بۇرىندارى اسكەرى كوپ, قارۋى كۇشتى, ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەر قۋاتتى دا ىقپالدى دەرجاۆالار سانالار ەدى. ەندى قۋاتتى دەرجاۆالار رەيتينگىن انىقتاۋدا جاڭا ولشەمدەر ۇسىنىلا باستادى. بۇل رەتتە «ەۋروپالىق گەوستراتەگيا» سايتىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ۇسىنىستارى نازار اۋدارارلىق.
دۇبىرگە تولى دۇنيە
بۇرىندارى اسكەرى كوپ, قارۋى كۇشتى, ەكونوميكاسى مىقتى ەلدەر قۋاتتى دا ىقپالدى دەرجاۆالار سانالار ەدى. ەندى قۋاتتى دەرجاۆالار رەيتينگىن انىقتاۋدا جاڭا ولشەمدەر ۇسىنىلا باستادى. بۇل رەتتە «ەۋروپالىق گەوستراتەگيا» سايتىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ۇسىنىستارى نازار اۋدارارلىق.
تاريحقا ۇڭىلسەك, تەك اسكەر عانا نەگىزگى كورسەتكىش بولعان زامان دا وتكەن. شاعىن عانا ماكەدونيا مەن موڭعوليا تەك اسكەردىڭ عانا كۇشىمەن الەمدى تىتىرەنتكەن. ودان كەيىن اسكەري كەمەلەرى كوپتەر تاريح ساحناسىنا شىعىپ, تالايلاردى وتارلادى. مىناۋ جوعارى تەحنيكا زامانىندا يادرولىق قارۋلارى بارلار, قاناتتى زىمىراندارى, اسكەري كەمەلەرى, سۇڭگۋىر قايىقتارى, ءاسكەري ۇشاقتارى كوپتەر, سوعان وراي قۋاتتى ەكونوميكاسى بارلار مىقتىلار ساناتىنا قوسىلدى.
ەندى مۇنىڭ ءوزى ازدىق ەتەدى ەكەن. كەي ەلدە اسكەر دە, قارۋ دا كوپ. ايتالىق, قىتايدا, رەسەيدە, سولتۇستىك كورەيادا بۇل ەكى كورسەتكىش تە جوعارى. بىراق ولاردى ساراپشىلار ەڭ مىقتىلار قاتارىنا قوسپايدى. ويتكەنى, ولاردىڭ سانى كوپ بولعانىمەن, ساپاسى كۇمان تۋدىرادى. ءتىپتى, اسكەري قاقتىعىسقا قاتىسقانداي تاجىريبەلەر دە كەمشىن كورىنەدى.
«ەۋروپالىق گەوستراتەگيا» سايتىنىڭ ساراپشىلارى الەمنىڭ ەڭ قۋاتتى دەرجاۆالارىن انىقتاۋ رەيتينگىنە ءتورت كورسەتكىشتى ۇسىنادى: مادەني دەڭگەي, ديپلوماتيالىق ىقپال, ەكونوميكالىق الەۋەت جانە اسكەري جەتىستىكتەر. سول كورسەتكىشتەر ىشىندە بەس ولشەم الىنسا, ونىڭ ءبىرى شەشۋشى ولشەم بولماق.
مادەني كورسەتكىش دەگەندە, وندا نەگىزگى ولشەم رەتىندە ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەر الىنىپتى. قازىر عىلىم دا, يننوۆاتسيالىق كۇشتەر سول ۋنيۆەرسيتەتتەردە. قۋاتتى ەلدەردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا ولار شەشۋشى ىقپال ەتپەك. ديپلوماتيالىق سالادا اقپاراتتىق جۇيەنىڭ كۇشتىلىگى, تالداۋ ورتالىقتارى الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ سيپاتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, وعان ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ەكونوميكاداعى ىقپالدى ءىرى مەگاپوليستەر اتقارماق. بۇل جەردە لوندون جانە نيۋ-يوركتىڭ ورنى بولەك اتالادى. اسكەري جەتىستىك دەگەندە, ساراپشىلار ۇلى دەرجاۆالار 40 مىڭدىق اسكەردى الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جەدەل جەتكىزىپ, ونى ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ تۇرا الاتىن بولۋعا ءتيىس دەيدى.
وسىنداي ولشەممەن قاراعاندا, اسا قۋاتتى دەرجاۆالار بىرنەشە ساتىعا بولىنەدى. استام دەرجاۆانىڭ الەۋەتى الەمدەگى ەڭ مىقتى ەلدىڭ 100-70 پايىز كۇشىن قۇراپ, بارلىق كونتينەنتتەرگە ىقپالى جۇرەتىن, ەكونوميكاسى مەن تەحنولوگياسى ەڭ جوعارى دامىعان, جان-جاقتى ىقپالدى ديپلوماتياسى, سونداي-اق, باسقالاردى تارتىپ تۇراتىن جوعارى مادەنيەتى بولۋعا ءتيىس. مۇنداي ەل جالعىز – اقش قانا.
ەكىنشى ساتى – جاھاندىق كۇشتەر, ونىڭ الەۋەتى ەڭ دامىعان ەلدىڭ 69-40 پايىزىن قۇرايدى, استام دەرجاۆانىڭ تولىق سيپاتىن يەمدەنبەگەنمەن, حالىقارالىق ۇلكەن ىقپالى بار, ءوز كۇشتەرىن گەوساياسي ورتالىقتارعا جەتكىزە الاتىن قۇرالدارى دا, ىقپالى دا بار ەلدەر. ول دا جالعىز ەكەن, وعان ساراپشىلار ۇلىبريتانيانى جاتقىزادى.
ايماقتى كۇشتەرگە كىرەتىن ەلدەر ەڭ دامىعان دەرجاۆانىڭ 39-15 پايىز الەۋەتىن قۇراپ, ايماقتارعا كۇشتى ىقپال ەتۋمەن قاتار, كورشى كونتينەنتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر ايماعىنا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. بۇلارعا فرانتسيا (39 پايىز), قىتاي (37,6 پايىز), سونان سوڭ رەسەي كىرەدى. رەيتينگتىڭ ەكىنشى بەستىگىن جاپونيا, گەرمانيا, اۆستراليا, كانادا جانە ءۇندىستان قۇراسا, ەڭ مىقتى 15 ەلدىڭ سوڭعى بەستىگىنە يتاليا, يسپانيا, وڭتۇستىك كورەيا, برازيليا جانە ءتۇركيا ورنالاسىپتى.
ارينە, مىقتىلاردى بۇلايشا ايقىنداۋدىڭ ارتىق-كەمشىلىگى بولار. ساراپشىلاردىڭ ءوز ايتۋلارىنشا, ولار تەك اشىق كورسەتكىشتەرگە جۇگىنگەن, اسىرەسە, اسكەري كۇشتەرگە قاتىستى ءبىراز قۇپيالار بارلىعى بەلگىلى. سويتسە دە, مۇنى دا ساراپتاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ قابىلداپ, جادىمىزعا تۇيسەك, ارتىق ەمەس-اۋ.
مولداۆيا: نە اربا سىنادى, نە وگىز ولەدى
ساراپشىلار بۇل ەلدەگى جاعدايدى وسىلاي باعالاپ وتىر. ەگەر مولداۆيا ەۋرووداققا كىرەر بولسا, ءبىراز ايماعىنان ايىرىلادى, ال ماسكەۋگە بەت بۇرسا, باتىستىڭ يگىلىگىنەن سىرت قالادى.
مۇنداي جاعدايدى ەش ەلدىڭ باسىنا بەرمەسىن دەرسىڭ. ءوتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان ۆيلنيۋستەگى «شىعىستىق سەرىكتەستىك» سامميتىندە مولداۆيانىڭ ەۋرووداقپەن كىرىگۋىنە جول اشىلعانداي ەدى. ونىمەن اسسوتسياتسيا جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويسا بولدى, بۇل ەلگە 300 ميلليون ەۋرو كولەمىندە قايتارىمسىز كومەك كورسەتىلىپ, ۆيزالىق ءتارتىپ الىنىپ تاستالماق ەدى.
بىراق بۇل قۋانىش ۇزاققا بارمادى. مۇنى رەسەي ۇكىمەتىنىڭ ۆيتسە-پرەمەرى, رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ پريدنەستروۆە جونىندەگى ارناۋلى وكىلى دميتري روگوزيننىڭ سوزىمەن ايتساق, ەۋروپاعا بەت العان «مولدوۆا» دەيتىن پويىز جولدا ءبىراز ۆاگوندارىنان ايىرىلۋى مۇمكىن. اڭگىمە پريدنەستروۆە جانە گاگاۋزيا جايىندا بولىپ وتىر. پريدنەستروۆەنىڭ جايى جۇرتقا بەلگىلى. قازىر ونى مولداۆيانىڭ بولىگى دەۋ قيىن. تيراسپولدىڭ كيشينەۆكە باعىنبايتىنى ايدان انىق. بۇل «رەسپۋبليكا» رەسەيدىڭ زاڭنامالارىن وزدەرىنە ەنگىزەتىنى جونىندە ءمالىمدەپ تە وتىر.
بۇعان ەندى گاگاۋزيا قوسىلدى. بۇل اۆتونوميانىڭ باسشىلىعى, ەگەر مولداۆيا ەۋرووداققا كىرەتىن بولسا, وزدەرىنىڭ كەدەن وداعىنا كىرەتىنىن مالىمدەدى. كەلەسى ايدا بۇل جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزبەك. ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتىن قۇرۋ جونىندە زاڭ دا قابىلداپتى. مۇنىڭ ءوزى مولداۆيانىڭ ءوز اۋماعىنداعى قۇرىلىمدارعا بيلىگى جۇرمەي قالعانىن اڭعارتادى.
ونسىز دا شاعىن جەرىنىڭ جارتىسىنان ايىرىلىپ, ەۋروپاعا كىرىپ مولداۆيا وپا تاپپايدى. ال رەسەيدىڭ ىقپالىندا قالىپ تا وڭاتىنى ەكىتالاي. حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اڭسارى ەۋروپاعا اۋىپ وتىرعاندا, ماسكەۋدىڭ ىقپالىندا قالۋىنان بەرەكە بولماسى انىق. بۇگىنگە دەيىن دە رەسەيدىڭ ولارعا جاساعان قياناتى باستان اسادى. ونەركاسىپتى ايماعى – پريدنەستروۆەنى ءبولىپ تاستاعانى ءوز الدىنا, مولداۆان شاراپتارىنا ەمبارگو جاريالاپ, تاعى دا كۇيزەلتكەن. كيشينەۆ ەكى وتتىڭ ورتاسىندا قالعانداي كۇي كەشۋدە.
قۇرتاقانداي گاگاۋزيانىڭ ورتالىق ۇكىمەتكە باعىنباي, باس كوتەرۋى ماسكەۋدىڭ لاڭى ەكەنى داۋسىز. سول ماسكەۋدىڭ ۋادەسى بولماسا, ولار كەدەن وداعىنا كىرەمىن دەمەس تە ەدى. كەدەن وداعىنىڭ رەسەيدەن دە باسقا مۇشەلەرى بار ەمەس پە؟ ال قازاقستان ونىڭ ساياسي ۇيىمعا اينالعانىن قالامايدى.
بۇل ەندى باسقا ماسەلە. ال مولداۆياعا قيىن. الدىندا ەكى عانا تاڭداۋ بار. ەكەۋى دە اۋىر. ءۇشىنشى تاڭداۋ جوق ولاردا.
ماماديار جاقىپ, «ەگەمەن قازاقستان».
