ايماقتار • 03 تامىز، 2021

شىڭ باسىنداعى شاحتا

648 رەت كورسەتىلدى

تاۋ ءىشى. شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە توبىقتان قار كەشىپ كەلەمىز. كۇن شىجىپ تۇرعانىمەن، تابان استىنداعى مۇز سىرەسكەن كۇيى جاتىر. قامالداي قاسقايعان قۇزداردان قۇلاي قاتقان مۇزداقتاردىڭ كوبەسى سوگىلگەنشە، كۇز ءتۇسىپ، قايتا قار جاۋادى. التايدىڭ باسىن ماڭگى قار باسىپ جاتاتىنى دا سول عوي.

جاز شىقسا، تاۋ كەزىپ كەتۋدى كوك­سەي­تى­نىمىز نە وسى؟! قىزىق، شىڭ كورسەك شىق­قىمىز كەلەدى دە تۇرادى. بىلتىر بۇركىتتىڭ بيىگىنە كوتەرىلەمىز دەپ تالپىنىپ كورگەنبىز. ءجۇردىم-باردىم شىعا سالاتىن تاۋ ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكەن. وعان كادىمگى ءالپينيستىڭ قۇرال-جابدىعى، دەنە دايىندىعى كەرەك. ونسىز سوناۋ اسقاردا قادام جاساۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جولى بۇركىتتىڭ جەلكە جاعىنداعى ۇڭعى دەي-تۇعىن كەن ورنىن كورىپ قايتپاق بولىپ، ات ەرتتەدىك. جولدىڭ ءبىز بىلمەيتىن سوقپاعى كوپ بولعان سوڭ، ۇلت­تىق پاركتىڭ ينسپەكتورى ايدىن شا­كەنوۆتىڭ سوڭىنان ەردىك. قالاي دەگەنمەن، تابيعاتتى قىزعىشتاي قورىپ، قور­عاپ جۇرەتىن ينسپەكتورلاردىڭ مى­ناۋ التايدا باسپاعان جەرى جوق شى­عار. بيىكتىڭ بيىگىندە جۇرەتىن بارىسقا فوتو­تۇزاق قۇراتىندار دا سولار ەمەس پە؟!

اتتى بەس جىگىت قومشابايدى باسىپ ءوتىپ، ۇڭعىنىڭ بەرگى باسىنا جەتىپ توقتادىق. كۇن ساسكەگە تاياعان. «وسى جەردە تۇستەنىپ الايىق»، دەپ جايعاسا كەتتى ينسپەكتور. سوعان قاراعاندا جول ءالى ۇزاق سياقتى. قيمىلى شيراق الماس سارباسوۆ قورجىننان قارا شاۋگىمدى سۋىرىپ الىپ، سارقىراپ اعىپ جاتقان بۇلاققا توستى. قاراعايدىڭ كەپكەن بۇتاقتارىن بۇتاپ، وت جاقتىق. «وسى جەر­دەن قورجىنعا ءبىر كۇندىگىمىزگە جەتە­تىن وتىن تولتىرىپ الايىق، ۇڭعى­دا كولدەنەڭ شىرپى جاتپايدى»، دەگەن ينسپەكتور قۋ قاراعايدىڭ بۇتالارىن ۇساقتاي باستادى.

شاي قايناي بەرە تومەننەن اتتى­لار­دىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. تۋريستەر شىعار دەپ توپ­شىلادىم ىشتەي. جاز شىعا سالىسى­مەن التايدى ارالاۋعا كەلەتىندەر كوپ. بۇ­رىن­عىداي ەمەس، تۋريزم سالاسى جان­دان­دى. كوبىسى بۇعى ءمۇيىزىنىڭ مونشاسىن اڭساپ كەلەدى. ايتەۋىر، بۇلاۋعا ءتۇسۋ مىڭ دا ءبىر دەرتكە شيپا دەسەدى بى­­لاي­­عى ەل. «التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق» دەمەكشى، التايدا تۋىپ، بۇعى قۋىپ وسكەن بىزدەر مۇيىزدەن ەم ىزدەي قوي­مايمىز. ودان گورى حيميالىق ءدارى-دار­مەككە كوبى­رەك اۋەسپىز. ايتپەسە، تابي­عاتى­مىز دارىلىك شوپكە باي. سونى بىلە تۇرا پايدالانا المايمىز.

تۋريستەر مە دەپ وتىرعانىم، مالشىلار ەكەن. قوس اتقا تەڭدەپ، جايلاۋعا تۇز اكەتىپ بارا جاتقان بەتتەرى. جايلاۋ كۇن­شىلىك جەردە. انەكي، تاۋلى ولكەدە وتا­رى­مەن قوي، تابىنىمەن سيىر، ۇيىرى­مەن جىلقى ءوسىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. جازى دا، قىسى دا وڭاي ەمەس. كەيىن­گى جاستار اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ، مال باق­قىلارى جوق، مەكتەپ بىتىرە سالا قالاعا كەتىپ تۇراقتايدى.

مالشىلار اتتارىن كولەڭكەگە بايلاپ، داستارقاننىڭ ءبىر شەتىنە جايعاستى. توپقايىڭدىق تۇرسىنحان مۇقىشەۆ دامنەن اۋىز تيىڭدەر دەپ، گازەتكە ورالعان ءتوستىڭ ەتىن الىپ شىعىپ ورتاعا قويدى. ونى جاپىراقتاپ تۋرادى. ىڭعايسىزدانا قول سوزىپ، ءبىر-ەكەۋىن اۋىزعا تاستاپ جىبەرىپ ەدىك، ءدامى ءتىل ۇيىرەدى ەكەن.

– قالاي، ءدامدى مە؟! دايىندالۋى وپ-وڭاي. سۋعا كادىمگىدەي قايناتىپ الاسىڭ دا، دامدەۋىشتەرىن سەۋىپ وراپ تاستايسىڭ. تاۋ-تاستا جۇرگەندە جاقسى، تويىمدى، – دەدى تۇرسىنحان اعا.

سودان ينسپەكتورعا قاراپ:

– ءاي، سەندەر بايقاڭدار. اناۋ اسۋدان اساتىن بولساڭدار، اتتى جەتەكتەپ وتىڭدەر. باياعىدا جۇك ارتقان اتىم مۇزدان تا­يىپ، تومەنگە ءبىر-اق كەتكەن، – دەپ اعالىق اقىلىن ايتتى.

ۆ

ولار جايلاۋعا تىكەسىنەن تارتتى. ءبىز قوس تاۋدىڭ اراسىنداعى جازىققا شىعىپ، شىعىسقا قاراي بەتتەدىك. بەينە ءبىر جولىمىزعا كىلەم توسەلگەندەي. مىڭ ءتۇرلى گۇل، مىڭ ءتۇرلى ءشوپ. جۇپار ءيىس تاناۋدى قىتىقتايدى. بىراق ءشوبى ات باۋىرلايتىنداي ەمەس، اپ-الاسا. قايتكەنمەن، بيىك جەر عوي. جازى كەلتە، ءتۇنى سۋىق. بوكتەردە جاڭبىر جاۋسا، مۇندا قارلى بوران سو­عادى. ءبىز تاقىمداعان اتتار تاۋلى جەردە جۇرۋگە ابدەن توسەلگەن ەكەن. قامشى باسپادىق. ورگە دە، ىلديعا دا اياڭداپ وتىردى. بۇلقىنىپ اققان تاۋ وزەندەرىنەن دە وپ-وڭاي ءوتتى. ايتپەسە، ءبىز وتكەن وزەن­دەر اتتى كىسىنى اكەتەردەي اعىستى. قارسى الدىمىزداعى شىڭنىڭ ۇشار باسىنا شالقالاقتاپ قارايمىز. تىم-تىم بيىك، كوك تىرەپ تۇرعانداي. باۋرايى شاعىل تاس، ورتان بەلىنەن شاپشىما شىڭ. جىپ-جىلتىر. ناعىز تاۋتەكەلەردىڭ مەكەنى. تاۋتەكە جۇرگەن جەردە ءىلبىس تە جۇرەدى. بىراق ءبىزدىڭ كوزگە اڭقيتتاپ وتىرعان سۋىردان باسقا اڭ كورىنبەدى. ايتقانداي، قار بەتىنەن ايۋدىڭ ءىزىن، ءار-ءار جەردەن تاستاعان تەزەگىن بايقادىق. ساق قوي، ءبىزدىڭ دابىرلاپ كەلە جاتقانىمىزدى قوزى كوش جەردەن سەزسە كەرەك.

– در-ر-ر، – دەدى ايدىن اتتىڭ باسىن تارتىپ. – انە-ە-ە، قاراڭدار. شاحتانىڭ اۋىزى كورىندى. جاقىنداساڭ ءتۇپسىز تۇڭ­عيىق. قورقىنىشتى. ارعى جاعىنان بىرەۋ ج ۇلىپ الاتىن سياقتى، – دەدى توبىلعى ساپتى قامشىسىمەن شىڭنىڭ ءبۇيىر تۇسىن نۇسقاپ.

الدەنەنىڭ قارايعانىن كورىپ، شۋ-شۋلەپ جاقىنداي بەردىك. جان-جاعىمىزعا قاراپ، اڭ-تاڭبىز. انەۋ ءبىر كينودان كورىپ قىزىعاتىن كانادا، نورۆەگيانىڭ اسەم تابيعاتى بىزدە دە بار ەكەن. تەك تانىتا الماي كەلەمىز. تانىتقاندى قويىپ، ءوزىمىز ەندى-ەندى تانىسىپ جاتقان جوقپىز با؟! ءدال وسى تاۋدىڭ باۋرايىندا تۋىپ-وسكەن داۋلەت ءاشىمحان دا، الماس سارباسوۆ تا، نۇراسىل تىلەۋحان دا بۇل پۇشپاققا العاش اياق باستىق. ينسپەكتور عانا ىڭىلداپ ءان سالىپ بارادى.

جەتىم سوقپاقپەن قازداي ءتىزىلىپ بارىپ يىققا شىققاندا شاشىلىپ تەمىر-تەرسەكتەر جاتتى. اۋىر تەحنيكانىڭ تەتىكتەرىنە ۇقساس. تاستان قالانعان ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ ورنىن دا بايقادىق. كەنىشتىڭ اۋزىنا قاراي جانارماي قۇيعان ۇلكەن بوشكە تۇر. سونىڭ بارىنە قاراساق، 1970 جىلدارعا دەيىن دۇركىرەپ تۇرعان شاحتا بولعان سەكىلدى. بىراق مۇندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىس ىستەگەن جوق. كەنشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك سىرتتان كەلگەن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا، قورعاسىن قازىپتى. قورعاسىن بار جەردە، التىن دا بولۋى مۇمكىن. راس-اۋ، مىناۋ تاۋ قانشاما بايلىقتى تابانىنا باسىپ جاتىر شىركىن؟! كەن­شىلەر تۇك قالدىرماي الىپ كەتپەگەن شىعار. جاياۋلاتىپ شاحتانىڭ اۋزىنا جاقىندادىق. ۇڭىرەيگەن ويىق. قاپ-قاراڭعى. كىرىپ كورۋگە جۇرەك داۋالامايدى. قاراپ تۇرىپ-اق جۇرەك شايلىعادى. دەگەنمەن ارعى جاعىمدا جىلت ەتكەن قىزىعۋشىلىق قالدى. مۇمكىن، كاسىبي سپەلەولوگتەرمەن (ۇڭگىر تانۋشى) اينالىپ ءبىر سوعۋعا بولاتىن شىعار.

– ۇڭعىپ قازا بەرگەن سوڭ بۇل جەر ۇڭعى اتالىپ كەتكەن عوي. سوعان قاراعاندا قازاقتار جۇمىس ىستەگەن بولۋى كەرەك، – دەپ ءوز بولجامىن ايتتى الماس.

سولاي بولعان دا شىعار. قازاقتىڭ تابانى ءتىلىنىپ، اۋىر جۇمىستىڭ بارىنە جەگىلدى عوي. ونى نەسىن جاسىرامىز؟! سوناۋ كوككولدە ۆولفرام قازعاندا دا ارشاتى، بەرەلدىڭ حالقى جۇمىلدىرىلعان. ول تۋرالى جازۋشى الىبەك اسقار «مۇنار تاۋدى، مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن» كىتابىندا تارقاتىپ جازعان. ال وسى تۇستاعى كەن ورىندارىنىڭ تاريحىن تارازىلاپ، زەرتتەي قويعان ەشكىم جوق قوي دەيمىن.

ەندىگى مەجە – قارسىمىزدا قامالداي بولىپ تۇرعان قۇزدى اسىپ ءوتىپ، ارعى جا­عىن بايقاپ قايتۋ. جو-جوق، ەشكىم ارعى جا­­عىن كورىپ قايت دەپ تاپسىرماعان. ءوزىمىز­دىڭ تاۋعا، تابيعاتقا دەگەن ىنتىزارلىعى­مىز بولسا كەرەك. كورسەك، بىلسەك دەگەن وي عانا. باعانا مالشىلار ايتقان اسۋ وسى. ۇشار باسىنداعى مۇزدىقتارى كۇنگە شاعىلىسادى. قاراساڭ، ات تاعاسى باتپايتىن سياقتى. راس، جۇرەكسىندىك. توبەڭنەن ءتونىپ تۇرعان تاۋدىڭ مىسى دا باسادى ەكەن. مۇزتاۋدان كەيىنگى بيىك شىڭ بۇركىت تە سول جاقتا. امان-ەسەن اسۋدان اسساق، سول شىڭنىڭ ءدال جەلكەسىنەن شىعامىز. ءبىر بىلگىشتەر وڭتۇستىك جاعى جاداعاي، شىعۋ وڭاي دەسكەن. ءاي بىلمەيمىن، كەرىسىنشە قوجىر-قوجىر تاۋلار بيىكتەي باستادى. اسۋدىڭ تۇبىنە جەتە بەرە بىلقىلداپ جاتقان سازدى ويپاتقا اياق باستىق. ال يرەكتەلگەن سوقپاقپەن قامالداي بولعان قۇز باسىنا شىققاندا راس، كوك مۇز ەكەن. بۇل جەرگە جەتكەندە اتتار دا بولدىرا باستاعان. الگى 130 شاقىرىمدىق بايگەدە وسى اتتار وزباعاندا، جاراپ جۇرگەن سۇيرىكتەي سۇلۋ تۇلپارلار وزا ما؟! تاۋتەكەنىڭ قۇزىنا، ءتور التايدىڭ مۇزىنا تۇياعى تيگەن قاراپايىم ءمىنىس اتتار جازىقتا شاپسا، دەس بەرە قويماس.

– اكەممەن بىرگە قانشا جايلاۋدى ­ارا­لادىم، ءدال مۇنداي قاۋىپتى اسۋمەن ءجۇ­رىپ كورمەپپىن، – دەيدى داۋلەت اتتان تۇسە بەرە.

اتتاردى جەتەككە الىپ وتپەسەك، وتە قاۋىپتى. جاندى شۇبەرەككە تۇيگەن دەگەن وسى. اياق ءتۇرتىپ كەتكەن شاعىل تاستار تومەنگە دومالاعاندا، تىزەڭ دىرىلدەيدى. كوز ۇشىنداعى ايناداي بولىپ مۇزدى جول جاتىر. ءدال وسى جەردەن مۇنارتىپ مۇزتاۋ، جارقىراپ بۇركىت كورىندى. التايدىڭ بۇل سۇلۋلىعىن سوزبەن دە، فوتواپپاراتپەن دە جەتكىزە الماسپىز. كوزبەن كورىپ، سەزىنۋ كەرەك. سونى بىلەمىن.

...امان-ەسەن وتتىك مۇزدىقتان. كەرى وسى جولمەن قايتۋدى ويلاساق، زارە­مىز ءزار تۇبىنە كەتەدى. ول قورقىنىشتى الدى­مىزداعى جازيرالى جايلاۋ ۇمىت­تىردى. جاپ-جاسىل بەت، جان-جاعى ءتىستى شىڭدار. ورتادا يرەلەڭدەي وزەن اعىپ جاتىر.

– بۇل وزەن بۇركىتتىڭ مۇزداعىنان باس­تالىپ، كۇرشىمگە قۇيادى. تومەنگى جاعى ءتىپتى اعىستى. ءبىز دە وسى سۋدىڭ بويىنا شاتىر تىگىپ، وت جاعايىق، – دەدى ايدىن.

ايدىننىڭ ايتقانى زاڭ. ءبىزدى ات سو­عىپ، ەسىمىز كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ قال­دى. جوعارىدا ايتقانداي دارىلىك شوپ­تەر اياقتىڭ استىندا جاتىر. ششەتكا ءشوپ، قى­زىل تامىر، التىن تامىر دەگەندەي تابيعي دارىلەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. تەرىپ الايىن دە­سەڭ، قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن.

شاتىر تىگىلدى، شاي قاينادى. جەر­­گە جا­يىلعان داستارقانعا دوڭگەلەي وتى­رىپ، جان شاقىردىق. بۇل كەزدە كۇن ۇياسىنا با­تىپ بارا جاتقان. تىنىعىپ الىپ، ەر­تە­سى ەتەككە ءتۇسۋىمىز كەرەك... اب­دەن شال­دىق­قاندا، «مىناۋ دالاعا قاي ­قۇ­داي ايداپ كەلدى» دەگەندەي ويلار سانانى ­تۇرت­­پەكتەپ قويادى. دەگەنمەن الىپ ال­تاي­­دى جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭە سىيعى­زىپ، سۇلۋ­لىعىن كوزبەن كورۋ – جارتى باقىت ەمەس پە؟!

 

شىعىس قازاقستان وبلىسى،

كاتونقاراعاي اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءالتىنساريننىڭ ادامي بولمىسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:01

ۋاقىت جاراتقان ۇلى جىر

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار