۆا التىن ۋاقىتتىڭ قادىر-قاسيەتىن نازىك ءتۇسىنىپ، ەرەسەن ەڭبەكتەنىپ ماعىنالى عۇمىر كەشتى. تۇركى تىلدەرىنىڭ بىلگىرى، ءسوز ونەرىنىڭ ءدۇلد ۇلى، كوسەمسوزشى، ساناتكەر، قايراتكەر دارەجەسىنە ابىرويمەن جەتكەن. ونىڭ تەلەگەي ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىعى، ۇيىمداستىرۋشىلىق، ۇستازدىق ەڭبەگى مۇنى ناقتى ايعاقتايدى.

باستان كەشكەنى، كورگەنى، ەستىگەنى، وي تۇجىرىمدارى ولشەۋسىز تاجىريبەلى دارقان دارىننىڭ ءومىر تاريحى ەپوپەياعا لايىق. عۇلامانىڭ سىرلارىنا دەن قويساق، 1944 جىلى قاراقالپاق ەلىندە ورتا مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ جۇرگەنىندە راديودان سسسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن قازاقتىڭ قاھارمان قىزى ءاليا مولداعۇلوۆاعا سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلگەنىن ەستيدى. جانە دە سول كۇنگى گازەتتى ساتىپ الىپ، كوڭىلى ءبىر جايلانادى. ءاليا تۋرالى شىعارما جازۋ ءۇشىن وزىنە انت بەرەدى.

1947 جىلى قاراقالپاق اسسر-ءى وقۋ مينيسترلىگىنىڭ جولداماسىمەن لەنينگراد شاھارىنا كەلىپ، ءاليا وقىعان №140-مەكتەپكە باس سۇعادى. ءاليانىڭ سىنىپتاستارىمەن، قۇربىلارىمەن، وقۋشىلارىمەن ديدارلاسادى. مەكتەپتە كۇن سايىن وقۋ باستالار الدىندا كەزەكشى وقۋشى: «اليا مولداگۋلوۆا وتسۋتستۆۋەت. ۆ يانۆارە 1944 گودا ونا پوگيبلا سمەرتيۋ حرابرىح ۆ بوياح زا رودينۋ» دەپ حابارلاپ وتىرادى ەكەن.

نە دەگەن ءىلتيپات، ىزەت دەسەڭىزشى!

1951-1954 جىلداردا سسسر عا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىعاندا ورىس ادەبيەتىنىڭ مارقاسقالارى كونستانتين سيمونوۆ جانە الەكساندر فادەەۆپەن سىيلاستىقتا بولىپتى. سوندا مارحابباتتى كونستانتين سيمونوۆ: «ازيزوچكا، بۋدەت حوروشو، ەسلي تى ناپيشەش كنيگۋ وب اليە. يا سدەلايۋ تەبە پروپۋسك ۆ ارحيۆ مينيستەرستۆا وبورونى سسسر. ناچيناي رابوتات» – دەگەن.

ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مارتەبەسىن، ادەبىن، مادەنيەتىن قۇرمەتتەگەن دارقان پەيىلدى، مەيىربان شىرايلى قايران، جاقسىلار-اي! ادىلدىكتى اياققا باس­پايتىن، ار مەن نامىستان، اقىل مەن قايراتتان جارالعان ماڭعاز كەلبەتتى، ساليقالى سابازدار-اي! سولاردىڭ سوم تۇياعى «قازاقتىڭ ادال پەرزەنتى» جۇمابەك احمەت ۇلى تاشەنەۆتەن ارداقتى اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ جۇمىسسىز ءجۇر دەپ ءازيزا اپاي وتىنگەندە، ىلە-شالا سارىاعاشقا مەكتەپ ديرەكتورى ەتىپ ورنالاستىرىپتى. ءيا، تۇتاس ميللەتتىڭ، اۋىل-ايماق، بوتا-تايلاقتىڭ جايىن مانىستەيتىن حالىق قىزمەتكەرى جاقسىلىعىن ىرىكپەپتى.

* * *

ءتورت تۇياعىن تەڭ باسقان، قايسارلىق پەن ىزدەنىمپازدىقتى، قابىلەت-قارىم مەن ونەرپازدىقتى، ۇلتجاندىلىق پەن وتانشىلدىقتى، قالام قارۋى مەن ءبىلىم، پاراسات قۋاتىن سەرىك ەتكەن عۇلاما، ءفارزانا ءازيزا نۇرماحانوۆانىڭ سۇيەگى دە اسىل، تەكتى. ويى دا، ءسوزى دە داريا شالقار شابىتتى تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆ مير – اراب مەدرەسەسىندە ناعاشى اجەسى ءبيبىجان شەكتىبايقىزىمەن ساباقتاس بولىپتى. «سوڭىنان كوكەلتاشقا تۇسكەندە ءدارىس پارسى، تاجىك تىلىندە وتەدى ەكەن. اكەسى شەكتىبايدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا پارسى ءتىلىن جەتىك بىلەتىن تۇرماعامبەت بيبىجانعا ءبىراز ۋاقىت تاجىك ءتىلىن ۇيرەتىپتى، – دەپ جازادى ءازيزا نۇرماحانوۆا. تۇرماعامبەتتىڭ اراب، پارسى، تۇركى، شاعاتاي تىلدەرىن جەتىك بىلەتىندىگى، شىعىس شايىرلارىنىڭ شىعارمالارىن جاتقا ايتاتىندىعى، وعان قوسا سۋىرىپسالما اقىندىعى ءوز زامانداستارىن تاڭداي قاقتىرعان، البەتتە، مەنىڭ اجەم سول جاستاردىڭ قاتارىنان بولىپتى. ءبيبىجان دا، ونىڭ كۇيەۋى امەت تە تۇرماعامبەت اعادان كوز جازىپ قالماعان، ولە-ولگەنشە قاتىناسىن ۇزبەگەن».

زەرتتەۋشى ءا.نۇرماحانوۆانىڭ «تۇر­ماعامبەت شايىر» اتتى ماقالاسىندا مۇراعات ماتەريالدارىنا ءۇڭىلۋ بارىسىندا ت.ىزتىلەۋ ۇلىنىڭ وقۋ باعدارل­ا­مالارىنا ەسەپ، ادەبيەت، تاريح، جاعرا­فيا پاندەرىن ەنگىزگەنى، ىستامبۇل مەن بۇحارادا مەدرەسە بىتىرگەن زيا – ماقسۇم جولىمبەت ۇلى، اتاجان – ماقسۇم، الاۋاتدين – ماقسۇمداردىڭ جازبالارىندا ايتىلعاندىعىن العا تارتادى. ول 1960-1962 جىلداردا قاراقالپاق اسسر-ءىنىڭ وقۋ ءمينيسترى لاۋازىمىندا جۇرگەندە مۇمكىندىك تاۋىپ ارحيۆتە جۇمىس جاساعان. جوعارى لاۋازىم ماڭدايىنا بۇيىرسا دا، كىسىمسىنۋدى، قورازدانۋدى ۇناتپايتىن ۇستاز، ءبىلىمپاز، قالامگەر ءازيزا نۇرماحانوۆا «ءسوز جەردەن اۋىر، كۇننەن ىسسى» ەكەندىگىن جان-تانىمەن تانىپ، ۇشقىر قيالىمەن، ىشكى قۋات-تۇيسىگىمەن، داڭعايىر تاجىريبەسىمەن، ساڭلاق سانا-زەردەسىمەن ەڭبەكتەنىپ، اسىل ويلار قالدىردى. مەيىربان تۇلعانىڭ ءوزى وردە، ءسوزى توردە. «اسىل شىرىمەس، اقىل ىرىمەس» دەگەن وسى دا.

سەرىك نەگيموۆ،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

سوڭعى جاڭالىقتار

پاگانيني

ونەر • كەشە

وتىز جىلدىققا وي قورىتقان

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار