زاڭ جۇزىندەگى باستامالار ناتيجەلى بولسا يگى
الايدا سونداي تاماشا ايماقتاردىڭ ماقتاۋىن اسىرىپ, دەمالۋشىلارعا تولتىراتىن تۋريستىك فيرمالاردىڭ باياناۋىلدى ەلەمەي جاتاتىنى بايقالادى. البەتتە, مۇندا سۇرانىسقا سەرۆيس ساپاسىنىڭ دا ساي بولۋى كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز. ونىڭ ۇستىنە جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا ايماقتىق تۋريستىك الەۋەتتى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن تۋريستىك سالىق ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر.
جىل سايىن جازدىڭ ىستىعىندا باياناۋىلعا ءبىر بارىپ قايتامىز. بيىل دا جاسىباي كولىنىڭ سۋىنا شومىلىپ, قۇمدى جاعالاۋىن بالا كەزىمىزدەگىدەي جالاڭاياق ءجۇرىپ وتۋگە دە ۋاقىت تاپتىق. بۇل جەردە اۋدان اكىمدىگى دە كولدەردىڭ جاعالاۋىن دەمالۋشىلارعا لايىقتى دايىنداپ, جول, ەلەكتر, سۋ جەتكىزۋدەگى بىرقاتار جوبانى جالعاستىرۋدا. تۋريستەر مەن دەمالۋشىلار جاسىباي كولى جاعاسىندا اۋداندىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ۇيىمداستىرعان ەكسپوناتتار كورمەسىمەن تانىسۋدا. كورمەدە قانىش ساتباەۆتىڭ, ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جانە سۇلتانماحمۇد تورايعىروۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيلەرى تۋرالى ارنايى جاسالعان بۋكلەتتەر مەن ەمبلەمالى بەيسبولكالار تاراتىلدى.
ال ولكەتانۋشى التىنبەك قۇرمانوۆ دەمالۋشىلارعا باياناۋىل جەرىنىڭ تاريحىن بايانداپ, ولكەمىزدەگى تۋريستىك مارشرۋتتارمەن تانىستىرادى. قولونەر شەبەرلەرى ماقسۇتبەك كوپجاساروۆ, نۇرجان جەتپىسباەۆ, ايبەك مولدابەكوۆتىڭ قولونەر بۇيىمدارى دا كورمەدەن ورىن العان. جەرگىلىكتى «بەۋ, جىگىتتەر!» حالىق ءانسامبلى كورەرمەندەرگە اسەرلى ءان سالىپ بەرەدى.
اۋداندىق دەنەشىنىقتىرۋ, سپورت جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ باسشىسى زەينوللا ءتالىپوۆتىڭ ايتۋىنشا, تۋريستىك ايماقتاعى 27 دەمالىس ورنى مەن 14 قوعامدىق تاماقتانۋ ورنىنا POS-تەرمينالدار ورناتىلعان. پارك اۋماعىنداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتىندە دە اقشاسىز ەسەپ جاسالادى. سونداي-اق 35 دەمالىس ءۇيى, 14 ءدامحانا مەن 7 ساۋدا نۇكتەسى سانيتارلىق نورمالارعا ساي ەكەنى تۋرالى اكت الدى. تۋريستەردى قابىلدايتىن 21 نىسان اshyq جۇيەسىنە قوسىلعان.
باياناۋىل ايماعىندا تۋريستەرگە ارنالعان 4 مىڭنان اسا توسەكتىك ورىن بار. ءبىر ادامعا ارنالعان بولمە باعاسى – 5 مىڭ تەڭگە. ينفراقۇرىلىممەن قامتىلۋى, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىنا قاراي ءبىر تاۋلىككە جالعا الۋ قۇنى 50 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جەتەدى.
اۋداندىق كوميسسيا جاسىباي دەمالىس ايماعى اۋماعىندا تۋريستىك سالا نىساندارىنىڭ سانيتارلىق-گيگيەنالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق نورمالارى مەن تالاپتارىن وتكىزۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن ارەكەت ەتۋ باعىتتارىن ازىرلەگەن. سونداي-اق دەمالىس ۇيلەرىنە كەلەتىن دەمالۋشىلار تۋرالى اقپاراتتار ارنايى سايت ارقىلى باياناۋىل ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باقىلاۋ-وتكىزۋ پۋنكتىنە جىبەرىلەدى.
تاعى ءبىر جاقسى جاعى, اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «تۋريستىك پوليتسيا» 2019 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ 15, وبلىس ورتالىعىنان كەلگەن 5 پوليتسيا قىزمەتكەرى باياناۋىلدىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن تانىستىرۋ, تۋريستىك قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتۋدە. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى اعىلشىن, نەمىس, قىتاي تىلدەرىن مەڭگەرگەن.
وبلىس ورتالىعىنداعى تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى, نيگەريا ازاماتى سالاكو ابراام ءوڭىر تاريحىمەن تانىستىرعان «تۋريستىك پوليتسيا» قىزمەتكەرلەرىنە العىس ءبىلدىردى. ول پوليتسيا وكىلدەرىمەن بىرگە تاۋعا شىعىپ, قاسيەتتى جەرلەرگە ساياحات جاساعان, سۇلۋ تابيعات كەرەمەتتەرى ورتاسىندا ءتۇرلى سۋرەتتەرگە تۇسكەن.
ەندى الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزگە كەلەتىن شەتەلدىكتەرگە تۋريست سالىعى سالىنادى. بۇل ماسەلە پارلامەنتتە قارالدى. زاڭ جوباسىندا تۋريستىك الەۋەتى جوعارى اۋماقتاردا نىساندار سالاتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى. ياعني ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەر, تۋريستىك قىزمەتتى ىنتالاندىرۋ, سىرتتان تۋريستەر اكەلەتىن تۋروپەراتورلاردىڭ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ سياقتى باسىمدىقتار دا بار. ەكىنشىدەن, الەمدىك تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە قوسىمشا تابىس كوزدەرىن تابۋ ءۇشىن ىشكى جانە سىرتقى نارىقتاردا ايماقتىق تۋريستىك الەۋەتتى ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا شەتەلدىكتەرگە تۋريستىك سالىق ەنگىزۋ جانە وسى سالىق بويىنشا وپەراتورلاردى انىقتاۋ جوسپارلانۋدا. سالىق مولشەرىن جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار, ال تولەم ءتارتىبىن ۇكىمەت بەكىتەدى.
وڭىرلىك تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, جاسىباي دەمالىس ايماعىندا كول جاعالاي ورىن تەپكەن دەمالىس ۇيلەرىنىڭ يەلەرى دە «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتى» ماقساتتى پايدالانعانى ءۇشىن مەملەكەتكە ءتيىستى مولشەردە سالىق تولەيدى. كول ماڭىنداعى «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق-تىڭ «كريستالل» دەمالىس ءۇيى, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ, ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر» كەنىشىنىڭ دەمالىس ۇيلەرى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي.
جەرگىلىكتى بيولوگ, عالىم قاناتبەك التاەۆتىڭ ايتۋىنشا, باياناۋىلعا كەلەتىن ءوزىمىزدىڭ تۋريستەردى دە جاسىباي, تورايعىر, سابىندىكول جاعالاۋىنا جەكە-جەكە ءبولىپ, ءۇش جەرگە ورنالاستىرعان ءجون. بىراق بۇل جەرلەردە سۋ مەن كارىز جۇيەلەرى, ينفراقۇرىلىمى جاسالماي, كولدەردىڭ, دەمالىس اۋماعىنىڭ تازالىعى ساقتالمايدى. دارەتحانا تاپپاي جۇگىرىپ جۇرسە شەتەلدىكتەردەن دە ۇيات. «سوندىقتان ۇلتتىق پارك اۋماعىنا قاراستى دەمالىس ايماقتارىن تۋريستىك تۇرعىدان پايدالانۋ, دەمالىس ۇيلەرىنىڭ قىزمەتى ەلىمىزدەگى زاڭنامالار بارىسىندا رەتتەلۋى قاجەت. زاڭ تالاپتارىن ورىنداماي دەمالىس ايماعىنان جەردى جالعا الىپ, ءوز كاسىبىن جاساۋشىلار تابيعاتقا زيان كەلتىرەدى. جاسىباي كولى جاعاسىنداعى جەكەمەنشىك دەمالىس ۇيلەرىنەن, كافەلەردەن شىعاتىن قالدىق سۋ كولگە قۇيىلۋدا. تابيعات قورعاۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, زاماناۋي ينفراقۇرىلىمداردىڭ بولماۋى, ماڭايىندا ورنالاسقان اۋىلداردا كارىز جۇيەلەرىنىڭ سالىنباۋى تابيعاتقا زيان», دەيدى عالىم.
ۇلتتىق پاركتەردە ەكو-تۋريزم, مەديتسينالىق, تاريحي-تانىمدىق تۋريزم باعىتتارىنا ارنايى ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلامالار قاجەت. باياناۋىل – ايرىقشا قورعالاتىن رەكرەاتسيالىق ايماق بولعاندىقتان, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مىندەت دەگەن ءسوز. وسى قابىلداناتىن باعدارلامالار ارقىلى باياناۋىلداعى جىل سايىن ايتىلاتىن تورايعىر كولى, سابىندىكول اۋماعىن ىسكە قوسۋ قاجەت. جوبا جۇزەگە اسسا, جاسىباي كولى اۋماعىنا تۇسەتىن تۋريستىك الەۋەتتىڭ سالماعى ازايادى.
«ال ۇلتتىق پاركتىڭ اۋماعى 60 مىڭ گا بولسا, سونىڭ 14 مىڭ گا جەرىنە تۋريستەرگە كەلۋگە رۇقسات بەرىلگەن. زاڭدىلىق بويىنشا جازعى دەمالىس 3 اي ۋاقىت ىشىندە 14 مىڭ گا جەرگە دەمالۋعا 35-40 مىڭداي تۋريست كەلۋى ءتيىس. قازىر جاسىباي اۋماعىندا ەكى-ءۇش ەسە كوپ, 150-200 مىڭ تۋريست دەمالادى. بۇل جاعداي تابيعاتقا انتروپوگەندىك اسەرىن تيگىزۋدە. كولدىڭ سۋىنىڭ لايلانۋى دەمالۋشىلاردان كەلگەن زالال دەر ەدىم», دەيدى تۋريزم سالاسىنىڭ ارداگەرى جۇماگەلدى دۇيسەكەەۆ.
زاڭناما جۇزىندە تۋريستىك نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر بولماعاندىقتان, دەمالۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ ورىن الۋدا. ونى ءوزىمىز دە بارعاندا كورىپ قالدىق. ءتىپتى كەيبىر جەرگىلىكتى دەمالۋشىلاردىڭ كوبى شاتىر-كۇركەلەرىن, كيىز ۇيلەرىن, تۇرمىستىق زاتتارىن, ازىق-ت ۇلىكتەرىنە دەيىن تيەپ الىپ كەلەدى. كولىكتەرىنە تۇنەيدى. كول جاعاسىندا ساماۋرىن قويىپ تۇتىندەتىپ, تىپتەن قازانعا ەت اسقىسى كەلەتىندەر دە بار ەكەن.
تۋريستىك فيرمالار باياناۋىلدى نەگە ەلەمەي وتىر؟
بىلتىر ەلىمىزدىڭ ۇزدىك 10 تۋريستىك ءوڭىرى قاتارىنداعى باياناۋىل تۋريستىك ايماعىندا 2025 جىلعا دەيىنگى ارنايى باعدارلاما قابىلدانعانى بەلگىلى. وبلىستىق تۋريزم جانە سپورت باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەندى باعدارلاما بارىسىندا قۇنى 17 ملرد تەڭگە تۇراتىن 32 جوبا ىسكە اسىرىلماق ەكەن. «باياناۋىلداعى ءتۋريزمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ» جوباسىن تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى مەن وبلىستىق ءتۋريزمدى دامىتۋ باسقارماسى بىرلەسىپ دايىنداعان.
«جوبا بويىنشا بىلتىر 503,7 ملن تەڭگەگە اۋدانداعى قوسىمشا ستانسادان جاسىباي كولىنىڭ جاعالاۋىنا دەيىن قۋاتتىلىعى 35 كۆت ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. تورايعىر اۋىلىنا كىرەبەرىس جول جوندەلدى. ەندىگى ءبىر اۋقىمدى جوبا – جاسىباي كولىنىڭ اۋماعىنا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جەلىسىن جۇرگىزۋ جۇمىستارى باستالادى», دەيدى باسقارمانىڭ ءبولىم باسشىسى س.نۇرماعامبەتوۆا.
سونىمەن قاتار بيىل تۋريستىك ماۋسىم اياقتالعان سوڭ جاسىباي كولى جاعالاۋىنا جەتكىزەتىن سەرىپپەلى-سەرپانتين جولى دا جوندەلەدى. كاسىبي سپورتشىلار مەن دەمالۋشىلاردىڭ سپورتپەن شۇعىلدانۋى ءۇشىن شاڭعى-روللەرلىك تراسسا سالىنادى.
تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا جانە تۋريزم كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى عالىمبەك اجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, جوبا بارىسىندا اۋداندار مەن قالالارداعى ءتۋريزمنىڭ ينفراقۇرىلىم دەڭگەيى بويىنشا ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ءتۋريزمى, ساكرالدى تۋريزم جانە وندىرىستىك ءتۋريزمدى دامىتۋعا ساراپتاما جاسالدى. قازىر تۋريزم باعىتتارى كورسەتىلگەن تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق رەسۋرستار كارتاسى جانە تارتىمدى جەرلەردى اۋماقتارعا بولگەن كارتا جاسالدى. جانە دە TravelPvl ارنايى تۋريستىك ءموبيلدى قوسىمشاسى ازىرلەندى. تۋريزم سالاسى قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ كۋرستارىنىڭ باعدارلامالارى دايىندالدى. كۋرستى ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى تۇراقتى تۇردە وقىتادى. بىراق كاسىپكەرلەر دەمالىس ورىندارىندا جاسالعان جاعدايلار تۋرالى جاعىمدى اقپاراتتاردى اتالعان ءموبيلدى قوسىمشاعا ءالى جۇكتەمەگەنى وكىنىشتى.
«جاسىبايداعى سياقتى تورايعىر, سابىندىكول كولدەرىندە, مىرزاشوقى تاۋ كۋرورتىندا دەمالىس ۇيلەرىن سالۋ قاجەت. مىسالى, تورايعىر كولىنىڭ جاعالاۋىندا ەتنواۋىل قۇرىپ, كۆادروتسيكل مەن اتقا ءمىنۋ الاڭىن, الپينيستەر ءۇشىن جالتىر قۇزعا ورمەلەۋ, بالىق اۋلاۋ ورىندارىن اشۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر قۇراستىرعان ۇيلەردى ەلدەگى تۋريستىك ورىندارعا تاراتۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ستۋدەنتتەر سيپ-پانەلدەردەن ۇيلەردى قۇراستىرۋدا. اۋماعى 27 شارشى مەتردى قۇرايتىن ۇيلەردى دەمالىس ورىندارىنا الىپ بارۋ وتە قولايلى», دەيدى پروفەسسور ع.اجاەۆ.
عالىمدار مەن باسقارمانىڭ بىرلەسكەن جوباسىندا اققۋلى
اۋدانى تۇزقالادا باتپاقپەن ەمدەۋ ساناتورياسىن اشۋ, شارباقتى اۋدانى مارالدى كولىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ, قالالار مەن
اۋدانداردا جاعالاۋلار اشىپ, ولاردى اباتتاندىرۋ ۇسىنىلعان.
سونداي-اق جوبادا وڭىردەگى تۋريستىك نىسانداردىڭ ءتىزىمى جاسالىپ, تابيعي-رەكرەاتسيالىق, مادەني-تاريحي, ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەسىنە ساي بىرىكتىرىلدى. قازىر وبلىستا 29 تابيعي-رەكرەاتسيالىق, 130 مادەني-تاريحي, 270 ينفراقۇرىلىمدىق نىسان تىركەلىپ, جىل سايىن تولىقتىرىلادى.
تاعى ءبىر ماسەلە, بۇعان دەيىن باياناۋىلداعى دەمالىس ۇيلەرى ءوڭىردىڭ تۋريستىك فيرمالارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەمەيتىنى ايتىلدى. وبلىستىڭ تۋريستىك فيرمالارى الاكول, بالقاش, اقتاۋ, كاسپي تەڭىزى جاعالاۋى, الماتى وبلىسىمەن تىعىز بايلانىستا بولعانىمەن, باياناۋىل دەمالىس ايماعىنا نازار اۋدارمايتىنى بايقالعان. سوندىقتان جەرگىلىكتى تۋريستىك ۇيىمدار قاۋىمداستىعى وبلىستىق اكىمدىكتەرگە وسىنداي جايت بارىن ەسكەرتكەن-ءدى. باياناۋىل كۋرورتتىق ايماعىنىڭ دەمالىس ۇيلەرى ءوڭىردىڭ تۋرفيرمالارىمەن كوميسسيالىق سىياقىمەن جۇمىس ىستەمەي-اق, جولدامالاردى تىكەلەي ساتقىسى كەلەدى ەكەن. مىسالى, تۋريستەرگە ەكسكۋرسيالاردى كەز كەلگەن مۇعالىم, ەمدەۋشى اپالار جۇرگىزەدى, كەسەنەلەر باسىنا اپارادى.
ال جەرگىلىكتى تۋريستىك ۇيىمدار قاۋىمداستىعى وبلىستىق اكىمدىككە ءوڭىرىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىنە وراي ونەركاسىپتىك ءتۋريزمدى, اگروتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردى ارالاۋ الاڭدارىنا قولجەتىمدىلىك ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇرايدى. مۇنداي كاسىپتىك تۋريزم تۇرلەرى وقۋ بىتىرگەن جاستاردىڭ, باسقا دا جۇمىسسىز جۇرگەن ماماندىق يەلەرىنىڭ جۇمىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءبىز جوعارىدا باياناۋىل دەمالىس ايماعىنىڭ ەلىمىزدىڭ ۇزدىك 10 تۋريستىك ءوڭىر قاتارىندا ەكەنىن جازدىق. ەندى وسى جوبا اياسىنداعى 10 باعىت بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 17,5 ملرد تەڭگە بولىنبەك, 30-دان اسا جوبا بەلگىلەندى. بىراق باياناۋىل ءتۋريزمى قاشان جۇزەگە اسارى بەلگىسىز جوبا-جوسپارلارعا تاۋەلدى. وسى رەتتە وبلىستىق ءتۋريزمدى دامىتۋ جانە سپورت باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, ەكولوگيا, كورىكتەندىرۋ, اۋەجاي, جول, ينفراقۇرىلىم, ينۆەستور تارتۋ, ماركەتينگ سياقتى باعىتتار بويىنشا جۇمىس جوسپارلانىپتى. جوسپار اياسىندا قىرۋار قارجى دەمالىس ايماعىندا ينفراقۇرىلىم سالۋعا, جولدار جوندەۋگە, ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا, ترانسفورماتورلار, ۆاكۋمدى اجىراتقىشتار, كابەل ونىمدەرى, تىرەكتەرگە ارنالعان ىرگەتاستار, تەمىربەتوندار تۇرعىزۋعا جۇمسالادى. بيودارەتحانالار, ورىندىقتار, قوقىس جيناۋعا ارنالعان كونتەينەرلەر ورناتىلادى. جاڭا دەمالىس ۇيلەرى, كەشەندەر مەن كورپۋستار بوي كوتەرەدى. ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىك.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
