مىسالى, بيىل الەمنىڭ كوپ بولىگىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ىستىق اۋا رايى تىركەلگەن. وعان قوسا, ەكۆاتورلىق ايماقتاردا قار جاۋىپ, ماڭگىلىك مۇزدىقتاردىڭ ءمۇجىلىپ بارا جاتقانى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءجيى جازىلادى.
انتاركتيدادا مۇزدىقتار كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگىلىك مۇز ۇگىتىلىپ, ەرىگەن سۋ مۇحيتقا قۇيىلىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرىلىپ كەلەدى. ماڭگىلىك اق قۇرلىققا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋدە ماڭگىلىك مۇزداردىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭگىپ جاتقانى انىقتالدى. ال 1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ملن شارشى شاقىرىم مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاقستاننىڭ اۋماعىنا تەڭ.
سونداي-اق سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ مۇزدىقتارى جىلدان-جىلعا كەمىرىلىپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان تەڭىز دەڭگەيى بىرتىندەپ كوتەرىلىپ, اتالعان ايماقتى مەكەندەيتىن جانۋارلاردىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەن. ءتىپتى زاڭعار تاۋلاردىڭ شىڭىنداعى اق قار, كوك مۇزدار دا ەرىپ, بىرتە-بىرتە شەگىنىپ, ەكولوگيالىق اپاتتىڭ الدىندا تۇر. قىسقاسى, الەمدەگى ەكولوگيالىق احۋال وتە كۇردەلى.
ەگەر ەرتە قامدانىپ, ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولماق. سوعان بايلانىستى 2015 جىلى الەم ەلدەرى پاريج كەلىسىمىنە قول قويىپ, اۋاعا شىعارىلاتىن پارنيكتىك گازداردىڭ كولەمىن ازايتۋعا كىرىستى. بۇل قۇجاتتى قازاقستان پارلامەنتى 2016 جىلى راتيفيكاتسيالادى.
كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىق ءتۇرلى باستامالار كوتەرىپ جاتىر. مىسالى, ەۋروپالىق كوميسسيا Fit for 55 دەپ اتالاتىن قۇجاتتى جاريالادى. وندا 2035 جىلعا دەيىن بەنزين جانە ديزەلمەن جۇرەتىن اۆتوكولىكتەردى ساتۋعا تىيىم سالۋ ەنگىزىلگەن. بۇل قادام ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ داۋىرلەۋىنە جول اشپاق.
كەيىنگى كەزدە ەۋروپا ەلدەرى كولىكتەن بولىنەتىن پارنيكتىك گازداردى ازايتۋعا بەلسەنە كىرىسە باستادى. ماسەلەن, ەۋروپا قورشاعان ورتا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, 2017 جىلى ەۋروپا وداعى ەلدەرى شىعارعان پارنيكتىك گازداردىڭ 27 پايىزى كولىكتەرگە تيەسىلى. سونىڭ ىشىندە 72 پايىزى اۆتوكولىكتەردەن كەلەدى.
وسىعان بايلانىستى قۇرلىقتا حالىقتى جانارمايمەن جۇرەتىن «تەمىر تۇلپارلارعا» ەمەس, ەلەكتر قولداناتىن كولىكتەرگە بەيىمدەۋ باستالدى. مىسالى, پورتۋگاليا قوعامدىق كولىكتەرگە, سونىڭ ىشىندە ترامۆاي قىزمەتىنە باسىمدىق بەرمەك. گەرمانيا دا وسىنداي جەلىنى قايتا جاڭعىرتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەستىڭ تاعى ءبىر پاراسى – پارنيكتىك گازداردى كوپ شىعاراتىن ەسكى كولىكتەردەن قۇتىلۋ. بۇگىندە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە شامامەن 243 ميلليون جەڭىل اۆتوكولىك بار. بۇعان 35 ميلليونداي جۇك كولىگىن, ميلليونعا جۋىق اۆتوبۋستى قوسىڭىز.
ءبىر قىزىعى, وسى ميلليونداعان «تەمىر تۇلپاردىڭ» ورتاشا جاسى 11,5-كە تەڭ ەكەن. ەڭ جاڭا كولىكتەردى ليۋكسەمبۋرگ (6,5 جىل) پەن اۋستريا (8,3 جىل) تۇرعىندارى مىنەدى. «مەرسەدەستىڭ» وتانى گەرمانيادا بۇل كورسەتكىش 9,6 جىلدى قۇرايدى.
وسىندايدا ەۋروپالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ەسكى كولىكتەردەن قۇتىلىپ, تۇبەگەيلى توقپەن جۇرەتىن «تۇلپارلارعا» اۋىسۋى قيىندىق تۋعىزبايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋاعا شىعارىلاتىن پارنيكتىك گازدار كولەمىن ازايتۋعا مول مۇمكىندىك تۋادى.
ال قازاقستاندا شە؟ ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ ەلدە 3,8 ميلليون كولىك بار. ولاردىڭ ورتاشا جاسى 20-عا تەڭەستى. بۇل كورسەتكىش جىلدان-جىلعا ءوسىپ, ەلدەگى «تەمىر تۇلپارلار» تىم ەسكىرىپ بارادى.
ماسەلەن, اۆتوپاركتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ شاڭداق جولدا «شاۋىپ جۇرگەنىنە» 20 جىلدان اسىپ كەتكەن (1,88 ميلليون). 801,3 مىڭىنىڭ مىنىلگەن ۋاقىتى – 11-20 جىل ارالىعى. وسىدان-اق ەلدەگى اۆتوپاركتىڭ قانشالىقتى ەسكىرگەنىن انىق اڭعارۋعا بولادى.
قازاقستان پاريج كەلىسىمىنە سايكەس, 2030 جىلعا قاراي پارنيكتىك گازدار شىعارىلىمى كولەمىن 1990 جىلعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 15 پايىزعا ازايتۋعا ءتيىس. قازىرگى تاڭدا ەلدە شامامەن 401,9 ميلليون توننا زياندى گاز اۋاعا تارايدى. سونىڭ 21,8 ميلليونى جەڭىل اۆتوكولىكتەرگە تيەسىلى. ەلدەگى اۆتوپارك كونەرگەن سايىن اۋاعا بولىنەتىن زياندى قالدىقتار دا كوبەيىپ بارادى.
الايدا ۋتيليزاتسيالىق الىمنىڭ سالدارىنان شەتەلدەن كەلەتىن جاڭا كولىكتەردىڭ قۇنى اسپانداپ, وتاندىق ءاۆتووندىرىس تالتىرەكتەپ تۇرعاندا قازاقستانداعى ەسكىرگەن «تەمىر تۇلپارلارمەن» قوشتاسۋ قيىنعا سوعاتىن سياقتى.
