قوعام • 03 تامىز، 2021

«قوسشى» اتاۋىنان قۇتىلۋ كەرەك

1779 رەت كورسەتىلدى

ەلوردا ىرگەسىندەگى قوسشى اۋىلىنا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن «وبلىستىق دەڭگەيدەگى قالا مارتەبەسىنىڭ» بەرىلۋى جول، جارىق، جىلۋ سەكىلدى الەۋمەتتىك پروب­لە­ما­لاردىڭ اسقىنۋى سالدا­رى­نان ءجيى شۋ شى­عارىپ جاتاتىن قوس­شى­لىقتاردىڭ كو­ڭىلىن ءبىراز كونشىتىپ تاس­تا­عانداي.

تۇرعىندار اراسىندا «بىزگە وبلىستىق قالا مارتەبەسىن بەرمەي-اق، ءدال ىرگەمىزدەگى استاناعا قوسا سالمادى ما ەكەن؟ ونسىز دا ارامىز باياعىداعىداي جيىرما-وتىز شاقىرىم ەمەس، ەكى-ءۇش شاقىرىم عانا قالىپ تۇرعان جوق پا؟ كۇنى ەرتەڭ قوسىلىپ كەتەتىنىمىز انىق» دەۋشىلەر دە بار ەكەن. دەگەنمەن «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەگەندەي، كوپتەگەن تۇرعىن قوسشىنىڭ ەلورداعا قوسىندى بولماي جەكە قالا بولىپ ءومىر سۇرە تۇرۋىن قالايتىنداي. سونىڭ ءبىرى تسەلينوگراد اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ايدىن تورەباەۆ: «قوسشىعا نۇر-سۇلتان قالاسىنا قوسىلعاننان گورى «وبلىستىق ماڭىزداعى قالا» مارتەبەسىن الۋ تيىمدىرەك. ويتكەنى ەندى ونىڭ جەكە قالا رەتىندە بيۋدجەتى بولادى. ول بيۋدجەت قازىرگى 63 ملن تەڭگەدەن 1،5 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. دەمەك، جولداردى جوندەۋگە، اباتتاندىرۋ مەن كورىكتەندىرۋگە بۇرىنعىعا قاراعاندا قارجى الدەقايدا كوبىرەك بولىنەدى»، دەيدى.

ايتپاقشى، قوسشىنى جەكە قالا جاساۋ يدەياسى دا اسپاننان الىنباعان سەكىلدى. پرەزيدەنت جارلىعى جارىق كورەردەن كوپ بۇرىن ينتەرنەتتە قوسشىنىڭ جاڭا مار­تە­بەسىن انىقتاۋ جونىندە ارنايى الاڭ قۇرىلىپ، جۇرتتىڭ پىكىرى سۇرالعان ەكەن. سوندا كوپ ادام «قوسشىعا وبلىستىق دەڭ­گەي­دەگى قالا مارتەبەسىن بەرۋ» ماسەلەسىنە قولداۋ ءبىلدىرىپتى. ياعني حالىق پىكىرىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت قاعيداتى جۇمىس ىستەگەن.

سونىمەن قوسشى ەندى قالا بولدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە مۇنداعى تۇرعىندار سانىنىڭ 2،5-3 مىڭ ادامنان 80 مىڭ ادامعا دەيىن، ياعني 28 ەسە ءوسۋ فەنومەنى اقىرىندا وسىلاي قورىتىندىلاندى. مۇنداي كوبەيۋدى ەلوردانىڭ ءوزى، جالپى ەلىمىزدەگى ەشبىر ءىرى ەلدى مەكەن باستان كەشىرگەن جوق. ارينە، مۇنىڭ ءوزى – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەمىسى. ەگەر ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولماعاندا، ارقا توسىندە جاڭا استانا بوي تۇزەمەس ەدى، ال ەندى استانا ارقاعا كەلمەگەندە، كەشەگى كەڭشار ورتالىعى قوسشى اۋىلىنىڭ حالقى دا سونشاما قاۋلاپ وسپەس ەدى.

ەل استاناسى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ سوڭعى ۋاقىتتارداعى دامۋىنان الەمدەگى ءىرى قالالاردا كەڭىنەن ەتەك العان ۋرباندالۋ، سونىڭ ىشىندە اگلومەراتسيالانۋ قۇبىلىسى انىق بايقالۋدا. اگلومەراتسيا، ياعني لاتىن تىلىندەگى «agglomero» ءسوزى – «قوسامىن»، «بىرگە قورشايمىن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. ءبىر قالانىڭ ىرىلەنۋ ناتيجەسىندە ءوزىنىڭ بۇرىنعى شەكاراسىنان شىعىپ، اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردى سونىڭ ىشىندە اۋىلدار مەن شاعىن قالالاردى جۇتىپ قويۋى – وسى قۇبىلىستىڭ اسەرى.

قالالىق اگلومەراتسيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، ەكولوگيالىق جانە ادامي فاكتورلار ىقپال ەتەدى. وتكەن عاسىردا اقش-تاعى قالا ورتالىعىنداعى جەر باعاسىنىڭ تۇراقتى تۇردە ءوسۋى، كولىكتىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى قالانىڭ ورتالىق كوشەلەرىندە ءجۇرۋدىڭ قيىندىعى، ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ ەتەك الۋى (كولىكتەردەن بولىنەتىن كومىرقىشقىل گازدار، تاعى باسقالار)، ونىڭ ۇستىنە كوپ پاتەرلى ۇيلەردەگى سۇرەڭسىز تىرلىكتەن، ورتالىقتاعى شۋلى ومىردەن قاجىعان ادامداردىڭ تابيعات اياسىنا قاراي ۇمتىلىسى اگلومەراتسيالاردىڭ دامۋىنا الىپ كەلدى. ءسويتىپ، 1950 جىلى اقش-تا 170 قالالىق اگلومەراتسيا بولسا، 90-ىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ولاردىڭ سانى 400-گە جۋىقتادى. قازىرگى كۇنى بۇكىل امەريكالىقتاردىڭ تەڭ جارتىسى ءىرى اگلومەراتسيالاردا ءومىر سۇرسە، ۇشتەن ەكى بولىگى ءبىر-ەكى قاباتتى جەكە ۇيلەردە تۇرادى ەكەن.

استانانىڭ قازىرگى ءوسۋ، كەڭەيۋ دەڭگەيى دە اگلومەراتسيالانۋ ءۇردىسىن بايقاتادى. ول ماڭايىنداعى كوكتال، ميچۋرين، كىرپىشتى سەكىلدى ەلدى مەكەندەردى وزىنە قوسىپ الدى. ەندى حالىق سانى جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان قوسشىعا تاياپ كەلگەن تۇستا ماسەلە باسقاشا شەشىمىن تاپتى. ەلوردانىڭ ىشىندە كوپ جىل قوقسىعان «وڭتۇستىك-شىعىس» كەلەڭسىزدىگىن قايتالاماس ءۇشىن بۇل دا ءبىر ءتيىمدى شەشىم كورىندى بىزگە.

قوسشى جەكە قالا اتانعان سوڭ، ەندى كوپ كەشىكتىرمەي شەشەتىن ءبىر ماسەلە – ونىڭ اتىن وزگەرتۋ سەكىلدى. ول كەڭشار ورتالىعى – شاعىن اۋىل كەزىندە قوسشى بولدى. بۇل اتاۋ وعان كەڭەس وكىمەتى كەزىندە العاشقى مويىنسەرىكتەر، قوسشىلار وداعى قۇرىلىپ جاتقان كەزدە جابىسسا كەرەك. ەندى 80 مىڭ تۇرعىنى بار جاڭا قالا قايداعى «قوسشى»؟! قالاعا ءتان قۇرىلىمدار قۇرىلماي تۇرىپ، وسى ماسەلەنى شەشىپ تاستاسا، اتاۋدى وزگەرتۋ نەعۇرلىم ارزانعا تۇسەر ەدى دەگەن ويدامىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قانشا ادام ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:16

ۇقساس جاڭالىقتار