شەتەلدىك جانە ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردە, كىتاپحانالاردا, مۇراعات ورتالىقتارىندا ساقتاۋلى قولجازبالاردىڭ, ارتەفاكتىلەردىڭ, كىتاپتاردىڭ, باسقا دا باسپا, اۋديو جانە بەينەماتەريالداردىڭ تولىق ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جاڭا سەرپىن الدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنىڭ جاڭا ولشەمدە – دەربەس قازاقستاندىق تاريحي-عىلىمي جانە تاريحنامالىق كەڭىستىكتە دامي باستاعانىنىڭ كورىنىسى.
شەتەلدىك جانە ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردە, كىتاپحانالاردا, مۇراعات ورتالىقتارىندا ساقتاۋلى قولجازبالاردىڭ, ارتەفاكتىلەردىڭ, كىتاپتاردىڭ, باسقا دا باسپا, اۋديو جانە بەينەماتەريالداردىڭ تولىق ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ جۇمىستارى جاڭا سەرپىن الدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. بۇل – تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ تاريح عىلىمىنىڭ جاڭا ولشەمدە – دەربەس قازاقستاندىق تاريحي-عىلىمي جانە تاريحنامالىق كەڭىستىكتە دامي باستاعانىنىڭ كورىنىسى.
قۇبىلمالى جاھاندىق الەمدە قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحي ورنىن تاپتى, الەم تاريحىنىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگىنە اينالدى. تاريحتى زەرتتەۋ باسقا دا قوعامدىق عىلىمدارمەن تىعىز بايلانىستى. مەنىڭ فيلولوگ رەتىندە مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنداعى عىلىمي قىزمەتىمدى وسىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن شىعار. مەنىڭ ماقساتىم تاريحتى جازۋ ەمەس, كەرىسىنشە, ارىپتەستەرىمنىڭ اۋىر دا, سونىمەن قاتار يگى ىستەرىنە قولعابىس جاساۋ.
مەن 2013 جىلى بايقاۋدان ءوتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى ستيپەندياسىنىڭ يەگەرى اتاندىم, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتتىم. تاعىلىمدامادان ءوتۋ كەزىندە فيلولوگيامەن قاتار تاريح بويىنشا دا عىلىمي-زەرتتەۋلەر تاقىرىبىن ۇيلەستىرۋگە تۋرا كەلدى. اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندىكتەن مەن كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحانالارىنداعى, ۇلتتىق كىتاپحاناداعى جانە لوندونداعى بريتان ۇلتتىق مۇراعاتىنداعى دەرەكتەرمەن تانىسىپ, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ماتەريالداردى جيناۋمەن اينالىستىم.
وسىندا ءجۇرىپ تاريحشىلاردىڭ تاريحقا قاتىستى قۇجات, فاكتى نە ارتەفاكت تاپقاندا قانداي سەزىمدە بولاتىنىن العاش رەت ءتۇسىندىم. قازىرگى تاڭدا عالامتوردان نەشە ءتۇرلى ماتەريالداردى الۋعا بولادى, بۇعان, اسىرەسە, جاستار جاعى اۋەس. ال كىتاپحانالار مەن مۇراعاتتاردا عالامتور جەلىسىنەن تابا المايتىن دۇنيەلەر از ەمەس.
سونداي دۇنيەلەردىڭ ءبىرى دجون ۋوردەلدىڭ (John W. Wardel) «قىرعىز دالاسىندا (In the Kirgiz Steppes)» اتتى كىتابى. 1914 جىلى بريتان كومپانياسىنىڭ ينجەنەر-كونسترۋكتورى بولا ءجۇرىپ, باسقا دا اعىلشىن ماماندارىمەن بىرگە دجون ۋوردەل اقمولا گۋبەرنياسىنداعى اتباسار قالاسىنا, كەيىن سپاسسك كومىر زاۋىتىنا كەلەدى. ارتىنان ۇزاق ۋاقىت پەتروپاۆلدا بولىپ, ءترانسسىبىر تەمىرجولى ارقىلى قيىر شىعىسقا جول جۇرەدى. ەۋرازيانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ەۋروپالىقتىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا جانە 1917 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەگەن كوزقاراسى قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. كىتاپتا سول كەزدەگى قازاقستانعا بايلانىستى كارتالار مەن سۋرەتتەر بەرىلگەن, سونداي-اق, ەكونوميكالىق جاعدايى, تۇرمىسى مەن مادەنيەتى, تابيعاتى تۋرالى دا ايتىلعان. 1919 جىلى د.ۋوردەل لوندونعا كەلە سالا, كىتاپ جازۋعا كىرىسەدى. اۆتوردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول كىتابىن كسرو قۇلاعان سوڭ شىعارۋدى جوسپارلاعان. دەسە دە, كىتاپتى باسىپ شىعارۋعا تەك كسرو-نىڭ قىرىق جىل ءومىر سۇرۋىنەن سوڭ شەشىم قابىلداپ, 1960-جىلى عانا جارىققا شىعارادى. كىتاپتىڭ قۇندىلىعى, اۆتور ءوز قۇجاتتارىندا سول كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ تەرىسكەي ءوڭىرىن شىنايى سۋرەتتەيدى.
وسى ساپارىمدا مەن ۇلتتىق كىتاپحانا مەن ۇلىبريتانيانىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا دا بولدىم. اريەل كوەن «تەپە-تەڭدىكتەگى ەۋرازيا. امەريكا جانە بيلىكتىڭ ايماقتىق وزگەرىسى» اتتى كىتابىندا «ۇلكەن ويىن» تەرمينىنىڭ جاڭعىرۋى, سول سياقتى, قىتاي مەن ەۋروپانى جالعاۋشى قۇرال رەتىندە ەجەلگى ۇلى جىبەك جولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ يدەياسى, باتىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قازاقستانعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتا ءتۇسۋىنىڭ باستى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ وتكەن. «ۇلكەن ويىن» تەرمينىن العاش رەت 1834 جىلى عىلىمي اينالىمعا بريتان بارلاۋىنىڭ وفيتسەرى, ساياحاتشى ءارى جازۋشى ارتۋر كونوللي ەنگىزگەن. ول بۇل تەرميندى ورتالىق ازياداعى رەسەي مەن بريتان يمپەريالارى اراسىنداعى كۇرەستى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن پايدالانعان. كەيىنىرەك, الەكساندر كۋلي جازعانداي, بۇل تەرميندى ريديارد كيپلينگ 1901 جىلى ءوزىنىڭ «كيم» اتتى رومانىندا قولدانعان. بريتان شەنەۋنىكتەرى «ۇلكەن ويىن» تەرمينىن رەسەي يمپەرياسىنا قاتىستى قولدانىپ كەلگەن, ولاردىڭ ويىنشا رەسەي يمپەرياسى ءوز ىقپالىن تىم كەڭگە جايا باستاپ, كاۆكاز بەن ورتالىق ازياعا اسەرىن تيگىزدى, وسىلايشا ۇندىستانداعى بريتان كولونياسىنىڭ وزىنە قاۋىپ ءتوندىردى. بۇل تەرمين, اسىرەسە, پوستكەڭەستىك كەزەڭدە گەوساياسي جاعدايدا تانىمال بولدى. قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ تۇتقاسى رەتىندە ايماقتاعى ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن تابا ءبىلدى. وسىنىڭ بارلىعى مەنى ۇلىبريتانيانىڭ ءۇندى وفيسىندەگى مۇراعاتقا بارىپ ىزدەنىستەرىمدى جالعاستىرۋعا يتەرمەلەدى.
قازاقستان ۇندىستانمەن تىكەلەي شەكاراسىنىڭ بولماۋىنا قاراماستان, ونىڭ ىڭعايلى ورنالاسۋى ورتالىق ازياداعى باسەكەلەس كۇشتەردىڭ اراسىنداعى جول باستاۋشى جانە ديپلوماتيالىق دەلدال رەتىندە قىزمەت اتقاردى. ءۇندى ءوفيسىنىڭ قۇجاتتارىندا XVII-XVIII عاسىرلارداعى ورتالىق ازياعا قاتىستى ماتەريالداردىڭ سيرەك كەزدەسەتىندىگىن ايتا كەتۋ قاجەت. بىراق XIX عاسىردىڭ باسىنا قاراي ساياحاتشىلار مەن ينسپەكتورلار سولتۇستىككە ءۇندىستاننان ورتالىق ازياعا ۇنەمى شىعىپ وتىرعان. ولاردىڭ ەسەپتەرى ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ ەرەكشە ساياسي قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزباعانى جانە اقپاراتتاردىڭ جۇيەسىزدىگى بايقالادى.
ماسەلەن, 1812 جىلى جىلقىشى ءارى ۆەتەرينار حيرۋرگ بولعان ۋيليام مۋركروفت گيمالاي تاۋلارىندا ساياحاتتاپ ءجۇرىپ, رەسەيلىك كوپەستەردىڭ نەپال مەن تيبەتتەگى بەلسەندىلىگى تۋرالى حابارلايدى. ول XIX عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ورتالىق ازياعا تۇڭعىش جەتكەن اعىلشىن بولاتىن. ونىڭ ەسەپتەرىندە تۇڭعىش رەت ورتالىق ازياداعى اعىلشىن-رەسەي ساۋدا باسەكەلەستىگى جونىندە ماسەلە كوتەرىلەدى. 1818 جىلى ول بريتاندىق جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءۇشىن جانە اسكەري ىستەر ءۇشىن جىلقى جەتكىزۋ, ساۋدا بايلانىستارىن قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىمەن سولتۇستىك-شىعىس ازياعا بارۋعا رۇقسات الادى. وسى ماقساتتا ول قىرعىز دالاسىنا ىشكەرىلەي ەنىپ, تۇركىستاننان كاسپي تەڭىزىنە دەيىنگى ارالىقتاعى قىرعىز-قايساقتاردىڭ ءۇش ورداسى مەكەندەگەن كوشپەلى تايپالارعا جەتەدى. ال اۋەسقوي-ساياحاتشى ارتۋر كونولليدىڭ ەسەپتەرى ورتالىق ازيا ايماعى تۋرالى بريتان قىزمەتى جيناستىرعان بۇرىنعى اقپاراتتاردى جاڭا دەرەكتەرمەن بايىتتى. ورتالىق ازياداعى رەسەيلىكتەردىڭ ءىس-قيمىلدارى تۋرالى اقپارات بەرگەنى ءۇشىن, ول تەگەرانداعى بريتان ءمينيسترى سەر دجون ماكدونالدتان العىس الادى. مۋركروفتتىڭ قۇپيا بولىمگە جازعان حاتتارى (ەۋروپالىق قولجازبالار) ءۇندىستان تۋرالى رەسمي ەسەپتەر رەتىندە وتەدى. باسىلىمعا جىبەرىلەردە تسەنزۋراعا ۇشىرايتىن تىڭدالىمدار تۋرالى حاتتامالار, ەسەپتەر بەرىلگەن. اتالعان قۇپيا قۇجاتتار بريتان كىتاپحاناسىنىڭ ءۇندىستان مەن افريكانى زەرتتەۋ بولىمىندە ساقتاۋلى.
مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى تۋدىرعان دەرەكتەردىڭ ءبىرى 1929 جىلى جارىققا شىققان «Who is who in Central Asia» (General Staff. India, 1929. Simla. Government of India Press) اتتى شاعىن انىقتامالىق بولدى. بۇل سارعىش تارتقان ەسكى قۇجات «قۇپيالىق» تاڭباسىمەن كورولدىڭ قولى ارقىلى عانا تاپسىرىلاتىن شەنەۋنىكتىڭ جەكە باقىلاۋىندا ساقتالعان. مۇندا ورتالىق ازيانىڭ سول كەزدەگى باستى تۇلعالارى تۋرالى اقپاراتتار كەزدەسەدى. بىرنەشە مىسال كەلتىرەيىن: «ۆەدەنسكي – سوعىس الدىندا بۇحاراداعى رەسەي رەزيدەنتسياسىنىڭ شەنەۋنىگى ءارى ءامىردىڭ دوسى بولعان, 1919 جىلى بولشەۆيكتەر تۇتقىنداعان. ءامىر ونى بوساتىپ الۋ ءۇشىن ءىرى كولەمدە قارجى ۇسىنعانمەن, دەگەنىنە جەتە المايدى. كەيىن بوستاندىققا شىعىپ تاشكەنتتە ءومىر سۇرگەن, 1920-جىلدىڭ باسىندا ميسسيا برويدومەن بىرگە بۇحاراعا وتكەن. كونتررەۆوليۋتسيونەر, بىراق ۇلتشىل جانە شوۆينيست. بوندارەۆ – 3 ديۆيزيانىڭ كومانديرى. ءبىلىمى تومەن. پۋتيلوۆ زاۋىتىنىڭ جۇمىسشىسى بولعان. ازامات سوعىسىندا بەلسەندىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن. بيلىكقۇمار, قاتالدىعى جانە اراققۇمار. بوبروۆسكي – ورىس, اقتاردىڭ وكىلى, بۇرىنعى كوممۋنيست, بولشەۆيكتەردىڭ اقشاسىن ۇرلاپ, مەشەدكە قاشقان. مىنەزى ناشار, ساراڭ ءارى سەنىمسىز, ۋرازبەكوۆ – ەش ىقپالى جوق جارتىلاي ءبىلىمدى قىرعىز. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ واق-تىڭ پرەزيدەنتى. وسىنداي مازمۇنداعى ورتالىق ازيالىق ساياسي قايراتكەرلەر تۋرالى سىڭارجاق پىكىرلەر باسىم. دەسە دە, تۇرار رىسقۇلوۆ تۋراسىنداعى پىكىر بۇلارعا ءتىپتى قاراما-قايشى. قازاق كوشباسشىسىنا ۇلكەن قۇرمەت سەزىلەدى. № 671 رىسقۇلوۆ – جاسى 35-تە. قارا ساقالدى. قىرعىز. مۇسىلمان مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى بولعان. تاشكەنت كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, قىركۇيەك, 1919 ج., كوممۋنيستىك مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ پرەزيدەنتى جانە كوممۋنيستىك كەڭەستىڭ, تۇركىستان كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى, ناۋرىز, 1920 ج. سونداي-اق, پروۆينتسيالىق كوممۋنيستىك مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ پرەزيدەنتى, بولشەۆيكتىك ۇيىمنىڭ ەڭ كورنەكتى جانە باستى وكىلى. رەسەيلىك بولشەۆيزمنىڭ ادىستەرىمەن جاقسى تانىس ءارى ونى مەڭگەرگەن. تۇركىستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ توراعاسى, (1919ج.) ول ابدۋساففاروۆپەن بىرگە «ورتاقشىل» رەتىندە بەدەلگە يە جانە ونى ساقتاپ قالا العان. جىگەرلى, باتىل مىنەزدى. مۇسىلماندار اراسىندا ىقپالى تومەن, رەسەيلىك بولشەۆيكتەردىڭ قولداۋىنا سۇيەنەدى. تۇركىستان-ءسىبىر تەمىرجولى قۇرىلىسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, 1929 ج.
سول كەزدەگى ارنايى قىزمەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز حابارلامالارىندا رەسەيلىك تۇركىستانداعى نەمەسە جەتىسۋ ايماعىنداعى گەوساياسي جاعدايدى بايانداۋمەن قاتار, سول ولكەنىڭ تۇرعىلىقتى تۇرعىندارى تۋرالى ويلارىن دا جەتكىزىپ وتىرعان. مىسالى, قازاقتار تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: «بولشەۆيكتەر قازاقتاردان ءوز ماقساتتارى ءۇشىن جاقسى ماتەريال تاپقانعا ۇقسايدى. كوشپەندى عۇمىر كەشكەندىكتەن ولاردا قالا تۇرعىندارىنا قاراعاندا, شەتتەن اكەلىنگەن مادەني نەمەسە ءدىني داستۇرلەر از بولدى, سوندىقتان ولاردا ەشقانداي ۇلتشىلدىق سەزىمدەر بولمادى. قالاي بولعاندا دا, جەتىسۋ دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان ايماقتا قازىرگى كەزدە ورىس قونىستانۋشىلارىنىڭ سانى ارتىپ وتىر, بۇل دەگەن قازاقتاردى ەلەمەۋ, كەمسىتۋ ورىن الىپ وتىرعان يمپەريانىڭ شەكاراسى بىرتىندەپ وشىرىلەدى دەگەن ءسوز. كەڭەستىك ءتارتىپتىڭ سوڭعى 20 جىلى تۇرعىلىقتى حالىققا قازىرگى كەڭەستىك وركەنيەتتىڭ جاقسى دا, جامان دا جاقتارىن الىپ كەلگەنى ءسوزسىز».
مەنىڭشە, وسى قىسقا دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى شەشىمدەرىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى. ۇلت تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر ءالى دە زەرتتەۋشىسىن كۇتۋدە.
مادينا انافينوۆا,
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ
ەۋرازيالىق جانە سالىستىرمالى
ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
