توقسان تاراۋ تالاپتاردى توعىستىرعان ورتالىق

بۇگىندە بيوتەحنولوگيا, يممۋ­نوحيميا, يممۋنوبيوتەحنولوگيا, يننوۆاتسيا, نانوتەحنولوگيا دەگەن سوزدەردىڭ سوزدىك قولدانىسىمىزعا ەنگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. دەگەنمەن, ماعىناسىنىڭ ءبىرىن ءبىلىپ, ءبىرىن بىلە بەرمەيتىن “تانىس تا بەي­تا­نىس” سوزدەر استارىندا تۇتاس عى­لىم جاتقانىن اڭعارامىز. جا­قىندا ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءما­سىموۆ جۇمىس بابىمەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كومي­تەتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى” رمك-دە بولعان كەزدە, ەلىمىزدىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق عىلىمي دامۋعا زور كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالىپ وتىرعاندىعىنا تاعى دا ءبىر رەت كوز جەتكىزدىك. پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسى­موۆ ميكروورگانيزمدەردىڭ رەس­پۋبليكالىق كوللەكتسياسىن قاراپ, بيوتەحنولوگيالار جانە وسىمدىكتەر سەلەكتسياسى, يممۋنوحيميا جانە يممۋنوبيوتەحنولوگيا لابوراتو­ريا­لارىنىڭ, سونداي-اق ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى ۇجى­مى­نىڭ سوڭعى 5 جىلدا جەتكەن نە­گىزگى عىلىمي جەتىستىكتەرى قويىلعان ۇجىمدىق پايدالانىمداعى بيو­تەحنولوگيالاردىڭ ۇلتتىق عىلىمي لابوراتورياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان بولاتىن. 1993 جىلى ەلباسى جارلىعى­مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى قۇرىلدى. ماقساتى – بيوتەحنو­لوگيا سالاسى بويىنشا ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمدى ۇيلەستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ. ءاۋ باستا ۇبو قۇرامىنا 3 ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورىن مەن جامبىل وبلىسى, گۆاردەيسكي اۋىلىنداعى “بيولو­گيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” ەمك, الماتى قالاسىنداعى “بيولوگيا جانە وسىمدىكتەر بيوتەحنولوگياسى ينستيتۋتى” ەمك مەن استاناداعى “رەسپۋبليكالىق ميكروورگانيزمدەر كوللەكتسياسى” ەمك جانە ستەپنو­گور قالاسىنداعى ۇبو فيليالى, “بيومەدپرەپارات” عىلىمي-ساراپ­تامالىق” جشس كىردى. 2010 جىل­دىڭ 1 ناۋرىزىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن رمك ساناتىنداعى ورتالىق قۇرامى وزگەرىسكە ۇشىراپ, قايتا قۇرىلعان بولاتىن. ءناتي­جەسىندە, “بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى” رمك-دان ءۇش ەنشىلەس كاسىپورىن ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىق­تى. ال بۇگىنگى كۇنى ۇبو قۇرى­لىمىندا ستەپنوگور قالاسىنداعى ۇبو فيليالى, اتىراۋ فيليالى, “بيومەدپرەپارات” عىلىمي-ساراپ­تامالىق ورتالىعى” مەن الماتىدا­عى وكىلدىگى بار. ورتالىقتا 365-تەن اسا قىزمەتكەردەن تۇراتىن ۇلكەن ۇجىم قىزمەت ەتۋدە. ونىڭ 1-ەۋى ۇعا اكادەميگى, 15-ءى عىلىم دوكتو­رى, 61-ءى عىلىم كانديداتى, 2-ەۋى PhD دوكتورى ەكەن. بيوتەحنولوگيالىق ورتالىقتىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتىندە جەتكەن نەگىزگى جەتىستىكتەرى قانداي؟ ۇبو وتكەن جىلى 2009-2011 جىلعا ارنالعان “مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ, تاعامدىق جانە قايتا وڭدەۋ وندىرىسىندە گەندىك-ينجەنەرلىك, جاسۋشالىق تەحنولو­گيالاردى قول­دانۋ جانە جاساپ شىعارۋ” اتتى عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامانى (عتب) ۇيلەستىرىپ, جۇزەگە اسىردى. باعدارلامانى قارجىلىق قولداۋ – 530,9 ملن.تەڭگەنى قۇرايدى. وسى قارجىعا اتالعان سالالاردا باسەكەگە قابىلەتتى بيوتەحنولوگيالىق ءونىمدى جانە وڭتايلى عىلىمي تەحنو­لوگيالاردى جاساپ شىعارىپ, ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ ماقساتى تۇر. مەديتسينالىق بيوتەحنولوگيا سالاسىندا قۇرت اۋرۋى قوزدىر­عىشى­نىڭ مۋلتيرەزيستەنتتىلىگىن, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىن, ۆ,س جانە G جۇقپالى گەپاتيت اۋرۋلارىن, ەپشتەين-بارا, ادام پاپاللوماسى ۆيرۋستارىن, سونىمەن قاتار مەرەزدى گەنومدىق تەحنولوگيانى قولدانا وتىرىپ جەدەل انىقتاۋعا ارنالعان تەست جۇيەسى جاساقتالدى. ال ورىس عالىمدارى­مەن بىرىگە وتىرىپ, تۇڭ­عىش رەت ىشكە قابىلداناتىن ادام­نىڭ رەكومبينانتتى ەريتروپو­ەتينىنىڭ تۇيىرلەنگەن ءدارى ءتۇرى جاسالدى. بۇل ءدارى-دارمەك انەميا­نىڭ اۋىر تۇرلەرىن ەمدەۋگە ارنال­عان. اسىرەسە, وتادان ەندى شىققان اۋرۋلارعا تۇيىرلەنگەن ءدارى وتە قولايلى بولىپ سانالادى. ەريترو­پوەتينگە الەمدە سۇرانىس وتە جوعا­رى, ونىڭ رى­نوگى 8 ملرد. دوللار­دى قۇرايدى. رەسەي­دىڭ بۇل دارىگە دەگەن مۇقتاجدىعى 200 ملن. دوللار بولسا, قازاق­ستان كورسەتكىشى 20 ملن. دوللار. ءبۇ­گىنگى كۇنى جاڭا ءدارى كلينيكاعا دەيىنگى سىناق­تان ءوتىپ, كلي­نيكالىق زەرتتەۋ­لەر­دىڭ العاشقى فازاسى باستالدى. قىزىلشا مەن پا­روتيتقا قارسى ەگۋدىڭ ميكروكاپسۋ­لالى تۇرلەرى ومىرگە كەلدى. بۇل ۆاكتسينانىڭ ارتىقشىلىعى قازىرگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 9 ايدان باستاپ سالىناتىن ەكپەنى 5 ايلىق ءسابي كەزىندە ءدارى تۇرىندە ىشكە قابىلدايتىندىعىندا بولىپ وتىر. ءدارى الدىن الۋ شارالارى­نىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرە تۇسەدى. ءدارىنىڭ كلينيكالىق سىناقتان ءوتۋى بيىلعا جوسپارلانىپ وتىر. سونى­مەن قاتار, جاڭا ءداۋىردىڭ جارانى تەز جازاتىن دارىلەرى دە جاسالۋدا. كۇيىكتەردى, تروفيكالىق ويىق جا­را­لاردى, ينفاركت پەن تسەرەبرالدى ترو­مبوزدى جازۋدا بىردەن ءبىر ءتيىمدى ەم بولىپ تابىلاتىن انگيوگەنين, ەريتروپوەتين گەنەتيكالىق ينجە­نەريادا جوعارى تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانۋ نەگىزىندە الىنعان. رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ تسيتولوگيا جانە گەنەتيكا ينستي-تۋتىمەن بىرىگە وتىرىپ, اۋىر ناۋ­قاستارعا تەراپەۆتىك قۇرال رەتىندە دىڭگەك جاسۋشالارىن قولدانۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرىن جاساپ شىعارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ال ۆەتەرينارلىق بيوتەحنولوگيا سالاسىندا عالىمدار سوڭعى جىلدارى 28 تەست-جۇيەسى جانە 26 ەكپە ءتۇرىن جاساپ شىقتى. بارلىق دارىلەرگە دە تەحنولوگيا جاساق­تالىپ, نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتار بەكىتىلدى. وعان قوسا ءتى­زىمدىك سىناق جۇرگىزىلدى. قازاق­ستاندا قۇس تۇماۋىنا (H5N1) قارسى ەكپە جاسالىپ, ناتيجەسىندە الەمدە بۇل اۋرۋعا قارسى جەكە ءوز ءدارىسى بار ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى اتاندى. 2008-2010 جىلدارى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 22,3 ملن. داناسى دايىندالىپ, قاجەتتىلىكتى تولىقتاي وتەدى. بيوتەحنولوگيالىق ادىستەمەنى قولدانۋ نەگىزىندە بيدايدىڭ “مي­راس”, “نادەجدا”, “الەم” جانە “بايتەرەك” اتتى جوعارى ءونىمدى 4 ءتۇرى ويلاپ شىعارىلدى. جاڭا بيداي تۇرلەرىنىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋرۋلارعا جانە شولگە توزىمدىلىك قاسيەتى بار. ولار شىعىس قازاق­ستان, جامبىل, الماتى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستا­رىنا اۋدانداستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە جازعى جۇمساق بيدايدىڭ جاڭا 5 ءتۇرى مەملەكەتتىك ءتۇر سىناعىنان وتۋدە. سولاردىڭ ىشىندە “رامينال” جۇمساق بيدايى ءوزىنىڭ جوعارى ونىمدىلىگىمەن قوسا, سارى جانە قوڭىر تاتقا ءتوزىمدى بولىپ كەلەدى. جاڭا ءتۇردىڭ الەۋەتتى ءتۇسىمى, شىعىمى گەكتارىنا 92 تسەنتنەرگە تەڭ, ال قۇرامىنداعى شيكىزاتتىق پروتەينى 17 پايىز. سونداي-اق, “باقاناس” جانە ء“مادينا” اتتى كۇرىشتىڭ جاڭا تۇرلەرى جاسالدى. ولار اتالمىش ءداندى داقىلدىڭ الدىڭعى تۇرلەرىنە قاراعاندا ساپاسى مەن شىعىمى مول بولىپ ەسەپتەلەدى. كۇرىشتىڭ بۇل تۇرلەرى وتكەن جىلى الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان “اگروفيرما بىرلىك” جشس بازاسىندا 5 000 گەكتارعا ەگىلسە, بيىلعى 2010 جىلى 10 000 گەكتار اۋماققا سەبىلمەك. ال قاراعاندى وبلىسىنداعى اباي اۋدانىندا “استرا-اگرو” جشس تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋا­شىلىعىنا ۆيرۋسسىز مينيكلۋبتار نەگىزىندە ۆيرۋسسىز كارتوپ الۋدىڭ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. ءۇش جىل بويى شارۋاشىلىقتا ۆيرۋسسىز كارتوپتى ءوسىرىپ-كوبەيتۋ, جىلى­جايدا جانە ارنايى ورىنداردا وسىرەتىن وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2008 جىلى وسى تەحنولوگيا بويىنشا 5000 توننا تۇقىمدىق كارتوپ ءوسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا “استرا-اگرو” جشس-گە ەليتالى تۇقىم ءوندىرۋشى شارۋا­شىلىعى دارەجەسى بەرىلىپ, وسى كارتوپ ءتۇرى اقمولا وبلى­سىندا وسىرىلۋدە. ءونىم تۇرلەرىن عانا كوبەيتىپ قويماي, ولاردىڭ ءوسۋىن تەجەيتىن زيانكەستەردەن قورعاۋ دا نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق. اتاپ ايتساق, كولورادا قوڭىزىنا, ورمەكشى جانە قۇرت-قۇمىرسقالارعا قارسى “اسپوروگەندى بيوتۋرين”, “بيتوكسيتۋرين” ءدارى-دارمەكتەرى ويلاپ تابىلدى. بۇگىندە ولار شارۋاشىلىقتا ءوز قولدانىسىن تابۋدا. ال “نيتراگين” ءدارىسى بويىنشا تاجىريبەلىك-وندىرىستىك رەگلامەنت جاساقتالىپ, وعان يننوۆاتسيالىق پاتەنت الىندى. قۇرعاق جانە سۋلى بيولوگيالىق ءدارى-دارمەككە جاتاتىن “نيت­راگين” بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىك­تەردىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتاتىن قاسيەتكە يە. وعان قوسا, تاعامدىق ءوندىرىس سالالارىنىڭ تۇرلەرىنە قوسپالار مەن تابيعي قوسىندىلار الۋدىڭ قالدىقسىز تەحنولوگياسى دايىندالدى. 2009 جىلى “ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى بەكىتۋ ماقساتىندا اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىنىڭ جاڭا جوعارى ءونىمدى تۇرلەرىن جەدەل جاساۋدىڭ مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق جانە بيوينجەنەرلىك ادىستەمەسىن جاساپ شىعارۋ, سونداي-اق ونى سەلەكتسيا­لىق تاجىريبەگە ەندىرۋ” باعدار­لاماسى 80 ملن.تەڭگەگە باعالانسا, قۇنى 120 ملن.تەڭگە بولاتىن “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا گەندىك موديفيكاتسيالانعان نىسانداردىڭ اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋدى عىلىمي-تەحنيكالىق تۇردە قامتا­ماسىز ەتۋ” باعدارلامالارى جۇزەگە اسۋدا. ال “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ا /H5N1 تۇماۋىنا قارسى ەكپە دايىنداۋ” عتب-عا 208,6 ملن.تەڭگە ءبولىندى. بۇل باعدار­لامالار اياسىندا ەلىمىزدىڭ بيولو­گيا­لىق عىلىم سالاسىندا بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك. عىلىم سالاسىندا جاڭالىقتار اشىلىپ, جاڭا تەحنولوگيالار ويلاپ تابىل­عانىن ەسكەرسەك بۇل تەك ەلىمىز يگىلىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ادامزات يگىلىگىنە جاتپايتىنى داۋ­سىز دەپ ويلايمىز. ال عالىم­دار­دىڭ سۋىرماسىندا نەمەسە ويلا­رىندا جاتقان تىڭ ويلار قانشاما دەسەڭىزشى. مەملەكەت تاراپىنان ۇبو-عا جاسالىپ وتىرعان قامقور­لىق ولاردىڭ دا جۇزەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ناتيجەنى تۇپكى مۇددەمەن بايلا­نىس­تىرۋ جونىندە ايتقان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى ورىندى-اق. يننوۆاتسيالار دا, قازاقستان­دىق مازمۇن دا, عىلىمدى دامىتۋ دا ءبىر ارنادا توعىساتىن بولعاندىقتان ۇبو-دان كۇتەر ءۇمىت مول. ۆەنەرا تۇگەلباي.