ونەر • 29 شىلدە، 2021

قايتا ورالعان قولجازبالار

60 رەت كورسەتىلدى

ۇيقىداعى الەم ادەبيەتى ورنىنان ءبىر اۋناپ تۇرعان شىعار. نەگە دەسەڭىز، داڭقتى دانتەنىڭ قولجازبالارى تابىلدى. ەندىگى جەردە ادەبيەتشىلەردىڭ ەرمەگى سول بولماق. قازاقتىڭ ادەبي كەڭىستىگىنە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ ارقىلى جول سالعان «قۇدىرەتتى كومەديانىڭ» يەسى توعىز جۇزجىلدىقتى توبەسىنەن اۋناتىپ، دۇنيەگە قايتا ءدۇمپۋ سالدى. باعا جەتپەس مۇرا  – XIII عاسىردىڭ ەنشىسى. ال ونى تاپقان فلورەنتسيا تاقۋا ايەل دجۋليا بولتون حوللوۋەي ەكەن. ەڭ عاجابى سول، بۇل دانىشپان اقىننىڭ مەكتەپ قابىرعاسىندا جازعان ەڭبەكتەرى كورىنەدى.

ءيا، «الەمدى جاراتۋشى – جال­عىز قۇداي، ال قۇدايدىڭ ەڭ عا­جايىپ جاراتىندىسى – ادام» دەگەن يدەيانى نەگىزگە العان شۇراي­لى شىعارما ۋاقىت مىنبەرىنەن تۇس­كەن ەمەس. قايتا جىل وتكەن سايىن وقىرمان ساناسىندا جۇمباقتا­لا تۇسۋدە. يتاليالىق عالىمدار ۇلى تۋىندىنىڭ ءمان-مازمۇنىن زەرتتەۋدى توقتاتقان ەمەس، تولىم­دى پىكىر ايتۋعا دا باتپايدى. حول­لوۋەي ۆاتيكان مەن فلورەنتسيا كىتاپحانالارىندا كوز مايىن تاۋىسا وتىرىپ، اتاقتى اقىننىڭ مۇرا­لارىن ىندەتە زەرتتەيدى. سول ىزدە­نىس ناتيجەسىندە وسىنداي ۇلى دۇنيە­گە تاپ بولادى. مۇنى اسىرەلەپ جا­زىپ وتىرعان سەبەبىمىز، الەم تۇڭ­عىش رەت سول ارقىلى دانتە الي­گەريدىڭ ناقتى قولتاڭباسى قان­داي ەكەنىن كورە الادى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قۋانىش ەشكىمنىڭ تالەيىنە بۇيىرماعان. سوندىقتان الەم ادەبيەتشىلەرى الگى جادىگەردى كورۋگە قۇشتار ەكەنىن، قولىمەن ۇستاپ كورۋگە دامەلى ەكەنىن جاسىرماۋدا.

بۇل ولجا XIII عاسىردىڭ اياعىن­دا، ياعني 1280-1290 جىلداردىڭ شەڭبەرىندە جازىلعان. وسى كەزەڭ­دە جاس اقىن فلورەنتسيالىق عالىم ءھام فيلوسوف برۋنەتتو لاتيني­دەن ءتالىم الادى. فيلوسوف دانتە ءۇشىن مۇعالىم عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءوزىنىڭ پىكىرلەس دوسى بو­لا بىلگەن. ءتىپتى اكەسى دۇنيەدەن وز­عان­نان كەيىن بولاشاق اقىننىڭ قام­قورشىسىنا اينالعان. مۇنى دان­تەتانۋشىلار دارىپتەپ تە ءجۇر.

دانتە ءدال وسى فلورەنتسيادا شى­عارماشىلىق عۇمىرىنىڭ ال­عاش­قى قادامىن باسقان. سوعان وراي حوللوۋەي قولىنداعى قاعازدى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن شاعىندا ومىرگە كەلگەن تۋىندىعا سانايدى. دەگەنمەن ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، وسى شاعىن قولجازبادا بولاشاق دانىشپاندىقتىڭ بەلگىلەرى بار. تاقۋا ايەل نەگىزىندە يتاليا جە­رىندەگى ورتاعاسىرلىق ونەردى ءھام ادەبيەتتى جەتىك بىلەتىن مامان. بۇگىندە نيۋ-دجەرسيدەگى پرين­س­تون ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەر­گە ءدارىس وقيدى. بىراق بۇل ءىسىن قويىپ، ءوزىن تولىقتاي دانتەگە ارناماقشى.

حوللوۋەي قولىنداعى ەسسەنى قا­زىرگى زامانعى يتاليان ءتىلىنىڭ اتاسى – يدەالدى تۋسكان ديالەكتىسىن­دە جازىلعان دەپ ءتۇسىندىردى. سونىمەن قاتار، وندا كەيىنىرەك «قۇدىرەت­تى كومەدياعا» ارقاۋ بولعان كوپتە­گەن وي جاتقانىن ايتادى. ناقتى­راق ايتقاندا، ادەپ تۋرالى ءتالىمدى تەزيستەر بار. رەنەسسانس عالىمى لەوناردو برۋني قولجازبانىڭ ۇلى اقىنعا تيەسىلى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرمەيدى ءھام ءوزى تاپقان اقىن مۇرالارىنا ۇقساستىعىن دا جاسىرمايدى. ماسەلەن، قولجازبادا شەڭبەردىڭ ۇستىنە سالىنعان كۆاد­رات بار. بۇل تاڭبانى قالامگەر قۇدايدى سيپاتتاۋ ءۇشىن «قۇدىرەت­تى كومەديادا» قولدانعان كورىنە­دى. سوندىقتان ۇلى تۋىندىنىڭ العاشقى سىزبالارى ەكەندىگىنە ءشۇبا جوقتاي.

ال ەندى وزىمىزگە كەلەر بولساق. ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاق تىلىنە «قۇ­دى­رەتتى كومەديانىڭ» تولىق نۇس­­قاسىن بەرتىندە جازۋشى كەن­جە­باي احمەتوۆ اۋداردى. «تا­مۇق»، «بارزاق»، «جۇماق» اتتى ۇش­­تاعاننان تۇراتىن تۋىندىدا ادام­نىڭ جەر بەتىندەگى ءومىرى، ­قى­ز­-
مەتى، جان دۇنيەسى سۋرەتتەلەدى. كو­­­نە داۋىردەگى الۋان ءتۇرلى وب­راز­­­دار، ەرتە زامان اقىندارى مەن في­لوسوف­تارى تۋرالى دا شى­عار­مادا كەڭىنەن قوزعالادى. الەم ادە­بيەتىنىڭ ەڭ وزىق نۇسقالارىن ءسۇت بەتىنە شىققان قايماقتاي قال­قىپ الىپ، قازاقى وقىرمانعا قاز قالپىندا جەتكىزۋدى ماقسات تۇتقان قالامگەردىڭ ەڭبەگى زور. جاستاردىڭ كوڭىل كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، فيلوسوفيا مەن ميفكە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىنى انىق.

ۋاقىت قۇيىنى اينالىپ كەلىپ سوعاتىنى سەكىلدى، كەيدە جۇمبا­عى شەشىلمەگەن جىلدار قوينىنا بۇككەن اسىلدى جاسىرا المايدى. ءتۇبى ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ومىر­گە كەلگەن كەز كەلگەن دۇنيە ءبارى­بىر جەر بەتىنە رۋحاني ازىق بولاتى­نى داۋسىز. وزدەرىڭىزگە ايان، وتان­دىق تاريحشىلار مەن عالىمدار ەۋروپادان ءال-ءفارابيدىڭ تراكتاتتارى مەن عۇنداردىڭ كوسەمى ەدىل قاعاننىڭ بەينەسىن ەلگە اكەلگەنى. ۇلى ۇستازدىڭ ون دانا قولجازباسى يسپانيا مۇراجايىنان تابىلىپ، بوركىمىزدى اسپانعا اتقانبىز. ءدال دانتەنىڭ شاعىن مۇراسىن ۇرپاقتارى جەر-كوككە سىيعىز­باي، قازىنا ەسەبىندە قاتارعا قوسىپ قويعان سەكىلدى. ءبىز دە كەيدە ەۋروپانىڭ مۇراجايلارىندا جاتقان قۇندى مۇرالارىمىز ءوز تورىمىزگە كەلىپ جايعاسسا دەپ ار­ماندايمىز. ونى نەگە ايتىپ وتىر­مىز. يسپانيادان اكەلگەن رۋحاني بايلىقتارىمىزدىڭ ىشىندە ءال-ءفارابيدىڭ ون تراكتاتىنان باس­قا، قازاق دالاسىنان شىققان عا­لىمداردىڭ اراب تىلىندەگى قول­جازبالارى دا بار.

ۇلى عۇلامانىڭ قۇندى مۇرا­سى بۇزاۋ تەرىسىنە جا­زىلىپتى. ءبىر وكىنىشتىسى، ەشقاي­سىسىنىڭ تۇپنۇسقاسى بەرىلمەگەن. تەك، ەڭ­بەكتەردىڭ كوشىرمەسى مەن سد-ديسكىگە تۇسىرىلگەن نۇسقاسى عانا قولدا. جالپى، ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىز 100-گە جۋىق تراك­­تاتتىڭ اۆتورى. بىراق ونىڭ ون شاق­­تىسىن عانا وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى وتاندىق تاريحشىلار قازاق تىلىنە اۋدارعان. سولاي. بۇل تۇرعىدا دانتەنىڭ بەدەلى بيىك. بولاشاقتىڭ قولىنا تۇسكەن الىپ­تاردىڭ ميراسى قايتادان رۋحاني تۇلەۋدىڭ العىشارتى ەمەس پە؟ قايتا ويانعان قولجازبالاردىڭ قا­عيداسى وسى.

دانتەنى يتاليا­لىق­تار دانا­لىق­تىڭ تەمىرقازىعى سانايدى. ونىسى ەجەلگى ءداۋىردىڭ ماڭگىلىك مادەني جاۋھارى ەسەبىندە قادىر تۇتقانى. ال ءبىز ءالى كۇنگە ءال-فا­رابي بابامىز جايلى اڭگىمە ايت­ساق، سوزدەن سۇرىنە بەرەمىز. ونى مى­سالعا العان سەبەبىمىز وسى. تراك­تاتتارىمەن تاڭداي قاقتىرعان عۇ­لامانىڭ دان­تەلىك دەڭگەيگە كو­تەرسەك، ۇلت رۋحانياتى تاعى ءبىر تۇ­لەر ەدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

تاعدىرى تەمىردەي شىڭداعان قايراتكەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكتەۋدە شيرىققان شاعىن بيزنەس

بيزنەس • 26 قىركۇيەك، 2021

پياندج وزەنىندەگى ەرلىك

تاريح • 26 قىركۇيەك، 2021

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكاراشىلار ەليتالىق اسكەر بولسا...

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

ۇلىبريتانيادا تانىستىرىلادى

وقيعا • 26 قىركۇيەك، 2021

وبلىس ورتالىعىنىڭ دەنى اۋىز سۋسىز وتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

نۇر-سۇلتان اۋەجايىندا ءتۇتىن شىقتى

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

جالعىزدىق ارالى

كينو • 26 قىركۇيەك، 2021

تەننيس: Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بالالار الاڭىنداعى تج: بالا ەسىن جيدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

قاراعاندى-بالقاش تاس جولى جوندەلۋدە

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا كىتاپ فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

ماسكەۋدە جەتى جۇلدە الدىق

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا Astana Marathon-2021 ءوتىپ جاتىر

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

قىزىلوردا وبلىسى «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قانشا قازاقستاندىق ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار