– بيكەش قايدارقىزى, تسيفرلىق تاڭبالاۋ كىمگە ءتيىمدى: تۇتىنۋشىعا ما, الدە مەملەكەتكە مە؟
– تاۋارلاردى تسيفرلىق تاڭبالاۋ – تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازىرگى ۋاقىتتا نارىقتا «كولەڭكەلى اينالىمنىڭ» ۇلەسى كوبەيىپ كەلەدى. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى جوبا ەنگىزىلۋدە. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ناتيجەسىندە ءار تاۋاردى سايكەستەندىرۋ مۇمكىندىگى پايدا بولماق. تاۋاردىڭ ءار بىرلىگىن وندىرىستەن شىققاننان تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا جەتكەنگە دەيىنگى تىزبەگى تولىق باقىلانادى. سونداي-اق تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ارقىلى تاۋاردى قابىلداپ الۋ-بەرۋ, قايتارۋ, جونەلتۋ, اينالىمنان شىعارۋ سەكىلدى پروتسەستەردى راستايتىن اقپاراتپەن, قۇجاتتارمەن جەدەل الماسۋ ءۇشىن تسيفرلىق ورتا جاسايمىز. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقسات – تسيفرلاندىرۋ ارقىلى زاڭدى بيزنەستىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساپ, قولداۋ كورسەتۋ.
جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ناتيجەسىندە ءار ادام تاڭبالانعان ءونىمنىڭ قۇرامىن, جاسالعان كۇنىن, ساقتاۋ مەرزىمىن وڭاي تەكسەرىپ, ءوندىرۋشى تۋرالى اقپاراتتى بىلە الادى. ارنايى قورعانىسى بار Data Matrix تسيفرلىق كودىن قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس. تۇتىنۋشى ءونىمدى ساتىپ العاندا, كاسسادا اتالعان كود سكانەرلەيدى. ءسويتىپ تاۋار اينالىمنان شىعارىلادى. بۇل ونىڭ تۇتىنۋشىنىڭ قولىنا تيگەنىن ايعاقتايدى. Data Matrix كودى بولماسا, وندا ءونىم كونترافاكتىلىك تاۋار بولىپ سانالادى. تسيفرلىق تاڭبالاۋ حالىقتىڭ سانالى تۇ-
تىنۋ مادەنيەتىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتپەك. جالپى, تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدىڭ تۇتىنۋشى ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە, بيزنەس ءۇشىن دە پايداسى مول.
– قازاقستاندا اياقكيىمدى مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە ەنگىزىلۋى كەرەك ەدى. الايدا ونىڭ مەرزىمى قاراشاعا دەيىن شەگەرىلدى. ءبىزدىڭ ەل بۇعان دايىن بولماعانى ما سوندا؟ الدە بيزنەس ورتاق تالاپقا كوندىكپەي جاتىر ما؟
– ءيا, اياقكيىمدى مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ 2021 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەنگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. بىراق كوپتەگەن يمپورتتاۋشى كۇز-قىس ماۋسىمىنا ارنالعان تاۋارلارعا شەتەلدىك وندىرۋشىلەردەن الدىن الا, ياعني جارتى جىل بۇرىن تاپسىرىس بەرەدى. سوندىقتان كوكتەمدە تاپسىرىس بەرىلگەن تاڭبالانباعان اياقكيىمدەر 1 شىلدەگە دەيىن قازاقستان شەكاراسىنان وتپەي قالۋ قاۋپى تۋىندادى. وسىلايشا, سالا وكىلدەرىمەن وتكىزىلگەن كەڭەستىڭ ناتيجەسى بويىنشا مىندەتتى تاڭبالاۋدى 1 قا-
راشادا جۇزەگە اسىرۋ شەشىمى قابىلداندى.
اتاپ وتەرلىگى, قازاقستاندىق اياقكيىم وندىرۋشىلەر تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدى قولداپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدەگى اياقكيىم تاۋارلارىنىڭ اينالىمى كەلەسىدەي: 96 پايىز – يمپورت, 4 پايىز – ىشكى ءوندىرىس. اياقكيىمنىڭ «كولەڭكەلى اينالىمى» ىشكى نارىقتىڭ دامۋىن تەجەيدى. سوندىقتان ءتيىستى شارالاردى قولدانۋ قاجەت.
جالپى, تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ – كونترافاكتىلىك ونىمدەردەن ارىلۋدىڭ ەڭ تيiمدi جولى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, قازىر كونترافاكتىلىك ونىمدەر نارىقتىڭ 48,5 پايىزىن قۇراپ وتىر. بۇل جاقسى ەمەس, البەتتە.
– الداعى ۋاقىتتا ءسۇت ونىمدەرى دە تاڭبالانادى. قاناتقاقتى جوبا دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. دەسە دە, كەيبىر ساراپشىلار ء«سۇت ونىمدەرى نارىعىندا «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» ۇلەسى تومەن, ەندەشە مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدىڭ قاجەتى شامالى» دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا. بۇعان نە دەيسىز؟
– ءبىر قاراعاندا, بۇل سالاداعى 13 پايىزدىق «كولەڭكەلى اينالىم» باسقا نارىقتارمەن سالىستىرعاندا از بولىپ كورىنەدى. بىراق ءسۇت – بالالاردىڭ ءجيى قولداناتىن ءارى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءونىمى. بۇل رەتتە قازاقستاندا ساتىلاتىن ءاربىر سەگىزىنشى ءسۇت ءونىمى تۇتىنۋشىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان اتالعان ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – تسيفرلىق تاڭبالاۋ. بۇل جەردە زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەمىز. ولار ساپاسىز تاۋارلاردى شەكتەپ, وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى ونىمدەردىڭ باقىلانۋىن ارتتىرادى.
تاعى دا ەسكەرەتىن جايت, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەر ءۇشىن 2021 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ ىرگەدەگى رەسەي اۋماعىنا تاڭباسىز ىرىمشىكتەر مەن بالمۇزداقتاردىڭ اكەلۋىنە تىيىم سالىندى. 8 شىلدەدەن باستاپ بەلارۋس تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزدى. ەگەر قازاقستان تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە اسىقپاسا, وندا ەاەو ەلدەرىنىڭ الدىندا باسەكەلەستىكتىڭ ارتىقشىلىعىنان ايىرىلامىز ءارى كورشى نارىقتارعا قاتىسۋىمىز شەكتەلەدى. كەرىسىنشە, Data Matrix كودىن ەنگىزۋ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي نىعايتادى.
– «مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ تاۋار باعاسىن قىمباتتاتادى» دەگەن پىكىر دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇل قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى؟ باعا قىمباتتاۋى مۇمكىن بە؟
– بۇل پىكىرلەر شىندىققا جاناسپايدى. ماسەلەن, ءسۇت ونىمدەرىن الايىق. قازىرگى كەزدە اتالعان تاۋارلىق توپقا تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىز جوبا شەڭبەرىندە جابدىققا ارنالعان شىعىنداردى ەسەپتەدىك. ناتيجەسىندە, ءبىر جەلى ءۇشىن تاڭبالاۋ جابدىقتارىنىڭ قۇنى كاسىپورىن مەن ءونىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى 0,5 ملن تەڭگەدەن 9,2 ملن تەڭگەگە دەيىن وزگەرىپ وتىراتىنى انىقتالدى. سونداي-اق ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى باعاسىنداعى جابدىق شىعىندارىنىڭ ۇلەسى 0,06-0,15 پايىز عانا بولماق.
جالپى, بولشەك ساۋدا باعاسىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار كوپ. سوڭعى 5 جىلدا ءسۇت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى تاڭبالاۋسىز 6-13 پايىزدى قۇرادى. بۇل باعانىڭ تۇراقتى ءوسۋ تەندەنتسياسىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان تاۋارلاردى تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. قايتا تۇتىنۋشى ءونىمنىڭ شىعارىلۋىنا جانە جارامدىلىق مەرزىمىنە ناقتى كوز جەتكىزىپ, سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى.
سونداي-اق ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن تاڭبالاۋ جابدىقتارىنا جانە كودتارعا تاپسىرىس بەرۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ 50 پايىزىنا دەيىن وتەماقىنى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلماق.
شاعىن وندىرىسكە ارنالعان تاعى ءبىر نۇسقا – وندىرىستىك جەلىگە تاڭبالاۋ كودتارىن ورناتۋ جابدىقتارىن قويماي, كودتى باسپاحانا ارقىلى ورناتۋعا تاپسىرىس بەرۋ. بۇل جاعدايدا تاڭبالاۋ شىعىندارى تاعى 2,5-4 ەسە ازايادى.
اياقكيىم دە ءدال سولاي. ءبىر جۇپ اياقكيىم ءۇشىن تسيفرلىق كود ءتاريفىنىڭ قۇنى 2,68 تەڭگەنى قۇرايدى.
ءبىز بىرىڭعاي وپەراتور رەتىندە قازاقستان ءۇشىن اياقكيىم شىعاراتىن 45 شەتەلدىك زاۋىتپەن كەلىسسوز جۇرگىزدىك. ولاردىڭ كوپشىلىگى رەسەي نارىعىنا ارنالعان اياقكيىمدى ءبىر جارىم جىلدان بەرى تاڭبالاپ كەلەدى. ولار قازاقستانداعى جاڭاشىلدىقتارعا دا دايىن. بۇل رەتتە قازاقستاندىق اياقكيىم يمپورتىنىڭ 61 پايىزىن قۇرايتىن قىتاي زاۋىتتارىن تاڭبالاۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇنى ءبىر جۇپ ءۇشىن 70 تەڭگەگە تەڭ. تۇرىك زاۋىتتارى قازاقستان ءۇشىن اياقكيىمدى 70-100 تەڭگەگە تاڭبالاۋعا دايىن. يتاليالىق زاۋىتتاردا تاڭبالاۋدىڭ ەڭ قىمبات قىزمەتى – شامامەن 300-400 تەڭگە. بىراق بۇل ەلدەن قازاقستانعا كەلەتىن يمپورتتىڭ جالپى كولەمى 0,3 پايىزدى عانا قۇرايدى.
ەڭ قولايلى نۇسقا – تاۋاردى وندىرىستە تاڭبالاۋ. سونىمەن قاتار يمپورتتاۋشىلاردىڭ قازاقستانعا ءونىمدى اكەلگەن كەزىندە كەدەندىك قويمادا دا تاڭبالاۋ قىزمەتىنە تاپسىرىس بەرۋگە مۇمكىندىگى بار. ولاردىڭ قىزمەتى يمپورتتاۋشىنىڭ جالپى كولەمىنە بايلانىستى ءبىر جۇپ ءۇشىن 30-300 تەڭگە ارالىعىندا بولماق. بۇل سوماعا جونەلتۋ, ساقتاۋ, بۋىپ-ءتۇيۋ, ستيكەتتەۋ, سكانەرلەۋ جانە ەسەپكە الۋدىڭ بارلىق قوسىمشا شىعىندارى كىرەدى. ياعني ورتا ەسەپپەن وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن تاڭبالاۋ شىعىندارى ءبىر جۇپ باعاسىنىڭ 0,1 -2,5 پايىزىن قۇرايدى.
قىسقاشا ايتقاندا, تسيفرلىق تاڭبالاۋ نارىقتا زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپكەرلەردىڭ تاۋار باعاسىنا اسا ءبىر وزگەرىستەر اكەلمەيدى. الايدا تاۋارلاردى قاداعالاۋ, بيزنەستى جوسپارلاۋ جانە دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى.
– بۇعان دەيىن ەلىمىزدە تەرى جانە تەمەكى ونىمدەرى تسيفرلاندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسى قانداي؟ «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەستە وڭ اسەرى بولدى ما؟
– مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, تەرى بۇيىمدارىن قوسا العاندا, كيىم-كەشەك سالاسىنداعى «كولەڭكەلى» نارىق كولەمى 54 پايىزدى قۇرايدى. تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەنگە دەيىن بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى ەدى. تاڭبالاۋدىڭ ناتيجەسىندە قازىر تەرى بۇيىمدارىن ساتۋدان تۇسەتىن سالىقتار مەن كەدەندىك تولەمدەر ەداۋىر ارتتى.
ال تەمەكى ونىمدەرىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر ناتيجە تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى تەمەكى ونىمدەرىن مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ 2020 جىلدىڭ قازان ايىندا عانا ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا تالداۋ جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى قورىتىندى جاسالادى. ءبىر انىعى, قازىرگى كۇنگە دەيىن 1 ملرد تەمەكى ءونىمى Data Matrix كودىن الىپ ۇلگەرگەن.
– قازاقستاننىڭ مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ باعىتىنداعى الداعى جوبا-جوسپارلارىمەن بولىسسەڭىز. تاعى قانداي تاۋارلار تسيفرلانۋى ىقتيمال؟
– جوسپار كوپ. قازىر ءدارى-دارمەك, قاپتالعان سۋ, قانت قوسىلعان سۋسىندار, الكوگول, جەڭىل ونەركاسىپ جانە ءسۇت ونىمدەرى بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى كەدەرگىسىز ساۋدانى قامتاماسىز ەتۋگە, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن اشىق ەتۋگە ءتيىسپىز.
تاۋاردى سايكەستەندىرۋ جانە ونىڭ قايدا شىعارىلعانىن, قايدان اكەلىنگەنىن ءتۇسىنۋ جانە كونترافاكتىلىك ونىمدەر ەلدەن ەلگە وتپەۋى ءۇشىن تاۋاردىڭ قوزعالىسىن قاداعالاۋ قاجەت. «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» جانە كونترافاكتىلىك ونىمگە جول بەرمەۋ تۇتىنۋشى تاراپىنان دا ءجۇرۋى ءتيىس. ويتكەنى ادام دەنساۋلىعى, تاۋار ساپاسى جانە ەل بيۋدجەتى باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
– ۋاقىت ءبولىپ, اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
