جاز شىقسا, تاۋ كەزىپ كەتۋدى كوكسەيتىنىمىز نە وسى؟! قىزىق, شىڭ كورسەك شىققىمىز كەلەدى دە تۇرادى. بىلتىر بۇركىتتىڭ بيىگىنە كوتەرىلەمىز دەپ تالپىنىپ كورگەنبىز. ءجۇردىم-باردىم شىعا سالاتىن تاۋ ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكەن. وعان كادىمگى ءالپينيستىڭ قۇرال-جابدىعى, دەنە دايىندىعى كەرەك. ونسىز سوناۋ اسقاردا قادام جاساۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جولى بۇركىتتىڭ جەلكە جاعىنداعى ۇڭعى دەي-تۇعىن كەن ورنىن كورىپ قايتپاق بولىپ, ات ەرتتەدىك. جولدىڭ ءبىز بىلمەيتىن سوقپاعى كوپ بولعان سوڭ, ۇلتتىق پاركتىڭ ينسپەكتورى ايدىن شاكەنوۆتىڭ سوڭىنان ەردىك. قالاي دەگەنمەن, تابيعاتتى قىزعىشتاي قورىپ, قورعاپ جۇرەتىن ينسپەكتورلاردىڭ مىناۋ التايدا باسپاعان جەرى جوق شىعار. بيىكتىڭ بيىگىندە جۇرەتىن بارىسقا فوتوتۇزاق قۇراتىندار دا سولار ەمەس پە؟!
اتتى بەس جىگىت قومشابايدى باسىپ ءوتىپ, ۇڭعىنىڭ بەرگى باسىنا جەتىپ توقتادىق. كۇن ساسكەگە تاياعان. «وسى جەردە تۇستەنىپ الايىق», دەپ جايعاسا كەتتى ينسپەكتور. سوعان قاراعاندا جول ءالى ۇزاق سياقتى. قيمىلى شيراق الماس سارباسوۆ قورجىننان قارا شاۋگىمدى سۋىرىپ الىپ, سارقىراپ اعىپ جاتقان بۇلاققا توستى. قاراعايدىڭ كەپكەن بۇتاقتارىن بۇتاپ, وت جاقتىق. «وسى جەردەن قورجىنعا ءبىر كۇندىگىمىزگە جەتەتىن وتىن تولتىرىپ الايىق, ۇڭعىدا كولدەنەڭ شىرپى جاتپايدى», دەگەن ينسپەكتور قۋ قاراعايدىڭ بۇتالارىن ۇساقتاي باستادى.
شاي قايناي بەرە تومەننەن اتتىلاردىڭ ءدۇبىرى ەستىلدى. تۋريستەر شىعار دەپ توپشىلادىم ىشتەي. جاز شىعا سالىسىمەن التايدى ارالاۋعا كەلەتىندەر كوپ. بۇرىنعىداي ەمەس, تۋريزم سالاسى جانداندى. كوبىسى بۇعى ءمۇيىزىنىڭ مونشاسىن اڭساپ كەلەدى. ايتەۋىر, بۇلاۋعا ءتۇسۋ مىڭ دا ءبىر دەرتكە شيپا دەسەدى بىلايعى ەل. «التىننىڭ قولدا باردا قادىرى جوق» دەمەكشى, التايدا تۋىپ, بۇعى قۋىپ وسكەن بىزدەر مۇيىزدەن ەم ىزدەي قويمايمىز. ودان گورى حيميالىق ءدارى-دارمەككە كوبىرەك اۋەسپىز. ايتپەسە, تابيعاتىمىز دارىلىك شوپكە باي. سونى بىلە تۇرا پايدالانا المايمىز.
تۋريستەر مە دەپ وتىرعانىم, مالشىلار ەكەن. قوس اتقا تەڭدەپ, جايلاۋعا تۇز اكەتىپ بارا جاتقان بەتتەرى. جايلاۋ كۇنشىلىك جەردە. انەكي, تاۋلى ولكەدە وتارىمەن قوي, تابىنىمەن سيىر, ۇيىرىمەن جىلقى ءوسىرۋ – قيىننىڭ قيىنى. جازى دا, قىسى دا وڭاي ەمەس. كەيىنگى جاستار اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, مال باققىلارى جوق, مەكتەپ بىتىرە سالا قالاعا كەتىپ تۇراقتايدى.
مالشىلار اتتارىن كولەڭكەگە بايلاپ, داستارقاننىڭ ءبىر شەتىنە جايعاستى. توپقايىڭدىق تۇرسىنحان مۇقىشەۆ دامنەن اۋىز تيىڭدەر دەپ, گازەتكە ورالعان ءتوستىڭ ەتىن الىپ شىعىپ ورتاعا قويدى. ونى جاپىراقتاپ تۋرادى. ىڭعايسىزدانا قول سوزىپ, ءبىر-ەكەۋىن اۋىزعا تاستاپ جىبەرىپ ەدىك, ءدامى ءتىل ۇيىرەدى ەكەن.
– قالاي, ءدامدى مە؟! دايىندالۋى وپ-وڭاي. سۋعا كادىمگىدەي قايناتىپ الاسىڭ دا, دامدەۋىشتەرىن سەۋىپ وراپ تاستايسىڭ. تاۋ-تاستا جۇرگەندە جاقسى, تويىمدى, – دەدى تۇرسىنحان اعا.
سودان ينسپەكتورعا قاراپ:
– ءاي, سەندەر بايقاڭدار. اناۋ اسۋدان اساتىن بولساڭدار, اتتى جەتەكتەپ وتىڭدەر. باياعىدا جۇك ارتقان اتىم مۇزدان تايىپ, تومەنگە ءبىر-اق كەتكەن, – دەپ اعالىق اقىلىن ايتتى.
ولار جايلاۋعا تىكەسىنەن تارتتى. ءبىز قوس تاۋدىڭ اراسىنداعى جازىققا شىعىپ, شىعىسقا قاراي بەتتەدىك. بەينە ءبىر جولىمىزعا كىلەم توسەلگەندەي. مىڭ ءتۇرلى گۇل, مىڭ ءتۇرلى ءشوپ. جۇپار ءيىس تاناۋدى قىتىقتايدى. بىراق ءشوبى ات باۋىرلايتىنداي ەمەس, اپ-الاسا. قايتكەنمەن, بيىك جەر عوي. جازى كەلتە, ءتۇنى سۋىق. بوكتەردە جاڭبىر جاۋسا, مۇندا قارلى بوران سوعادى. ءبىز تاقىمداعان اتتار تاۋلى جەردە جۇرۋگە ابدەن توسەلگەن ەكەن. قامشى باسپادىق. ورگە دە, ىلديعا دا اياڭداپ وتىردى. بۇلقىنىپ اققان تاۋ وزەندەرىنەن دە وپ-وڭاي ءوتتى. ايتپەسە, ءبىز وتكەن وزەندەر اتتى كىسىنى اكەتەردەي اعىستى. قارسى الدىمىزداعى شىڭنىڭ ۇشار باسىنا شالقالاقتاپ قارايمىز. تىم-تىم بيىك, كوك تىرەپ تۇرعانداي. باۋرايى شاعىل تاس, ورتان بەلىنەن شاپشىما شىڭ. جىپ-جىلتىر. ناعىز تاۋتەكەلەردىڭ مەكەنى. تاۋتەكە جۇرگەن جەردە ءىلبىس تە جۇرەدى. بىراق ءبىزدىڭ كوزگە اڭقيتتاپ وتىرعان سۋىردان باسقا اڭ كورىنبەدى. ايتقانداي, قار بەتىنەن ايۋدىڭ ءىزىن, ءار-ءار جەردەن تاستاعان تەزەگىن بايقادىق. ساق قوي, ءبىزدىڭ دابىرلاپ كەلە جاتقانىمىزدى قوزى كوش جەردەن سەزسە كەرەك.
– در-ر-ر, – دەدى ايدىن اتتىڭ باسىن تارتىپ. – انە-ە-ە, قاراڭدار. شاحتانىڭ اۋىزى كورىندى. جاقىنداساڭ ءتۇپسىز تۇڭعيىق. قورقىنىشتى. ارعى جاعىنان بىرەۋ ج ۇلىپ الاتىن سياقتى, – دەدى توبىلعى ساپتى قامشىسىمەن شىڭنىڭ ءبۇيىر تۇسىن نۇسقاپ.
الدەنەنىڭ قارايعانىن كورىپ, شۋ-شۋلەپ جاقىنداي بەردىك. جان-جاعىمىزعا قاراپ, اڭ-تاڭبىز. انەۋ ءبىر كينودان كورىپ قىزىعاتىن كانادا, نورۆەگيانىڭ اسەم تابيعاتى بىزدە دە بار ەكەن. تەك تانىتا الماي كەلەمىز. تانىتقاندى قويىپ, ءوزىمىز ەندى-ەندى تانىسىپ جاتقان جوقپىز با؟! ءدال وسى تاۋدىڭ باۋرايىندا تۋىپ-وسكەن داۋلەت ءاشىمحان دا, الماس سارباسوۆ تا, نۇراسىل تىلەۋحان دا بۇل پۇشپاققا العاش اياق باستىق. ينسپەكتور عانا ىڭىلداپ ءان سالىپ بارادى.
جەتىم سوقپاقپەن قازداي ءتىزىلىپ بارىپ يىققا شىققاندا شاشىلىپ تەمىر-تەرسەكتەر جاتتى. اۋىر تەحنيكانىڭ تەتىكتەرىنە ۇقساس. تاستان قالانعان ەكى-ءۇش ءۇيدىڭ ورنىن دا بايقادىق. كەنىشتىڭ اۋزىنا قاراي جانارماي قۇيعان ۇلكەن بوشكە تۇر. سونىڭ بارىنە قاراساق, 1970 جىلدارعا دەيىن دۇركىرەپ تۇرعان شاحتا بولعان سەكىلدى. بىراق مۇندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇمىس ىستەگەن جوق. كەنشىلەردىڭ بارلىعى دەرلىك سىرتتان كەلگەن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا, قورعاسىن قازىپتى. قورعاسىن بار جەردە, التىن دا بولۋى مۇمكىن. راس-اۋ, مىناۋ تاۋ قانشاما بايلىقتى تابانىنا باسىپ جاتىر شىركىن؟! كەنشىلەر تۇك قالدىرماي الىپ كەتپەگەن شىعار. جاياۋلاتىپ شاحتانىڭ اۋزىنا جاقىندادىق. ۇڭىرەيگەن ويىق. قاپ-قاراڭعى. كىرىپ كورۋگە جۇرەك داۋالامايدى. قاراپ تۇرىپ-اق جۇرەك شايلىعادى. دەگەنمەن ارعى جاعىمدا جىلت ەتكەن قىزىعۋشىلىق قالدى. مۇمكىن, كاسىبي سپەلەولوگتەرمەن (ۇڭگىر تانۋشى) اينالىپ ءبىر سوعۋعا بولاتىن شىعار.
– ۇڭعىپ قازا بەرگەن سوڭ بۇل جەر ۇڭعى اتالىپ كەتكەن عوي. سوعان قاراعاندا قازاقتار جۇمىس ىستەگەن بولۋى كەرەك, – دەپ ءوز بولجامىن ايتتى الماس.
سولاي بولعان دا شىعار. قازاقتىڭ تابانى ءتىلىنىپ, اۋىر جۇمىستىڭ بارىنە جەگىلدى عوي. ونى نەسىن جاسىرامىز؟! سوناۋ كوككولدە ۆولفرام قازعاندا دا ارشاتى, بەرەلدىڭ حالقى جۇمىلدىرىلعان. ول تۋرالى جازۋشى الىبەك اسقار «مۇنار تاۋدى, مۇزارت شىڭدى اڭسايمىن» كىتابىندا تارقاتىپ جازعان. ال وسى تۇستاعى كەن ورىندارىنىڭ تاريحىن تارازىلاپ, زەرتتەي قويعان ەشكىم جوق قوي دەيمىن.
ەندىگى مەجە – قارسىمىزدا قامالداي بولىپ تۇرعان قۇزدى اسىپ ءوتىپ, ارعى جاعىن بايقاپ قايتۋ. جو-جوق, ەشكىم ارعى جاعىن كورىپ قايت دەپ تاپسىرماعان. ءوزىمىزدىڭ تاۋعا, تابيعاتقا دەگەن ىنتىزارلىعىمىز بولسا كەرەك. كورسەك, بىلسەك دەگەن وي عانا. باعانا مالشىلار ايتقان اسۋ وسى. ۇشار باسىنداعى مۇزدىقتارى كۇنگە شاعىلىسادى. قاراساڭ, ات تاعاسى باتپايتىن سياقتى. راس, جۇرەكسىندىك. توبەڭنەن ءتونىپ تۇرعان تاۋدىڭ مىسى دا باسادى ەكەن. مۇزتاۋدان كەيىنگى بيىك شىڭ بۇركىت تە سول جاقتا. امان-ەسەن اسۋدان اسساق, سول شىڭنىڭ ءدال جەلكەسىنەن شىعامىز. ءبىر بىلگىشتەر وڭتۇستىك جاعى جاداعاي, شىعۋ وڭاي دەسكەن. ءاي بىلمەيمىن, كەرىسىنشە قوجىر-قوجىر تاۋلار بيىكتەي باستادى. اسۋدىڭ تۇبىنە جەتە بەرە بىلقىلداپ جاتقان سازدى ويپاتقا اياق باستىق. ال يرەكتەلگەن سوقپاقپەن قامالداي بولعان قۇز باسىنا شىققاندا راس, كوك مۇز ەكەن. بۇل جەرگە جەتكەندە اتتار دا بولدىرا باستاعان. الگى 130 شاقىرىمدىق بايگەدە وسى اتتار وزباعاندا, جاراپ جۇرگەن سۇيرىكتەي سۇلۋ تۇلپارلار وزا ما؟! تاۋتەكەنىڭ قۇزىنا, ءتور التايدىڭ مۇزىنا تۇياعى تيگەن قاراپايىم ءمىنىس اتتار جازىقتا شاپسا, دەس بەرە قويماس.
– اكەممەن بىرگە قانشا جايلاۋدى ارالادىم, ءدال مۇنداي قاۋىپتى اسۋمەن ءجۇرىپ كورمەپپىن, – دەيدى داۋلەت اتتان تۇسە بەرە.
اتتاردى جەتەككە الىپ وتپەسەك, وتە قاۋىپتى. جاندى شۇبەرەككە تۇيگەن دەگەن وسى. اياق ءتۇرتىپ كەتكەن شاعىل تاستار تومەنگە دومالاعاندا, تىزەڭ دىرىلدەيدى. كوز ۇشىنداعى ايناداي بولىپ مۇزدى جول جاتىر. ءدال وسى جەردەن مۇنارتىپ مۇزتاۋ, جارقىراپ بۇركىت كورىندى. التايدىڭ بۇل سۇلۋلىعىن سوزبەن دە, فوتواپپاراتپەن دە جەتكىزە الماسپىز. كوزبەن كورىپ, سەزىنۋ كەرەك. سونى بىلەمىن.
...امان-ەسەن وتتىك مۇزدىقتان. كەرى وسى جولمەن قايتۋدى ويلاساق, زارەمىز ءزار تۇبىنە كەتەدى. ول قورقىنىشتى الدىمىزداعى جازيرالى جايلاۋ ۇمىتتىردى. جاپ-جاسىل بەت, جان-جاعى ءتىستى شىڭدار. ورتادا يرەلەڭدەي وزەن اعىپ جاتىر.
– بۇل وزەن بۇركىتتىڭ مۇزداعىنان باستالىپ, كۇرشىمگە قۇيادى. تومەنگى جاعى ءتىپتى اعىستى. ءبىز دە وسى سۋدىڭ بويىنا شاتىر تىگىپ, وت جاعايىق, – دەدى ايدىن.
ايدىننىڭ ايتقانى زاڭ. ءبىزدى ات سوعىپ, ەسىمىز كىرەسىلى-شىعاسىلى بولىپ قالدى. جوعارىدا ايتقانداي دارىلىك شوپتەر اياقتىڭ استىندا جاتىر. ششەتكا ءشوپ, قىزىل تامىر, التىن تامىر دەگەندەي تابيعي دارىلەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. تەرىپ الايىن دەسەڭ, قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن.
شاتىر تىگىلدى, شاي قاينادى. جەرگە جايىلعان داستارقانعا دوڭگەلەي وتىرىپ, جان شاقىردىق. بۇل كەزدە كۇن ۇياسىنا باتىپ بارا جاتقان. تىنىعىپ الىپ, ەرتەسى ەتەككە ءتۇسۋىمىز كەرەك... ابدەن شالدىققاندا, «مىناۋ دالاعا قاي قۇداي ايداپ كەلدى» دەگەندەي ويلار سانانى تۇرتپەكتەپ قويادى. دەگەنمەن الىپ التايدى جۇدىرىقتاي جۇرەگىڭە سىيعىزىپ, سۇلۋلىعىن كوزبەن كورۋ – جارتى باقىت ەمەس پە؟!
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كاتونقاراعاي اۋدانى
