دۇنيەدە جەتى مىڭعا جۋىق ءتىل بار, ەكى جارىم مىڭداي ۇلت بار. اراسىندا تەكتەس, تىلدەس, دىندەس, بىرىنە-ءبىرى جاقىن ەلدەر از ەمەس. وسىلاردىڭ ىشىندە قازاق قىرعىزدى جانە قىرعىز قازاقتى عانا ء«بىر تۋعان باۋىرىم» دەيدى. قازاقتار «قىرعىزدىڭ ءتىلى ءتاتتى» دەسە, قىرعىزدار «قازاقتىڭ ءتىلى شىرىن» دەيدى. بىرىنە-ءبىرى ءومىر بويى عاشىق ءبىر تۋعان حالىقپىز. ءبىر داريانىڭ ەكى جاعاسىنداي, توننىڭ ەكى باۋىنداي, قۇستىڭ قوس قاناتىنداي ەگىز, ءبىر جىردىڭ ەكى تارماعىنداي ۇيقاسقان, ۇيىسقان ەلمىز. ءدايىم ءبىرىن-ءبىرى ساعىنىپ تۇراتىن ەلمىز.
قىرعىزدىڭ بۇل دۇنيەگە كەلگەندە «اتا», «اپا», «نان», «تاۋ», «ات», «قومۋز», «ماناس» دەپ, ودان كەيىن «قازاق» دەپ ءتىلى شىقسا كەرەك. قازاق بالاسى ۇلى دالادا دومبىراسىنىڭ قوڭىر ۇنىنەن كەيىن قومۋزدىڭ سىڭعىرلاق ءۇنىن تىڭداسا كەرەك. ەكى ەلدىڭ العاشقى تويىندا قازاق پەن قىرعىزدىڭ قوس اقىنى جىر نوسەرىن توكسە كەرەك.
ەگىز ەلدىڭ بايىرعى سالتتارى, كيگەن ۇلتتىق كيىمدەرى, ىشكەن اسى, اي مەن كۇنگە قاراپ جاساعان جورامالدارى, ءتىپتى كورگەن تۇستەرى دە ۇقساس بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ەكى ەلدىڭ دوستىعىن ايگىلەيتىن نەبىر وقيعالار, اڭىزدار, اڭگىمەلەر ايتىلىپ كەلەدى.
قازاق پەن قىرعىزدىڭ ناقتى دوستىعىنىڭ سيمۆولى رەتىندە ۇلى ماناسشى ساياقباي قارالاەۆ پەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دوستىق بايانىن قال-قادەرىمشە ايتىپ بەرسەم دەيمىن.
بۇل – دوستىقتىڭ عانا ەمەس, ادامگەرشىلىكتىڭ, تالانتتى, ۇلىقتى, ۇلى ادامنىڭ سىيلاستىعىنىڭ ۇلگىسى. داستارقان باسىندا جۇيەلى سويلەپ, سوزگە قوناق بەرىپ, ءسوز پاديشاسىن سىيلاۋدىڭ ۇلاعاتتى ءدارىسى.
اڭگىمەنى ارىدەن باستايىن.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باعاسى
«ماناستا» قازاق-قىرعىز دوستىعى: «اق بوكەننىڭ قىلىنداي سۋىرىلىسقان, اق بيدايدىڭ ۇنىنداي جۇعىسقان ەگىز ەل» دەپ ايتىلادى ەمەس پە؟!
قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى ادەبيەتىنىڭ بايلىعى سانالاتىن «ماناس» ەپوسى مەن شىڭعىس ايتماتوۆقا تاۋداي ەڭبەگى وتكەن مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە ساياقباي قارالاەۆپەن ءبىرىنشى رەت 1928 جىلى تانىسىپ, بارا-بارا جۇلدىزدارى جاراسىپ, مۇددەلەس بولىپ, دەمبىل-دەمبىل جولىعىسىپ, ونى ايتاسىز, ول تۋرالى ەپيكالىق شىعارما جازسام دەگەن نيەتتە بولعان ەكەن. فرۋنزەگە, ىستىق-كولگە كەلگەن سايىن ۇلى ماناسشىنى الدىرىپ, قۇمارى قانعانشا قايتا-قايتا تىڭداپ, قايىرا تامسانىپ «دۇنيەدە ساياقبايمەن تەڭدەسەتىن ونەر جوق قوي. وسى باعا جەتپەس كەنىشتى كوتەرىڭدەر, نە دەگەن كەرەمەت ونەر» دەپ, كەمەڭگەر داستانشىنى وزىنەن دە بيىك قويىپ سىيلايدى ەكەن. كەيدە ازىلگە سالىپ «ساكەڭدى كورگەندە قيسىق سويلەگىم كەلىپ تۇرادى» دەپ كۇلدىرىپ, تيىسە دە وتىرادى ەكەن.
1956 جىلى الماتىدا قىرعىز ادەبيەتىنىڭ دەكاداسى ءوتىپ, وعان مۇحتار اعا اۋەزوۆتىڭ تىكەلەي شاقىرتۋىمەن ساياقباي قارالاەۆ تا قاتىسادى. وزگە قاتىسۋشىلاردىڭ ونەرى ءبىر توبە دە, ساكەڭنىڭ «ماناستى» ايتقانى ءبىر توبە بولعانى بۇگىنگە دەيىن ەل ىشىندە اڭىز بوپ ايتىلىپ ءجۇر.
دەكادانى ۇلكەن جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى اشىپ, قىرعىز جانە قازاق ەلىنىڭ تاريحي, رۋحاني بايلانىستارى تۋرالى, كەلگەن وزگە دە تالانتتار جونىندە, ودان كەيىن ماناسشىلىققا قاتىستى كول-كوسىر ءسوز ايتادى. «ماناس» ەپوسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءمانى جايىندا ايتا كەلىپ, ساياقباي قارالاەۆ حاقىندا تولقىنداپ, تولقىپ سويلەيدى: «وسى ۇلى ادام شالقىعان داستانداردى تۋدىرعان زاماننىڭ سوڭى عوي. ەۋروپالىقتاردىڭ سوزىمەن ايتقاندا «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعى». بۇدان بىلاي مۇنداي داستانشى تۋمايدى. وسى الىپ ادامدى قازاق حالقى كورىپ قالسىن دەپ ادەيى الدىرىپ وتىرمىن. ساكەڭدى جاقسىلاپ كورىپ الىڭدار. قازىر ساكەمنىڭ ءوزى دە شىعىپ, داستاننان ءۇزىندى ايتىپ بەرەدى. ماناس – وزىنشە ءبىر شالقىپ جاتقان پوەزيانىڭ مۇحيتىن ەلەستەتەدى عوي. وسىنى تىڭداپ, ساكەڭنىڭ ونەرىن دە, ءوزىن دە, ءسوزىن دە ەسكە ساقتاپ الىڭدار, - دەي كەلە, ماناسشىنى ەل الدىنا شىعارادى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سوزىنەن اسەرلەنگەن كورەرمەندەر ماناسشى ساحناعا شىعىپ كەلە جاتسا, قۇددى ءبىر الپ-الپ باسقان الىپ كەلە جاتقانداي قول سوعىپ, تۇرىپ قارسى الادى. ۇلى جازۋشىنىڭ ءسوزى دەم بەردى مە, يا بابىندا تۇرعان شاعى ما ەكەن, ساكەڭ تايتورىنىڭ شابىسىن كەيدە قۇيىنداي قۇيعىتتىرىپ, بىردە سايگ ۇلىكتەي جۇيتكىتەدى. ساكەڭ التى عاسىر التىن قۇتىعا ساقتاعان اسىل دۇنيەسىن اشقانداي, اق مارجانىن شاشقانداي بولادى. قىرعىز كورگەن ازاپتى قازاق حالقى دا ءوز باسىنان كەشىرىپ جاتقان سەكىلدى, جۇرەگى سىزداپ, ارقاسى مۇزداپ سالا بەرەدى ەلدىڭ.
وسىندا ءبىر قازاق جازۋشىسى «قىرعىزدا قومۋش بولسا, بىزدە دومبىرا بار, سىزدەردە توقتاعۇل بولسا, بىزدە جامبىل بار, بىراق سىزدەر ماناسپەن ۇلى ەكەنسىزدەر» دەگەندە, ساكەڭ سول زاماتتا «ماناس – قازاق-قىرعىز ەلىنە ورتاق باتىر» دەگەن ەكەن.
مۇحتار اۋەزوۆ سوناۋ كسرو زامانىندا ءسوزى ءوتىمدى, ابىرويلى ادامداردىڭ ءبىرى بولعان. قاي ولكەگە بارماسىن, وقىرماندارمەن جولىققاندا ءاردايىم ساياقباي جونىندە تامسانا ءسوز باستاپ, تاڭعالىپ «بۇل كىسى ءداۋ عوي ءوزى, ءداۋ عوي» دەپ, قويدىڭ اسىعىنداي عانا قوڭىر شالدى كوتەرمەلەپ, ء«بىزدىڭ ءداۋىمىز وسى» دەپ ات قويىپ, ايبىنىن اسىرىپ جۇرگەن. ماسەلەن فرانتسيا مەن امەريكاعا بارعان ءىسساپارىندا ساياقباي تۋرالى ايتىپ, ءۇندىستان پرەزيدەنتى, فيلوسوف رادحاكريشنانمەن كەزدەسۋىندە تاعى دا قايتالاپ ايتۋى اۋەزوۆتىڭ ساكەڭە, ماناسقا دەگەن ۇلكەن سىي-قۇرمەتىنىڭ دالەلى.
قىرعىز عالىمى م.مامىروۆپەن جولىعۋىندا «ساياقبايعا «اكادەميك» اتاعىن نەگە بەرمەيسىڭدەر؟ ودان اسقان قانداي اكادەميك بار؟» دەپ, نارازى كوڭىلىن بىلدىرگەن ەكەن. «ماناسقا» ارناپ «قىرعىز ەلىنىڭ باتىرلىق ەپوسى» دەگەن ۇلكەن عىلىمي ەڭبەگىن دە جازعان. كەلەشەكتە ساياقباي جايلى رومان جازسام دەيدى ەكەن.
قىرعىزدىڭ حالىق اقىنى قۋبانىچبەك ماليكوۆ پەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ داستارقان باسىندا وتىرىپ, قىرعىز, قازاق ەلىنىڭ اقىندىق ونەرى جونىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى, سوندا مۇحتار اعا: «ول ەندى ماناستىڭ ميلليون جىر جولىن ءبىر باسىنا سىيعىزىپ وتىرعان ساياقباي قارالاەۆتى تۋعان ۇلتتىڭ اقىندىعى, ارينە كۇشتى بولادى عوي» دەپ, ساكەڭ ارقىلى قىرعىز ەلىنىڭ جىرشىلىق دارىنىنا تاعى ءبىر ۇلكەن باعا بەرگەن ەكەن.
سونداي ءبىر كەزدە قىرعىزدىڭ كەي سوزدەرىنە ءسۇيسىنىپ, قازاق «تۋدى», «ۇل تاپتى» دەپ ايتادى. بۇعان قاراعاندا قىرعىزدىڭ ء«تورودۇ» («بوساندى») دەگەن ءسوزى نە دەگەن كەرەمەت, كوركەم ەمەس پە! وسى ء«تورودۇ» دەگەن قىرعىزدىڭ ءسوزىن قازاقتىڭ ادەبي تىلىنە كىرگىزسە, قانداي ادەمى بولار ەدى, قىرعىز ءتىلى سونشا باي, ۇعىمدى, جاعىمدى, ءبىر ءسوزىن قايتالاپ ەكى قولدانباستان, قۇمداي ساپىرۋعا ۇستا» دەپ سۇيسىنگەن ەكەن.
1967 جىلدان باستاپ مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كومەگىمەن قازاق اكادەمياسى ەپوسقا كوپ كوڭىل ءبولدى. ەكى جىگىت ساكەڭنىڭ «ماناسىن», وتىرىپ, تۇرعانىنا دەيىن, شەجىرەسىن تۇگەل جازىپ الىپتى. ودان سوڭ قازاقتار 17 مىڭ رۋبل كولەمىندە اۆتورلىق قالاماقى بەرىپتى. بۇل سول تۇستا ۇلكەن اقشا ەدى. ساكەڭ دە قازاق جىگىتتەرىمەن اسكەر قاتارىندا بىرگە بولعاندا ۇيرەنىپ العانعا ۇقسايدى, ەسكى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن, قازاق ەلىندەگى بەلگىلى ادامدارمەن بىرگە وتكەرگەن وقيعالارىن بوياۋىن قالىڭداتىپ, قالجىڭعا جىعىپ ايتىپ بەرىپ وتىراتىن. اسىرەسە, ابايدىڭ جىرلارىن وزىنە ءتان ىرعاعىمەن كۇپىلدەتىپ كوپكە دەيىن ايتىپ ءجۇردى.
«تىرىلەردىڭ مۇحيتى»
ءبىر جولى تاعى دا ساكەڭە كۇپىلدەتىپ «ماناستى» ايتتىرىپ, جازدىرىپ جاتقاندا جازۋشىلار ابدىمومۋنوۆ, جانتوشەۆ, ماليكوۆتار ماڭدايى جارقىراعان ءبىر كىسىمەن راديو ستۋدياسىنا كىرىپ كەلدى. اراسىنداعى ءبىرى ساكەڭدى توقتاتپاق بولدى. سوندا الگى ماڭدايى جارقىراعان كىسى قازاقشالاپ «تيمە, تيمەشى, ءتۇش» دەپ, قولىمەن بەلگى بەرىپ, «شوشىتپاڭدار, ءپالى, اقساقال بابىندا ەكەن عوي. قۇداي قىرعىزعا بەرگەن ەكەن ساكەڭدى. مۇنداي سۇمدىق دۇنيەدە جوق قوي» دەپ, ستۋديانىڭ ىشىنە كىرمەي, اينەكتىڭ ارعى جاعىنان اينالايىنىن ايتىپ, «وي-بوي, نە دەگەن كەرەمەت! وسى كىسىنىڭ تىرناعىنا تاتىر ما ەكەنبىز» دەپتى. ءبىر كەزدە ساكەڭ دە جازدىرىپ بولىپ, الگى كىسىنى كورسە, قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ەكەن, مۇحاڭ ميكروفونعا كەلىپ: «ساكە, كولىم ءسىز بە دەسەم, كەمەرىنەن اسقان مۇحيتىم ەكەنسىز, ءبىز كەلدىك» دەيدى. ساكەڭ تەرىن شالعايلاپ, شالا-پۇلا ءسۇرتىپ: «مۇحاڭ كەلدى دەگەنشە, قازاعىم كەلدى دەسەيشى» دەپ اكە مەن بالاداي قاۋىشىپ, قۇشاقتاسادى. ءبىرىنىڭ ءبىرى ارقاسىنان قاعىسادى.
مۇحتار اۋەزوۆ جانتوشەۆكە قاراپ: «بۇل كىسى تىرىلەردىڭ جالعىز مۇحيتى عوي. قۇدايدىڭ ءبىر ەرەكشە جاراتقان كىسىسى عوي. وسى كىسىنىڭ قادىرىن بىلە الدىڭدار ما ەكەن؟» دەپ تاڭداي قاعادى. ستۋدياداعى قىزمەتكەر تۇرسىن ۋراليەۆكە ء«بىر جاقسى شارۋانىڭ باسىندا ەكەنسىڭدەر, ۇلى كىسىنىڭ داۋىسىن پلەنكاعا جازعاندارىڭ وتە جاقسى. ەندى وسى داۋىس ۇرپاقتىڭ قۇلاعىندا قالادى, ساعان راحمەت» دەيدى.
ساكەڭ كۇلدىرمەك بولىپ «بۇل كىسى ءبىر قويماس سارت ەكەن, جانىمدى الدى عوي» دەي بەرگەندە, «سەن بۇعان شامدانبا, كەيدە وسىنداي ءبىر جىنى بار, جاقسى كورگەن ادامىن سولاي ءبىر سوگىپ الادى» دەپ ماعان باسۋ ايتتى, دەيدى راديوجۋرناليست تۇرسىن ۋراليەۆ.
سوسىن ماليكوۆكە قاراپ «كولىكتە ءدام بار ەدى» دەدى. ءبىر زاماتتا داستارقان جايىلىپ, ءۇستى اسقا تولدى. شۇجىق, قازى-قارتا, ەت, باۋىرساق, اراق-شارابى دا بار.
مۇحتار اۋەزوۆ بۇگىن ءبىرىنشى سەكرەتار ي. راززاكوۆقا جولىققانىن, ول كىسىدەن «ساياقبايدى ون كۇنگە كولگە الىپ كەتەيىن» دەپ ۇلىقسات سۇراعانىن ايتىپ وتىردى. ۋراليەۆكە قايىرىلىپ: «ەندى ۇلىقسات بولسا, مەن ساكەڭدى الىپ كەتەيىن» دەدى. ۇلكەن كىسىگە ۇلىقسات ەمەس دەپ قالاي ايتسىن. بەسىنگە دەيىن ستۋديادا وتىرىپ «ەندى, ساكە, ۇيگە سوعىپ, كيىنىپ الاسىز با, الدە تۋرا تارتامىز با؟» دەگەندە, ساكەڭ دە مۇحاڭدى ساعىنىپ قالسا كەرەك «تۋرا كەتە بەرەم» دەدى.
يسحاق راززاقوۆتىڭ كەمەڭگەرلىگىن كورمەيسىز بە, سول زاماندا كوپ-كورىم قىزمەتىنە قاراماي ۇلى ماناسشىنى جازدىرىپ قالۋعا ءوزى دە قۇلشىنا كىرىسكەن.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ادامگەرشىلىگىن كورمەيسىز بە, اتاق-داڭقىن الدىنا سالىپ ماناسشىعا بىردەن كەلمەي, اۋەلى پارقىن ساقتاپ راززاقوۆتان ۇلىقسات الىپ بارعانىن.
وسىلايشا ساكەڭ مۇحتار ومارحان ۇلىمەن تۋرا ون ەكى كۇن ىستىق-كولدە بىرگە بولىپ قايتتى.
* * *
ءبىرى قازاق, ەكىنشىسى قىرعىز, ءبىرى جەر ورتاسىندا, ءبىرى قاريا, ءبىرى توقتامدى, ءبىرى بۇركىت مىنەزدى, ءبىرى ينتەلليگەنت, ءبىرى اۋىلدىڭ ادامى, سىرتتاي قاراعاندا – تۇيىسپەس ەكى باسقا الەم.
بىراق ەكەۋىن ەگىز ەتىپ, اجىراماستاي بىرىكتىرىپ تۇرعان ءبىر كۇش بار, ول – «ماناس» قاسيەتى. ءبىرى عىلىمداعى ماناسشى, ءبىرى – عالامداعى ماناسشى.
مىڭ جىلدار بويى ايعايلاي ايتىلىپ كەلگەن «ماناس» ەندى عىلىمنىڭ تىلىنە ءتۇسىپ, باسقا تىلدەرگە ءتارجىمالانىپ, الەمدە «ماناستانۋ» عىلىمى دۇنيەگە كەلدى.
مىڭ جىلدار بويى تەككە اعىپ جاتقان نارىن دارياسى بۋىلىپ, گەس قۇرىلىپ, ءجۇز مىڭداعان ۇيلەرگە جارىق بەرگەندەي جاي ەدى بۇل.
مىڭ جىلدار اۋىزشا تاراعان اۋەن نوتاعا تۇسكەندەي ەدى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «كيرگيزسكي گەرويچەسكي ەپوس «ماناس» دەگەن اكادەميالىق ەڭبەگىنەن كەيىن «ماناستىڭ» عىلىمداعى جاڭا ءداۋىرى باستالدى. ماناسشىلار, ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى, قالاي جىرلانادى, قالاي ايتىلادى, نەندەي كۇش تۇرتكى بولادى, قانداي قاسيەتى بار ەكەنىن عالىم تەرەڭ تالدادى. «ماناستى» ەرتەگى دەگەندەر ەندى ونىڭ ماعىناسى عىلىمي تالداۋدى تالاپ ەتەتىن شالقىعان ءبىر دۇنيە ەكەنىن ءتۇسىندى.
م. اۋەزوۆ باستاعان جولدى جالعاپ, قازىر «ماناس» ەپوسى بويىنشا جۇزدەگەن عىلىم كانديداتتارى, دوكتورلارى شىقتى, ەڭ ماڭىزدىسى – «ماناس» اكادەمياسى جۇمىس ىستەي باستادى. «ماناسوۆەدەنيە» عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان مۇحتار اۋەزوۆ ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق.
...نە دەگەن دارقاندىق!
* * *
«ماناستى» العاش زەرتتەگەن فيلولوگ, ادەبيەتشى زياش بەكتەنوۆ قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كەزىندە ساياقباي قارالاەۆتى قالاي سىيلاعانىن بىلايشا ەسكە الادى:
ءبىر كۇنى مۇحتار ومارحان ۇلى جانە ساياقباي قارالاەۆپەن بىرگە ءبىر ۇيدە قوناقتا وتىرعانبىز, مۇحاڭنىڭ سۇراۋى بويىنشا ساكەڭ «ماناستىڭ» قانىكەيدىڭ تايتورىسى شاپقان جەرىنەن جارتى ساعات ايتتى دا, قانىكەيدىڭ وبرازىنا ەنگەن تۇسىندا كادىمگىدەي جىلادى. بۇل جاعداي مۇحاڭا قاتتى اسەر ەتتى. مۇحتار ومارحان ۇلى: «اپىرم-اۋ, وسى ساكەمنىڭ كوزى كەتسە, «ماناستى» ساياقبايدىڭ وزىندەي جەرىنە جەتكىزە ايتار شاكىرتى قالار ما ەكەن؟» دەدى. قىرعىز فولكلورىنىڭ ءتۇرلى جانرلارىنان جانە «ماناستان» ءۇزىندى ايتقىزعاندى جاقسى كورەتىن مۇحتار اعامىز: «بۇل ادام تۇركى ەلىندە سيرەك كەزدەسەتىن تالانت, تاماشا اقىن, ساكەڭمەن سالىستىرعاندا گرەكتىڭ گومەرى دە الاسا كورىنەدى» دەپ, ساكەمنىڭ تالانتىن جوعارى باعالاپ وتىردى.
زەرتتەۋشى, مادەنيەتكە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر بالباي الاگۋشەۆ بۇل تۋرالى بىلايشا جازادى:
1959 جىلى ساكەم ماسكەۋدە وتكەن حالىق شىعارماشىلىعىنا ارنالعان بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك جيىننىڭ قاتىسۋشىلارىنا, شەتەلدىك مەيماندارعا «ماناستاعى» باس قاھارماننىڭ ءبىرى سەمەتەي جونىندە ءۇزىندى ايتىپ بەرەدى. بۇل جيىنعا اۋەزوۆ تە قاتىسادى.
ساكەمنىڭ جاسى كەلىپ قالسا دا, الپىسىندا شاپقان تايتورىداي بۇرقان-تارقان بولىپ ايتقان شەبەرلىگىنە مۇحتار اعا قالاي قۋانعانى جونىندە ادەبيەتشى ە.ليزۋنوۆا: «ماناسشى توقتاعاندا, شات-شادىمان بولعان ەلدىڭ ايعاي-سۇرەڭىنەن زالدىڭ ءىشى جاڭعىرىعىپ كەتتى. ءوزى دە جاۋ جاراعىن بايلانعان بايىرعىنىڭ باتىرلارىنا ۇقسايتىن ساياقباي قارالاەۆتى جاپون, اراب, شۆەد, امەريكالىقتار, نەمىس, فرانتسۋز, تۇرىك, ۇندىستاندىقتار جاپپاي قۇتتىقتاپ جاتتى, قارت دوسىنىڭ مەرەيىنە مۇحتار ومارحان ۇلى ماڭدايى جارقىراپ قۋاندى», دەپ تامسانىپ جازادى.
توبا-اي, مۇحام مەن ساكەم ءبىرىن-ءبىرى اسا قۇرمەتتەپ, سىيلاسىپ, قۋانىشتارىن تەڭ ءبولىسىپ ءجۇردى. ساكەم ءاردايىم جۇرسە-تۇرسا دا: «مۇحتارداي جومارت ادام ءبىر عاسىردا ءبىر تۋادى. ءوزى قازاق بولسا دا, قىرعىزدىڭ «ماناسىن» كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءوز كەزەگىندە جان اياماي كۇرەستى.
ەگەر دە مۇحاڭ بولماسا, «ماناسىمىزدىڭ» تاعدىرى نە بولارىن ءبىر قۇداي عانا بىلەدى. مەن مۇحاڭنىڭ الىپ جازۋشىلىعىنا, ۇلى بىلىمپازدىعىنا, پەندەدە جوق دارقاندىعىنا ۇلكەن باسىمدى كىشىرەيتە ءاردايىم تاعزىم ەتەم», دەپ اۋزىنان تاستاماي وزگەشە قۇرمەتتەيتىن.
ال تاعى ءبىر قازاق جازۋشىسى, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءابدىلدا تاجىباەۆ 1936 جىلى الماتى وبلىسى ۇزىناعاش اۋىلىنداعى سوۆحوزدىڭ ديرەكتورىنىڭ بەسىك تويىندا ءبىر شوعىر قالامگەرلەر داستارحانداس بوپ وتىرعاندا, مۇحاڭ قولىنا قالامى مەن قاعازىن الىپ, ءار نارسەنى سۇراپ وتىردى دەيدى.
– ءسۇيىنباي تۋرالى نە بىلەسىز؟ تەزەكپەنەن بولعان ايتىسى ەسىڭىزدە مە؟ ساۋرىقتى كىم جىرلاعان؟ سۇرانشىنى العاش كىم جازىپ الدى؟ – دەگەن سەكىلدى ساۋالداردى ءۇستى-ۇستىنە قويىپ, جاۋاپتارىن دەرەۋ جازىپ الىپ, كەيدە ءدۇدامال تۇستارى بولسا, داۋلاسىپ تا قالادى. قىرعىز ەلىندە قانداي استار وتكەنىن, وندا قانشا ات جارىسقا ءتۇسىپ, قانشا بالۋان كۇرەسكەنىن, كىمدەردىڭ بايگە العانىنا دەيىن جازادى.
– «ماناستى» قازاقتان جامبىل دا جىرلاعان, كەنەن دە ايتقان, – دەگەندى ەستىگەندە مۇحاڭنىڭ قالاي قۋانعانى كوز الدىمدا. ول شاپشاڭ جازىپ, ادام, جەر اتتارىن پىسىقتاپ, قايتا-قايتا سۇراپ الىپ وتىردى. سەبەبى «ماناستى» قازاق ەلى ارقاشان وزگەنىكى ەمەس, ءوزىمىزدىڭ جىر دەپ ساناپ كەلگەن.
* * *
...كەزىندە قىرعىز كسر-ءىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلگەن كۋتبا باكيروۆنا دانياروۆا قازىر توقسان جاسقا تاياپ قالدى.
بىردە ماعان جۇبايى عىلىم دوكتورى ا.ورۋزباەۆ ەكەۋى جاس كەزدەرىندە كول جاعاسىندا ءجۇرىپ, قازاق جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆپەن كەزدەسىپ, بىرگە تۇسكەن سۋرەتىن كورسەتىپ, بىلايشا ەستەلىك ايتتى:
– 1958 جىلى كول جاعاسىندا مۇحتار ومارحان ۇلىمەن كەزدەسىپ قالدىق. جازدىگۇنى كول جاعاسىندا كۇن ىستىق, دەمالعان ادام قاراسى كوپ. جولدا كولىك تە قىرعىن. وسى جاعدايعا مازاسىزدانعان مۇحتار اۋەزوۆ رىباچە-بوستەري ەلەكتر پويىزى ءۇشىن جول سالۋ ماسەلەسى بويىنشا ماسكەۋگە دەيىن حات جازعانىن بايانداپ بەردى.
سوندا ماعان م.اۋەزوۆ: «ەگەر ماعان قايتا تۋ باقىتى بۇيىرار بولسا, مەن ءوزىم ۇناتقان ىستىق-كولدى تاڭدار ەدىم» دەگەندەي بولدى.
ودان بەرى قانشا جىل ءوتتى. بالىكچى-بوستەري جولىنا كولىك شىداس بەرمەيدى. بىراق ۇلى جازۋشى كورەگەندىك قىلىپ كوتەرگەن ماسەلە ءالى شەشىمىن تاپقان جوق.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ سول كەزدە كۋتبا دانياروۆانىڭ وتباسىمەن جاقىن بولۋىنىڭ مىناداي ءبىر سىرى بار. اتاسى باكىردىڭ ءبىر تۋعانى بازارقۇل دانياروۆ قىرعىزستاندا اشىلعان العاشقى قىرعىز اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, كەزىندە 1937 جىلى, ۇلتشىل «سوتسيال-تۇران پارتياسىنىڭ مۇشەسى» دەگەن جالعان ايىپپەن رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 1942 جىلى تۇرمەدە كوز جۇمعان.
ال 1924 جىلى حالينوۆ حۋسەين قىزى عافيعاعا ۇيلەنگەن. ونىڭ اسا سىمباتتى فاتيما ەسىمدى ءسىڭلىسى بولعان. 1928-1930 جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆ فرۋنزەگە كەلىپ, ءاردايىم بازارقۇل دانياروۆتىڭ ۇيىنە ءتۇسىپ, بىرنەشە اي بويى «ماناس» ەپوسىنىڭ ساعىنباي ورازباقوۆ نۇسقاسىن زەرتتەپ, عىلىمي جۇمىسىن دايارلاپ جۇرگەن.
ەرتەلى-كەش دزەرجينسكي (قازىرگى ەركىندىك) كوشەسىندە مۇحتار اۋەزوۆ, بازارقۇل دانياروۆ, ايەلى جانە بالدىزى كينوعا بارىپ, سەرۋەندەپ جۇرەدى ەكەن.
سوندا كورگەن-بىلگەندەرىن ايتۋىنشا, ۇلى جازۋشى مەن فاتيمانىڭ جۇلدىزى جاراسىپ, تاتۋ ءبىر مامىلەگە كەلىپ جۇرگەن شاعى ەكەن.
ەكى جىلعا جەتپەي 1930 جىلى لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىندە مۇحتار اۋەزوۆ «قىرعىز ەلىنىڭ باتىرلىق جىرى «ماناس» ەپوسى» دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي ديسسەرتاتسياسىن ابىرويمەن قورعايدى.
بۇعان دەيىن جىر تىلىمەن عانا ءماشھۇر بولىپ كەلگەن ۇلى ەپوس العاش رەت عىلىم تىلىندە سويلەي باستايدى. ونىڭ اۆتورى – قازاق پەن قىرعىزدى ءبولىپ-جارىپ قاراماعان ۇلى ادام – مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ ەدى.
بيىل قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىك العانىنا 30 جىل تولادى. ەگەمەن ولكەمىزدىڭ ورتالىعى – بىشكەك قالاسى. بىشكەكتىڭ ءدال ورتاسىندا, جۇرەگىندە ەكى الىپ تۇلعانىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. ءبىرى – ساياقباي قارالاەۆ, ەكىنشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ. كەيدە قازىرگى ماناسشىلار كۇپىلدەتىپ ماناس ايتىپ جاتسا, دارقان ماناستىڭ جۇرەگى سوعىپ جاتقانداي اسەرگە بولەيدى.
ەگەمەن قىرعىزستانىم مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دا جۇرەگى ماڭگىلىك سوعىپ تۇرسا ەكەن. ەكى ولكەنىڭ اراسىن تاۋ بولسە دە, جاۋ بولمەسىن!
كانىبەك يماناليەۆ,
قىرعىز رەسپۋبليكاسى
جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى
