قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قىلىشباي بيسەنوۆپەن سۇحبات.
-قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ءبىزدىڭ گازەتىمىزدە كوپتەن بەرى «زامانا زيالىلار زەردەسىندە» دەگەن ايداردىڭ ورىن الىپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەسىز. ونىڭ اياسىندا نەگىزىنەن ءوزىڭىز سەكىلدى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن ەلىمىزدىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى تۋراسىندا ءسوز قوزعالىپ, ەرتەڭى تۋرالى ويلار تارقاتىلىپ جاتادى. وزىڭىزبەن سونداي اڭگىمەنى جۇرگىزۋ جونىندەگى كوپتەن بەرگى نيەتىمىزدىڭ ورايى ەندى كەلىپ تۇر. ەندەشە, اڭگىمەنى نەدەن باستاعاندى قوش كورەسىز؟
- راحمەت! گازەت وقىرماندارىمەن جاڭا جىلقى جىلىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە جولىعىپ وتىرعاندىقتان اڭگىمەنىڭ تىلەك-نيەتپەن باستالعانى دۇرىس بولار.تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىنا قادام باسقان تاعى ءبىر جىل تاريح بەتتەرىنە اينالدى. وتكەن 2013 جىل ەلىمىز ءۇشىن تابىستى, ءساتتى جىل بولدى دەپ ويلايمىن. ورايى كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى ارقىلى بارشا قازاقستاندىقتاردى جاڭا باستالعان جىلمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ءاربىر قازاقستاندىق وتباسىنا باق-بەرەكە تىلەيمىن.
-مەن ەندىگى ءسوزدىڭ باسىن ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە قاراي بۇرساق دەيمىن. شىنى كەرەك, ءبىزدىڭ باعىمىز دا, باقىتىمىز دا اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار بويى ءومىرىن اتتىڭ جالىندا وتكىزىپ, قول جەتكىزە الماي كەتكەن تاۋەلسىزدىك قوي. ءسىز قالاي ويلايسىز, بۇل دەربەستىك بىزگە اللانىڭ بەرگەن سىيى ما, الدە قوعام دامۋىنىڭ كەزەكتى كەزەڭىمەن كەلگەن قۇبىلىس پا؟ باسىندا ءسىز ونى قالاي قابىلدادىڭىز؟
- بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الدىمەن ەل تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتەيىك. حV عاسىردا قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى اياقتالدى. اتا-بابالارىمىز ودان كەيىنگى عاسىرلاردى تاۋەلسىزدىك الۋ جولىنداعى كۇرەسپەن وتكەردى. ۇزىن سانى 260 جىل بوداندىق بۇعاۋىندا بولدىق. ايتسەدە, ءتۇتىنى بولك ۇشاتىن بايىرقالى بايتاق ەل ەل بولۋعا دەگەن ۇمتىلىس ءبىر ساتكە تولاستاعان جوق. مارقۇم اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەمەن ەل بولۋ جولىندا رەسپۋبليكا اۋماعىندا 300-دەن استام ءارتۇرلى دەڭگەيدە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرى بولعان ەكەن. بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى تاۋەلسىزدىككە, ازاتتىققا دەگەن ۇمتىلىسى, ارمان-تىلەگى دەپ تۇسىنەمىز. اتا-بابالارىمىز ەجەلدەن ارمان ەتكەن ەركىندىككە, تاۋەلسىز, تۇعىرلى مەملەكەتتىگىمىزگە حح عاسىردىڭ سوڭىندا عانا قول جەتكىزدىك. كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىن الەمدىك ساياساتتىڭ بەلگىلى ءبىر ۋاقىت شەڭبەرىندە شىندىققا اينالعان كورىنىسى رەتىندە قاراستىرساق, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەڭگەرلىگىمەن جاساعان باتىل ءىس-ارەكەتىنىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنى ايدان انىق. مەن ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى ءدال وسىلاي قابىلدادىم.
-الەم تاريحىندا جيىرما جىلدىڭ ىشىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ قانا قويماي, جاھان قاۋىمداستىعى الدىندا ايتارلىقتاي بەدەلگە قول جەتكىزىپ ۇلگەرگەن مەملەكەتتەر جوقتىڭ قاسى. سول جوقىڭ ورنىن تولتىرىپ وتىرعان – بۇگىنگى قازاقستان. وتانىمىزدىڭ وسىنشالىقتى قاس-قاعىم ۋاقىت ىشىندە بىردەن سۋىرىلىپ العا شىعىپ, شارشى توپتىڭ شىرقاۋ باسىنان تابىلۋىنا ناقتىلى نەندەي فاكتور اسەر ەتتى؟ عالىم رەتىندەگى دە, ازامات رەتىندەگى دە ويىڭىز قانداي؟
- جيىرما جىل تاريحي ۋاقىت ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا, شىننىندا دا وتە از ۋاقىت. ال تاۋەلسىز ەل رەتىندە مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋ جولىنا ءتۇسۋى ءۇشىن از ۋاقىت, ءتىپتى كوزدى اشىپ جۇمعانداي ءماۋپىي دەسەك تە بولادى. وسىنشاما قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ بيىك بەلەستەردەن كورىنۋىنە بىرنەشە جاعداي اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە نەگىزگى فاكتورلاردىڭ قاتارىنا الدىمەن جۇيە قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاق حالقىنىڭ قاۋىمداسا ءومىر سۇرۋگە دەگەن بەيبىتسۇيگىشتىك دۇنيەتانىمىن جاتقىزۋعا بولادى. الەمدىك داعدارىس باستاوعاننان بەرگى ۋاقىت بەلەسىندەجاھان عالىمدارى ۇلتىمىزدىڭ بۇل ەرەكشە قاسيەتىن تولەرانتتىلىق فەنومەنى رەتىندە قاراستىرىپ, باسقالارعا ۇلگى ەتىپ كەلەدى. ەندىگى ءبىر فاكتور وسى بەيبىت ومىرگە دەگەن قۇشتارلىقتان تۋىندايتىن تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەتتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى بولسا كەرەك. وڭتايلى ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاستىرا بىلگەن جانە ول ءۇشىن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى باستى ۇلتتىق قۇندىلىق ساناتىندا ناسيحاتتاي العان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسى. ەل ىشىندەگى اۋىزبىرشىلىك پەن تۇسىنىستىك ەڭ باستىسى تاۋەلسىز ەل بولۋعا دەگەن حالقىمىزدىڭ ىقىلاسى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارمان-تىلەگىنىڭ ءبىر ماقساتتا بولۋى ءبىزدى وسىنداي بيىك بەلەستەرگە جەتكىزدى.
-ەلباسىنىڭ ءار جىلى قابىلدايتىن جولداۋلارىن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز بەن قوعامىمىز دامۋىنىڭ ناعىز ايشىقتى باعدارلاماسى. ءداستۇرلى جولداۋلاردا ايتىلاتىن قاداۋ-قاداۋ ويلار مەن تۇجىرىمدار, نۇسقاۋلار مەن تاپسىرمالار ءوز باسىما كەرەمەت اسەر ەتەدى. ءسىزدىڭ بۇل تۇرعىدا ويىڭىز قانداي؟
- ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارى ەلىمىزدىڭ الەمدiك كەڭىستىكتەگى ءىس-قيمىلدار باعدارىن, ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەلەرى مەن دامۋ باعىتتارىن ايقىنداۋشى نەگiزگi قۇجات بولىپ تابىلۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا تىكەلەي جولداۋ جاساۋى الەمدىك تاجىريبەدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. 1995 جىلى قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى: قازاقستان حالقىنا ەلدەگى جاعداي مەن رەسپۋبليكانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى جىل سايىن جولداۋ ارنايدى», - دەپ كورسەتىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1997 جىلدىڭ قازانىندا قازاقستان حالقىنا ارناعان العاشقى جولداۋى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى دەپ اتالعانى, ارينە, كەزدەيسوق ەمەس. ەل دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا كوزدەلگەن نەگىزگى ماقسات – ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا, ۇلتتىق بىرلىككە, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزەتىن تاۋەلسىز, ەكونوميكاسى جەتىلگەن جانە ساياسي تۇرعىدان تۇراقتى مەملەكەت ورناتۋ ەدى. ەلىمىزدىڭ سارا جولىن ايقىنداعان ستراتەگيالىق قۇجات نەگىزىندە قازاقستان نارىقتىق ەكونوميكا نەگىزدەرىن جۇيەلى ەنگىزە ءارى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردىڭ اسۋلارىن بىرتىندەپ يگەرە وتىرىپ, دايەكتىلىكپەن ىلگەرى دامي باستادى.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسى قابىلدانعالى بەرى داستۇرگە اينالعان جىل سايىنعى جولداۋلار سول ستراتەگيادا قويىلعان ماقساتتار مەن تالاپتاردى جالعاستىرۋشى, دامىتۋشى ءرول اتقاردى. ماسەلەن, 2004 جىلعى جولداۋ «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن!» دەپ اتالسا,2006 جىلعى جولداۋ «قازاقستاننىڭ الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ ستراتەگياسى» دەلىندى. 2004 جىلعى جولداۋدا ەلدىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ تراەكتورياسىنىڭ پارامەترلەرى بەلگىلەنىپ, باسىم باعىتتار الەۋمەتتىك سالاعا ارنالاتىنى باسا ايتىلدى. 2006 جىلعى جولداۋدا ەلباسىمىز «قازاقستاننىڭ جاقىن ونجىلدىقتا الەمدەگى ەڭ دامىعان جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋىن بيلىكتىڭ نەگىزگى ساياسي باعىتى دەپ سانايمىز», - دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنتتىڭ 2003 جىلعى 16 ساۋىردەگى «ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ 2004 جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارى» اتتى جولداۋىندا مادەني-تاريحي مۇرانى ساقتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ,ۇكىمەتكە رۋحانيات پەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىن دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جيناقتاۋ, مادەني, ادەبي مۇرالارىمىزدى جاڭعىرتۋ جانە ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ ىسىندەگى ولشەۋسىز تابىستارىمىز بارشاعا بەلگىلى. 2007 جىلعى قازاقستان حالقىنا «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» اتتى جولداۋداعى نەگىزگى مىندەتتەر – اشىق, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, مەملەكەت قۇرۋعا نەگىز بولىپ, جالپى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار, كوپ ەتنوستىق جانە كوپ كونفەسسيونالدىق داستۇرلەرگە ۇيلەسىمدى ايشىقتالدى. قازاقستاننىڭ وتپەلى كەزەڭدى جەتىستىكپەن اياقتاعانى, ۇستانىمدىق جاڭا مىندەتتەردى بەلگىلەۋدە سەنىمدى بازا جاسالعانى, الەمدىك ەكونوميكادا تەڭ قۇقىلى, باسەكەگە قابىلەتتى, ديناميكالىق دامۋ سۋبەكتىسى بولا الاتىنى ءارى ۇلتتىق مۇددەلەردى ءتيىمدى جۇزەگە اسىراتىن جاعدايعا كەلگەنى تۇجىرىمدالدى.
«قازاقستان - 2030» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ 15 جىل ىشىندە ەلىمىز الەمدەگى ەڭ سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ بەستىگىنە ەندى. 2012 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جاعىنان قازاقستاننىڭ الەمنىڭ 50 ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا كىرگەنى بۇنىڭ جارقىن كورىنىسى.ەلىمىز بەن ەلباسىنىڭ تاريحي قىسقا ۋاقىتتا قول جەتكىزگەن تابىستارىن دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىق الدەقاشان مويىنداعانى بەلگىلى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءداستۇرلى جولداۋلارىن, جولداۋلار ساناتىنا كىرمەيتىن قانشاما قۇندى قۇجاتتارى مەن ەڭبەكتەرىن ساراپتاۋ, زەرتتەۋ, زەردەلەۋ ارقىلى كەڭ ناسيحاتتاۋ ءىسى قازاق مەملەكەتىنىڭ ماقساتى – ماڭگىلىك ەل مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىن.
-وسى تۇرعىدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوڭعى جاريالاعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» دەپ اتالاتىن حالىققا جولداۋىنا ايرىقشا توقتالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسىز وسى قۇجاتتىڭ ءبىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى تىنىس-تىرشىلىگىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى تۇستارىن قالاي جىكتەپ ايتىپ بەرەر ەدىڭىز؟
- وزىڭىزگە دە بەلگىلى, ەلباسى ءوزىنىڭ بۇل جولداۋىن 2012 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جاريالادى. ونىڭ تۇيىنىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز «2030 ستراتەگياسى ىسكە استى, زاماناۋي قازاقستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز», - دەپ مالىمدەپ, ەل تاريحىنداعى العاشقى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن تابىستى اياقتالعانىن بىلدىرگەن بولاتىن. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىن تۇراقتى دامىتۋ ارقىلى ەندىگى كەزەكتەگى باعىندىرار اسۋلارى مەن نەگىزىگى مىندەتتەرىن اتاپ كورسەتتى. سول ءسوزدىڭ سورابىندا پرەزيدەنت: «ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ», - دەي وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىندەگى ەكىنشى ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيانىڭ باعىت-باعدارلارىن جاساپ بەردى.
مەنىڭ ۇعىمىمدا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى - بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋشى, باعدارلاما. ول الەمنىڭ ەڭ دامىعان, باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 30 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىن العا تارتادى. ال مۇنىڭ تۇپكى ءتۇبىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيدەگى ارىپتەستىگىن قارقىندى دامىتۋعا سەرپىن بەرۋمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ەلباسى ۇستانىپ وتىرعان ماڭگىلىك ەل يدەياسىنا ايانباي قىزمەت ەتۋىنە باستايتىن بولادى. ءبىز ءۇشىن ول وسى جاعىمەن دە اسا قۇندى.
-قازىرگى شاپقان اتتاي زاۋلاپ العا قاراي اعىپ بارا جاتقان ۋاقىت كۇنى كەشەگى كوپتەگەن تۇسىنىكتەردىڭ كەلمەسكە كەتكەنىن ءسات سايىن ۇقتىرىپ كەلەدى. ەندى ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ءوزىنىڭ ىرگەسىنە ىرەۋ تۇسە باستاعان مىنا زاماندا ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى ساقتاپ قالۋى بارعان سايىن قيىنداي بەرەتىنىن ساناسىندا ساڭىلاۋ بار كەز كەلگەن تۇلعا پايىمداي الاتىن ءماۋرىت جەتتى. ال قازىر قازاقى قالپىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
- ءسىز بۇل جەرگە كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەني-ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاۋىپ توندىرەتىن جاھاندانۋ ۇدەرىسىن ايتىپ وتىرساڭىز كەرەك. بۇل راس, ونداي قاۋىپ بار. ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراساق, جاھاندانۋ تۇسىندا شىنىمەن باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەر عانا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاپ قالا الادى. تۇپكى مانىندە الەمدەگى ەڭ وزىق دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا قاجەتتى نەگىز رەتىندە ەلباسىمىز ۇسىنعان «قازاقستان-2050» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارى ايقىن كورسەتىلگەن. اتالعان ستراتەگيالىق باعدارلامانىڭ «جاڭا قازاقستاندىق پاتريوتيزم-ءبىزدىڭ كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامىمىز تابىسىنىڭ نەگىزى» دەگەن تاراۋىندا: «ءداستۇر مەن مادەنيەت - ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى... ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن داستۇرلەرىمىزدى وسى ارالۋاندىعىمەن جانە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مادەني يگىلىگىمىزدى بولشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك» دەي كەلىپ: «ەل بىرلىگى-ەڭ اسىل قاسيەت. سوندىقتان قازاقتىڭ بىرلىگى-ەلدىگىمىزدىڭ كىلتى, ەڭ باستى ماسەلەسى», - دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, ۇلتىمىزدىڭ ىشكى تاتۋلىعىن كۇشەيتۋ ەلىمىزدى, ەلدىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ باستى كەپىلى بولماق. رۋ مەن تايپاعا ءبولىنۋدىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىمىزدان ايىراتىن بارىنشا زياندى ۇستانىم ەكەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى. شەجىرەنى بىلگەندىك-بولىنۋگە ۇمتىلعاندىق ەمەس. سەبەبى, ءار رۋدىڭ شەجىرەسىن تاراتا بىلسەك, قارعا تامىرلى قازاق ەكەنىمىزدى كورسەتىپ, ءتۇبى ءبىر تۋىستىعىمىزدى ىزدەگەنىمىز بولىپ شىقپاي ما؟ سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاۋدىڭ ەڭ باستى شارتى وزىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتۋدا جاتىر دەپ تۇسىنەمىن. ناقتى ايتقاندا, يگى داستۇرلەرىمىز بەن سالت-سانامىز, ادەپ-عۇرىپتارىمىز تەك اتاۋلى داتالار تۇسىندا عانا ەسكەرءىءلىپ قويماي, كۇندەلىكتى ومىرىمىزدەن ويىپ ورىن الىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمىزبەن, ءىس-قارەكەتتەرىمىزبەن, ويلاۋ مادەنيەتىمىزبەن بىتە قايناسىپ كەتكەنى ابزال بولار ەدى.
-كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تىرەگى – ونىڭ ءتىلى. ءتىلى جوق ۇلت بولمايدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ءسوزى جوعالعان ۇلتتىڭ ءوزى دە جوعالادى دەگەندى» بەكەر ايتقان جوق. ال ءبىز قازىر اۆاردىڭ اتاقتى اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ «ەسلي زاۆترا ۋمرەت موي يازىك, تو سەگودنيا پۋست ۋمرۋ يا»,دەگەن ءسوزدى ايتا الار ما ەدىك؟
-دۇرىس ايتاسىز, ءتىل – ۇلتتىڭ جانى مەن جۇرەگى. سوندىقتان ونى ساقتاۋ, قورعاۋ, دامىتۋ بويىندا قازاقتىڭ قانى بار ءاربىر ادامنىڭ, سونىمەن بىرگە ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستان - 2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى: «ءبىز ۇرپاقتارىمىزعا بابالارىمىزدىڭ سانداعان بۋىنىنىڭ تاجىريبەسىنەن ءوتىپ, ءبىزدىڭ دە ۇيلەسىمدى ۇلەسىمىزبەن تولىعا تۇسەتىن قازىرگى ءتىلدى مۇراعا قالدىرۋعا ءتيىسپىز. بۇل – ءوزىن قادىرلەيتىن ءاربىر ادام دەربەس شەشۋگە ءتيىس مىندەت»,-دەگەنءى بار عوي. پرەزيدەنت قويىپ وتىرعان وسى مىندەت ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىزعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
ارينە, قازىر مەملەكەتتىك ءتىل پروبلەماسى تولىققاندى شەشىلدى دەپ توقمەيىلسۋگە دە, سونىمەن بىرگە ءتىل قۇردىمعا كەتىپ بارا جاتىر دەپ تۇڭىلۋگە دە بولمايدى. قازىرگى كەزدە مەملەكەت تاراپىنان انا تىلىمىزگە جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. وسى باعدارلاما اياسىندا كوپتەگەن ىرگەلى ىستەر جۇزەگە اسىرىلۋدا. جىل سايىن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى ۇلعايىپ, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءىس-شارالار ۇيىمداستىلىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى جەرلەردەگى تءىل باسقارمالارىنىڭ جۇمىستارى دا جىل وتكەن سايىن جاندانا تۇسۋدە. ەڭ باستىسى,قازىر قاي جەردە, قانداي دەڭگەيدە وتكەنىنە قاراماستان, بارلىق ءىس-شارالار مەن جيىنداردا قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي الامىز. وعان توسقاۋى جوق. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز, تىم ۇزاققا بارماي-اق, وسىدان 10-15 جىل بۇرىنعى كەزەڭدى العاننىڭ وزىندە, ءدال مۇنداي جاعداي بولىپ پا ەدى!؟
انا ءتىلىمىزدى ورگە سۇيرەۋدىڭ ەڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى - ونى عىلىم مەن تەحنيكا تىلىنە اينالدىرۋ. ياعني, مەملەكەتتىك ءتىل وت باسى, وشاق قاسىنىڭ ءتىلى دەڭگەيىندە قالىپ قويماۋى كەرەك. جالپى, ءتىل – ءتىرى ورگانيزم. ول زامانمەن, قوعاممەن بىرگە دامىپ, جەتىلىپ وتىرۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تەرمينولوگيا مەن ءسوزجاسام ماسەلەسىنە تەك ءتىل جاناشىرى رەتىندە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك, ۇلتتىق دەڭگەيدە قاراۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالىپ, سوزدىك قورعا ەنگەن تەرميندەردى قازاق تىلىنە جاپپاي اۋدارۋ نەمەسە ونىڭ ورنىنا جاڭا ءسوز پايدالانۋ كوپ جاعدايدا ءساتتى بولا بەرمەسى انىق. مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراس پەن جاناشىرلىقتىڭ باستى باعدارى ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان 2050» جولداۋىنداعى: «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ, شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە, ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز»,-دەگەن تۇجىرىمى بولۋعا ءتيىس. بۇل مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, جالپى ۇلتقا ارتىلعان ۇلكەن مىندەت. سوندىقتان وسى باعىتتا جۇمىس جاساۋ ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ازاماتتىق پارىزى دەپ بىلەمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سءىز دايەكتەمە كەلتىرىپ وتىرعان اۆار اقىنى راسۋل عامزاتوۆتىڭ: «ەگەر مەنىڭ انا ءتىلىم ەرتەڭ ولەتىن بولسا, مەن بۇگىن ولۋگە دايىنمىن» دەگەن ءسوزى ءار قازاقتىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە بولعاندا عانا ءبىز ەلباسى ايتقان قازاق مەملەكەتىنە قول جەتكىزەمىز.
-قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ءسىز قازىر ۇلكەن ءبىر ۇجىمنىڭ باسشىسى عانا ەمەس, ۇلاعاتتى ۇستاز, بەلگىلى عالىمسىز. سانالى ءومىرىڭىزدى ۇرپاق تاربيەسىنە ارناپ كەلەسىز. جالپى, ۇستازدىق دەگەن ۇعىمعا قالاي قارايسىز؟
-قازاقتا «مىڭ جىلدىعىڭدى ويلاساڭ – ۇرپاق تاربيەلە» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيىپ كەتەردەي وسى ءبىر اۋىز سوزدە ۇستازدىق ءىستىڭ بۇكىل قىزىعى مەن قيىندىعى, وعان دەگەن قۇرمەت پەن قادىر – بارلىعى جاتقانداي سەزىنەم. ارقالى اقىن ماعجان جۇماباەۆ «يگى جاقسى باس قوسقاندا – ءتور ۇستازدىكى» دەگەن ەدى عوي. جالپى, ۇستازعا دەگەن قادىر مەن قۇرمەتتىڭ باستاۋ بۇلاعىن مەن, بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاسيەتىمىزدەن, ەكىنشىدەن, مۇسىلماندىقتان كورەمىن. «ۇلكەنگە - ىزەت» دەگەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىزدىڭ استارى ۇستازعا دەگەن قۇرمەتپەن تىكەلەي بايلانىسىپ جاتقانداي سەزىنەم. قاراپ وتىرساق, ۇستازىمىزدى تەك ءبىز ءوزىمىز عانا ەمەس, «مەنىڭ بالامنىڭ ۇستازى» دەپ ءبىزدىڭ اتا-انالارىمىز دا قۇرمەت تۇتاتىن. ال قازىر ءبىز ءوز ۇستازدارىمىزدىڭ بالالارىن «ءبىزدىڭ ۇستازىمىزدىڭ ۇرپاعى» دەپ ىزگى نيەتپەن قارايمىز. وسىنداي سىيلاستىق باسقا ۇلتتاردا بار دەپ ويلامايمىن.
ۇستاز تۋرالى جءۇسىپ بالاساعۇن بابامىز: «تۇنەك تۇندە شامى بولدى ول حالىقتىڭ, ساعان, جۇرتقا نۇرىن شاشتى ول جارىقتىڭ»,-دەيدى. ۇستاز تۋرالى ويلاعاندا, وسى ءبىر ءسوزدىڭ ءمانى زور-اۋ دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇگىنگى بىزدەر, ۇستازدار تاربيەلەپ وتىرعان ۇرپاق ەرتەڭگى ەل تىزگىنىن قولىنا الار ازامات, تۇلعا. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەرتەڭىمىز بۇگىنگى ءبىز تاربيەلەپ وتىرعان شاكىرتتەرىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. ۇستازدىق قىزمەتتىڭ ابىرويى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە وسىندا. ۇرپاق تاربيەلەۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتى تاربيەلەيتىنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
-كەيىنگى كەزدەرى ەلىمىزدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ جايلى اڭگىمەلەر ايتىلىپ قالۋدا. ءسىز بۇل باستاماعا قالاي قارايسىز؟ جالپى, تىكەلەي مەملەكەتتىك باقىلاۋدان كەتكەننەن كەيىن وقۋ ورىندارىنان ايىرىلىپ قالمايمىز با؟ وسىلايشا ول ءوزىنىڭ بۇرىنعى دەڭگەيىن جوعالتىپ الماي ما؟
-مۇنداي اڭگىمەنىڭ بارى راس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مودەلى نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى دەربەستىگىنىڭ قاعيداتتارى ازىرلەنەتىن بولادى. وسى پرينتسيپتەرگە سايكەس ءبىلىم, عىلىم, قارجى, حالىقارالىق جانە باسقا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەركىندىك بەرىلەدى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق, قارجىلىق جانە باسقارۋ قىزمەتىندە دەربەستىك ۇستانىمدارى ىسكە اسىرىلادى. ەلىمىزدە 2015 جىلدان باستاپ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە, 2016 جىلدان باستاپ ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا, 2018 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەربەستىك بەرىلەدى دەپ جوسپارلانعان.
بۇگىنگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان باسىم باعىتتارىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق ءپىشىنىن انىقتاۋ, ولاردىڭ ءوز الدىنا ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسىن جاساۋ, شەتەلدىك ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسكەن جۇمىستاردى دامىتۋ, ۇيىمدىق باسقارۋدى ەنگىزۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. ونىڭ ماقساتى دەربەستىك بەرۋ ارقىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەركىن جۇمىس جاساۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. 2014-2015 جىلدارى بارلىق مەملەكەتتىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋ ماقساتىندا باقىلاۋ كەڭەستەرى قۇرىلاتىن بولادى. قازىر باقىلاۋ كەڭەستەرى ەلىمىزدەگى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە قىزمەت اتقارۋدا. مۇنداي كەڭەستەر قۇرامىنا ءبىلىم سالاسىنداعى وكىلەتتى ورگان مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى, الەۋەتتى جۇمىس بەرۋشىلەر, بيزنەس-قۇرىلىمدارى مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. كەڭەستىڭ نەگىزگى مىندەتى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋ باعىتى مەن جوسپارىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋ, جوو باسشىلىعىن تاعايىنداۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن دامىتۋعا ىقپال ەتۋ بولماق. سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى ەنگىزۋ, باقىلاۋ كەڭەستەرىن قۇرۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زامان تالابىنا ساي دامۋىنا وڭ ىقپال ەتۋى ءتيىس.
مەملەكەتتىك باقىلاۋعا كەلەتىن بولساق, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «ءبىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ءاربىر جوعارى وقۋ ورنى مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, 5 جىلدا ءبىر رەت جوسپارلى مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان وتكىزىلەدى. قازىرگى تاڭدا جوعارى وقۋ ورىندارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2007 جىلعى 27 جەلتوقسانداعى № 1385 «ءبىلىم ۇيىمدارىن اككرەديتتەۋ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا جانە 2008 جىلعى 5 ناۋرىزداعى № 109 قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتكەن «ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن اككرەديتتەۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ نۇسقاۋلىعىنا» سايكەس بەس جىلعا اككرەديتتەۋدى باستان كەشەدى. بۇل جوعارى وقۋ ورنىنىڭ نەمەسە ونىڭ جەكە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ستاندارتتارعا جانە ولشەمدەرگە سايكەستىگىن بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قورىتا ايتقاندا, حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلىپ كەلە جاتقان جوعارى ءبىلىم جۇيەسىندەگى وزگەرىستەر مەن جاڭاشا رەفورمالاردى قولداۋىمىز كەرەك, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە بىرلەسە اتسالىسۋىمىز كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
-قازاقتا «اتا كورگەن وق جونار, انا كورگەن تون پىشەر» دەگەن ءسوز بار. ءبىز اكەڭىز الدابەرگەن اقساقالدى كوردىك. بولدىم دەپ تاسپايتىن, تولدىم دەپ اسپايتىن, ءبارىن سابىر مەن اقىلعا جەڭدىرەتىن وتە اقىلمان ادام ەدى. سونىمەن بىرگە, قوعامنىڭ جۇمىسى, ەلدىڭ يگىلىگى جولىندا بار كۇش جىگەرىن سالىپ جۇمىس ىستەيتىن ادام ەدى. ءبىر جاعى وسىنداي ەڭبەكقورلىعى شىعار, ءبىر جاعى قاراپايىمدىلىعى شىعار, كەڭەستىڭ قيىن زامانىندا شارۋاشىلىق باسقارىپ ءجۇرىپ, ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا العان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دەگەن اتاعىن ەشقاشان بۇلداعانىن ەستىگەن ەمەسپىز. مۇمكىن اكە تاربيەسى دە بولار, ءسىزدىڭ دە ەڭبەك ەرىنىڭ بالاسى ەدىم, دەپ شىرەنگەنىڭىزدى كورگەن پەندە جوق. سونداي ابزال اكەنىڭ بويىنان وزىڭىزگە نە دارىدى دەپ ويلايسىز؟
-اكەمدى بىلسەڭىز, ونىڭ ەسىمىنىن «اللابەرگەن» قويىلۋ سەبەبىن دە بىلەتىن بولارسىز. اتا-اجەمنىڭ كوپ كۇتكەن, تاڭىردەن تىلەپ العان پەرزەنتى ەدى عوي, ول كىسى. ەل ايتىپ جۇرگەندەي, اكەمىز ناعىز ەڭبەكتىڭ, تەمىردەي ءتارتىپتىڭ ادامى ەدى. بىرنەشە شارۋاشىلىقتار باسقارىپ, ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ەڭبەك ەرى اتانسا دا, ءوزىن وزگەلەرمەن قاتار ۇستادى. ءبىزدى دە ەركەلەتكەن ەمەس, زامانداستارىمىزبەن بىردەي دارەجەدە اۋىر ەڭبەككە سالىپ, تاربيەلەدى. شۇكىرشىلىك, قازىر سول تاربيەنىڭ اسەرى بولار, بالالارى ەل قاتارلى, ورتاسىنا سىيلى دەگەندەي, ازاماتتار بولىپ جەتىلدى. مەن كىشكەنتاي كەزىمدە كەنجەگۇل, ءساپيان اجەلەرىمنىڭ تاربيەسىن كوپ كوردىم. اسىرەسە, كەنجەگۇل اجەم مەنى باۋىرىنا باستى. ارۋاعى رازى بولسىن, اجەمنىڭ مەنى ەرەكشە جاقسى كورگەنىن ءبىر عانا مىسالمەن كەلتىرەيىن. جالاعاش اۋدانىنا قاراستى «جاڭاتالاپ» اۋىلىنداعى مەكتەپتىڭ 6-سىنىبىن بىتىرگەن سوڭ, اكەم وقۋىمدى قالادا جالعاستىرعانىمدى قالادى. قالاي دەسەك تە, قالانىڭ تالعامى مەن تالابى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ ءاربىر جاس ءۇشىن وتە قاجەت بولاتىن. سوندا ۇلكەن اجەم: «بالام قينالىپ قالماسىن»-دەپ قالاعا مەنىمەن بىرگە كوشىپ كەلدى. قىزىلوردادا اكەمنىڭ ءىنىسى ءسابيت مادىبەك ۇلى كوكەمنىڭ قامقورلىعىندا بولدىق. مارقۇم ءسابيت كوكەم ءوز ورتاسىنا اسا قادىرلى, دوستىققا ادال, كاسىبىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, اقجارقىن ازامات ەدى. ءبىز قالاعا كەلگەن العاشقى جىلدارى مەكتەپتە مۇعالىم بولاتىن. كەيىن جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. مەنىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا جاقسى ءبىلىم الۋىما سەبەپكەر بولعان دا سول ءسابيت كوكەم ەدى. ءۇمىتىن اقتادىم دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, كوكەم جارىقتىق, مەنىڭ بولاشاعىمدى ءوز بالالارىنان كەم ويلاعان جوق. اتا-انام ءبىزدى جاستايىمىزدان ءتارتىپتى, مادەنيەتتى بولۋعا ۇيرەتتى. ءوز انام ءزۇبايرا بالالارىن دا, نەمەرەلەرىن دە ىزەتتى بولۋعا باۋلىدى, اكەم ەڭبەكقورلىققا, اركەز ءادىل بولۋعا, ادالدىققا تاربيەلەدى. ءبىز گۇلسىم ەكەۋمىز وتباسىن قۇرعان سوڭ, اكەم الدابەرگەن بالالارىمىزدى جاز ايلارىندا اۋىلعا شاقىرىپ الىپ, ءوزىنىڭ قاسىندا ۇستادى. ايتۋلى مەرەكەلەرگە نەمەرەلەرىن ەرتىپ باراتىن, جانىنان تاستامايتىن. كەيدە سولارمەن پىكىرلەسىپ تە وتىراتىن. ول كىسى 1944 جىلى ۇلى وتان سوعىسىنا كەتىپ, قاندى قىرعىننان جەڭىسپەن ەلگە ورالعاسىن, كورشى اۋداندا ەڭبەك ەتتى. ءوز اتامەكەنىنە 44 جىلدان كەيىن, ياعني 1988 جىلى زەينەتكە شىققاسىن بارىپ ورالدى. قالادان بولسىن, اۋدان ورتالىعىنان بولسىن مەملەكەتەسەبىنەن ءۇي الۋعا مۇمكىندىگى بولا تۇرا جالاعاش اۋدانىنا قاراستى «اققۇم» اۋىلىنا كوشىپ بارۋىنىڭ سەبەبىن سۇراعاندارعا «مەن ءۇشىن وسى جەر ىستىق, بۇل-اتامەكەنىم» دەيتىن. دانا حالقىمىزدا: «اركىمگە ءوزىنىڭ تۋعان جەرى - مىسىر شاھارى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار ەمەس پە؟!. اكەسى سول اۋىلدا ەگىن ەككەن, باۋ-باقشا وسىرگەن ديقان ادام بولعان. سول اتاقونىسىن قالپىنا كەلتىرىپ, ءۇي تۇرعىزىپ, قايتا گۇلدەندىردى. سول اۋىل ماعان دا وتە قىمبات. اتا-بابالارىمنىڭ قانات جايعان قۇتتى قونىسىنا بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمدى الىپ ءجيى بارىپ تۇراتىن بولدىم. اعايىننىڭ بىرلىگىن ويلايتىنى بولار, اكەم كوپشىل ادام ەدى. بارىنەن دە ەلدىڭ مۇددەسىن وتە جوعارى قوياتىن جانە سول جولدا كۇن-ءتۇن دەمەي تىنىمسىز, شارشاماي-شالدىقپاي قىزمەت جاساپ ءوتتى ومىردەن. مۇمكىن, اكەمنىڭ ادىلدىككە قۇشتارلىعى, ادال ەڭبەككە دەگەن شەكسىز ۇمتىلىسى, تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاسى ماعان دا بەرىلگەن بولار دەپ ويلايمىن.
-قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ءسىز بىرقاتار جىلدار پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولدىنىز. ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە قانداي قابىلداۋعا قاتىسىپ, ءوزىڭىز سايلانعان ءوڭىردىڭ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى قانداي دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادىڭىز دەگەن سۇراقتىڭدا وقىرماندار كوڭىلىندە تۇراتىنى بەلگىلى.
-دەپۋتات رەتىندە قر «عارىش قىزمەتى تۋرالى», قر «ەڭبەك كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» قر زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس توپتارىنا جەتەكشىلىك جاسادىم. ال زاڭ جوبالارى بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە 90-عا جۋىق زاڭداردى قابىلداۋعا قاتىستىم. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ارال ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا, «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىنە, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە, مەمەلەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا, الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋعا, اۆتوكولىك جولدارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا, رۋحاني بايلىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى بىرنەشە دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدادىم. مۇنداي ساۋالدار سول كەزەڭدەردە ءوز شەشىمىن تاۋىپ, سىر ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەرىن تيگىزىپ جاتتى.
-قىلىشباي الدابەرگەن ۇلى, ارنايى ۋاقىت ءبولىپ, بىزبەن سۇحبات قۇرعانىڭىز ءۇشىن كوپتەن-كوپ راحمەت. ەل-حالىقتىڭ يگىلىگى جولىنداعى, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كەلەشەگى جولىنداعى بارشا ىزگى ىستەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن سەرىك ءپىرنازار.
