ەكونوميكا • 28 شىلدە، 2021

بيكەش قۇرمانعاليەۆا: تسيفرلىق تاڭبالاۋ باعانى قىمباتتاتپايدى

80 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىزدە تاۋارلاردى مىندەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ ءىسىنىڭ باس­تالعانىنا ءبىرشاما جىل بولدى. جۇيەلى جۇمىستاردىڭ، جان-جاقتى شارالاردىڭ قولعا الىنعانىنا كۋامىز. سودان بەرى نە وزگەردى؟ الدا قانداي وزگەرىستەر بولماق؟ ءبىز بۇل جايلى تسيفر­­لىق تاڭبالاۋدىڭ قازاقستانداعى بىرىڭعاي وپەراتورى – «قازاق­تەلەكوم» اق تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتا­لىعىنىڭ باس ديرەكتورى بيكەش قۇرمانعاليەۆادان سۇراپ بىلدىك.

– بيكەش قايدارقىزى، تسيفر­لىق تاڭبالاۋ كىمگە ءتيىمدى: تۇتىنۋشىعا ما، الدە مەملەكەت­كە مە؟

– تاۋارلاردى تسيفرلىق تاڭ­بالاۋ – تسيفرلىق ەكونوميكا­نىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، قازىرگى ۋاقىتتا نارىقتا «كولەڭكەلى اينا­لىمنىڭ» ۇلەسى كوبەيىپ كە­لەدى. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى جوبا ەنگىزىلۋدە. جاڭا تەحنو­لوگيا­لاردىڭ ناتيجەسىندە ءار تا­ۋار­دى سايكەستەندىرۋ مۇمكىندىگى پاي­دا بولماق. تاۋاردىڭ ءار بىر­لىگىن وندىرىستەن شىققاننان تۇ­تى­نۋشىنىڭ قولىنا جەتكەنگە دە­يىنگى تىزبەگى تولىق باقىلانادى. سونداي-اق تاڭبالاۋ مەن قاداعا­لاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ارقىلى تاۋاردى قابىلداپ الۋ-بەرۋ، قاي­تارۋ، جونەلتۋ، اينالىمنان شى­عارۋ سەكىلدى پروتسەستەردى راستايتىن اقپاراتپەن، قۇجاتتارمەن جەدەل الماسۋ ءۇشىن تسيفرلىق ورتا جاسايمىز. ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماقسات – تسيفرلاندىرۋ ارقىلى زاڭدى بيزنەستىڭ جۇمىس ىستەۋىنە جاعداي جاساپ، قولداۋ كورسەتۋ.

جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ناتي­جە­سىندە ءار ادام تاڭبالانعان ءونىمنىڭ قۇرامىن، جاسالعان كۇنىن، ساقتاۋ مەرزىمىن وڭاي تەكسەرىپ، ءوندىرۋشى تۋرالى اقپاراتتى بى­لە الادى. ارنايى قورعانىسى بار Data Matrix تسيفرلىق كودىن قولدان جاساۋ مۇمكىن ەمەس. تۇتىنۋشى ءونىمدى ساتىپ ال­عاندا، كاسسادا اتالعان كود سكا­نەرلەيدى. ءسويتىپ تاۋار اينالىم­نان شىعارىلادى. بۇل ونىڭ تۇتى­نۋشىنىڭ قولىنا تيگەنىن اي­عاقتايدى. Data Matrix كودى بولما­سا، وندا ءونىم كونترافاكتىلىك تاۋار بولىپ سانالادى. تسيفرلىق تاڭبالاۋ حالىقتىڭ سانالى تۇ-­
­ت­ى­نۋ مادەنيەتىن دامىتۋعا دا ىق­پال ەتپەك. جالپى، تاڭبالاۋدى ەن­گىزۋدىڭ تۇتىنۋشى ءۇشىن دە، مەم­لەكەت ءۇشىن دە، بيزنەس ءۇشىن دە پايداسى مول.

– قازاقستاندا اياقكيىمدى مىن­د­ەتتى تسيفرلىق تاڭبالاۋ وسى جىل­دىڭ 1 شىلدەسىندە ەنگى­زى­لۋى كەرەك ەدى. الايدا ونىڭ مەر­­زىمى قاراشاعا دەيىن شەگە­رىل­دى. ءبىزدىڭ ەل بۇعان دايىن بول­ماعانى ما سوندا؟ الدە بيزنەس ورتاق تالاپقا كوندىكپەي جاتىر ما؟

– ءيا، اياقكيىمدى مىندەتتى تسيفر­لىق تاڭبالاۋ 2021 جىلدىڭ شىل­دەسىندە ەنگىزىلەدى دەپ جوس­پار­لانعان بولاتىن. بىراق كوپتەگەن يمپورتتاۋشى كۇز-قىس ماۋسى­مىنا ارنالعان تاۋارلارعا شە­تەلدىك وندىرۋشىلەردەن الدىن الا، ياعني جارتى جىل بۇرىن تاپ­سىرىس بەرەدى. سوندىقتان كوك­تەمدە تاپسىرىس بەرىلگەن تاڭ­بالانباعان اياقكيىمدەر 1 شىلدەگە دەيىن قازاقستان شەكاراسىنان وتپەي قالۋ قاۋپى تۋىندادى. وسى­لايشا، سالا وكىلدەرىمەن وت­كىزىلگەن كەڭەستىڭ ناتيجەسى بو­يىن­­شا مىندەتتى تاڭبالاۋدى 1 قا-­­
را­­شادا جۇزەگە اسىرۋ شەشىمى قا­بىلداندى.

اتاپ وتەرلىگى، قازاقستاندىق اياق­كيىم وندىرۋشىلەر تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدى قولداپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدەگى اياق­كيىم تاۋارلارىنىڭ اينالىمى كە­لە­سىدەي: 96 پايىز – يمپورت، 4 پايىز – ىشكى ءوندىرىس. اياق­كيىم­­نىڭ «كولەڭكەلى اينالىمى» ىشكى نارىقتىڭ دامۋىن تەجەيدى. سون­دىقتان ءتيىستى شارالاردى قول­دانۋ قاجەت.

جالپى، تسيفرلىق تاڭبالاۋ­دى ەنگىزۋ – كونترافاكتىلىك ونىم­دەردەن ارىلۋدىڭ ەڭ تيiمدi جولى. رەسمي مالىمەت بويىنشا، قازىر كونترافاكتىلىك ونىمدەر نارىقتىڭ 48،5 پايىزىن قۇراپ وتىر. بۇل جاقسى ەمەس، البەتتە.

– الداعى ۋاقىتتا ءسۇت ونىمدە­رى دە تاڭبالانادى. قاناتقاقتى جوبا دا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. دەسە دە، كەيبىر ساراپشىلار ء«سۇت ونىمدەرى نارىعىندا «كو­لەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» ۇلە­سى تو­مەن، ەندەشە مىندەتتى تسيفر­لىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدىڭ قا­جەتى شامالى» دەگەن پىكىردى ال­عا تارتۋدا. بۇعان نە دەيسىز؟

– ءبىر قاراعاندا، بۇل سالاداعى 13 پايىزدىق «كولەڭكەلى اينالىم» باسقا نارىقتارمەن سا­لىستىرعاندا از بولىپ كورىنەدى. بىراق ءسۇت – بالالاردىڭ ءجيى قول­داناتىن ءارى حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ءونىمى. بۇل رەتتە قا­زاق­ستاندا ساتىلاتىن ءاربىر سەگى­زىنشى ءسۇت ءونىمى تۇتىنۋشىنىڭ دەن­ساۋلىعى ءۇشىن قاۋىپ توندىرەدى. سون­دىقتان اتالعان ماسەلەنى ءتيىم­دى شەشۋدىڭ ءبىر جولى – تسيفرلىق تاڭ­بالاۋ. بۇل جەردە زاماناۋي تەح­نولوگيالاردىڭ كومەگىنە جۇگى­نەمىز. ولار ساپاسىز تاۋارلاردى شەكتەپ، وندىرۋشىدەن تۇتىنۋشىعا دەيىنگى ونىمدەردىڭ باقىلانۋىن ارتتىرادى.

تاعى دا ەسكەرەتىن جايت، ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇ­شە ەلدەر ءۇشىن 2021 جىلدىڭ ­1 ماۋ­­سىمىنان باستاپ ىرگەدەگى رەسەي اۋماعىنا تاڭباسىز ىرىم­شىكتەر ­مەن ­بالمۇزداقتاردىڭ اكە­لۋىنە تىيىم سالىندى. 8 شىل­دەدەن باس­تاپ بەلارۋس تسيفر­لىق تاڭبالاۋ­دى ەنگىزدى. ەگەر قازاقستان تەحنولو­گيانى ەنگىزۋگە اسىقپاسا، وندا ەاەو ەلدەرىنىڭ الدىندا باسەكەلەستىكتىڭ ارتىق­شى­لىعىنان ايىرىلامىز ءارى كور­شى نارىقتارعا قاتىسۋىمىز شەك­تەلەدى. كەرىسىنشە، Data Matrix كودىن ەنگىزۋ قازاقستاندىق ون­دىرۋشىلەردىڭ پوزيتسياسىن ايتار­لىقتاي نىعايتادى.

– «مىندەتتى تسيفرلىق تاڭ­بالاۋ تاۋار باعاسىن قىم­باتتا­تادى» دەگەن پىكىر دە ءجيى ايتى­لىپ ءجۇر. بۇل قانشالىقتى شىن­دىققا جاناسادى؟ باعا قىم­باتتاۋى مۇمكىن بە؟

– بۇل پىكىرلەر شىندىققا جا­ناسپايدى. ماسەلەن، ءسۇت ونىم­دەرىن الايىق. قازىرگى كەزدە اتال­عان تاۋارلىق توپقا تسيفرلىق تاڭ­بالاۋدى ەنگىزۋ بويىنشا قانات­قاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءبىز جوبا شەڭبەرىندە جاب­دىققا ارنالعان شىعىنداردى ەسەپتەدىك. ناتيجەسىندە، ءبىر جەلى ءۇشىن تاڭبالاۋ جابدىقتارىنىڭ قۇنى كاسىپورىن مەن ءونىمنىڭ كولەمىنە بايلانىستى 0،5 ملن تەڭگەدەن 9،2 ملن تەڭگەگە دە­يىن وزگەرىپ وتىراتىنى انىق­تالدى. سونداي-اق ءونىمنىڭ تۇپ­كىلىكتى باعاسىنداعى جابدىق شىعىن­دارىنىڭ ۇلەسى 0،06-0،15 پايىز عانا بولماق.

جالپى، بولشەك ساۋدا باعا­سىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار كوپ. سوڭعى 5 جىلدا ءسۇت ونىمدەرى با­عاسىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنى تاڭبالاۋسىز 6-13 پايىزدى قۇرادى. بۇل باعانىڭ تۇراقتى ءوسۋ تەندەنتسياسىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان تاۋارلاردى تاڭبالاۋ مەن قاداعالاۋدى ەنگىزۋ ءونىمنىڭ تۇپكىلىكتى قۇنىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. قايتا تۇتىنۋشى ءونىم­نىڭ شىعارىلۋىنا جانە جا­رامدىلىق مەرزىمىنە ناقتى كوز جەت­كىزىپ، سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى.

سونداي-اق ءسۇت ونىمدەرىن ون­دىرۋشىلەر ءۇشىن تاڭبالاۋ جاب­دىقتارىنا جانە كودتارعا تاپسىرىس بەرۋگە جۇمسالاتىن شى­عىنداردىڭ 50 پايىزىنا دەيىن وتەم­اقىنى قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىندىك بەرەتىن مەملەكەتتىك قول­­داۋ شارالارى قاراستىرىل­ماق.

شاعىن وندىرىسكە ارنالعان تاعى ءبىر نۇسقا – وندىرىستىك جە­لىگە تاڭبالاۋ كودتارىن ورناتۋ جابدىقتارىن قويماي، كودتى باس­پاحانا ارقىلى ورناتۋعا تاپسىرىس بەرۋ. بۇل جاعدايدا تاڭبالاۋ شىعىندارى تاعى 2،5-4 ەسە ازايادى.

اياقكيىم دە ءدال سولاي. ءبىر جۇپ اياقكيىم ءۇشىن تسيفرلىق كود ءتاريفىنىڭ قۇنى 2،68 تەڭگەنى قۇ­رايدى.

ءبىز بىرىڭعاي وپەراتور رە­تىندە قازاقستان ءۇشىن اياقكيىم شى­عا­­راتىن 45 شەتەلدىك زاۋىتپەن كە­لىسسوز جۇرگىزدىك. ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى رەسەي نارىعىنا ارنالعان اياق­­كيىمدى ءبىر جارىم جىلدان بە­رى تاڭبالاپ كەلەدى. ولار قازاق­ستانداعى جاڭاشىلدىقتارعا دا دايىن. بۇل رەتتە قازاقستاندىق اياق­كيىم يمپورتىنىڭ 61 پايى­زىن قۇرايتىن قىتاي زاۋىتتارىن تاڭبالاۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇ­­نى ءبىر جۇپ ءۇشىن 70 تەڭگەگە تەڭ. تۇرىك زا­ۋىتتارى قازاقستان ءۇشىن اياقكيىمدى 70-100 تەڭگەگە تاڭ­بالاۋعا دايىن. يتاليالىق زاۋىتتاردا تاڭبالاۋدىڭ ەڭ قىم­بات قىزمەتى – شامامەن 300-400 تەڭگە. بىراق بۇل ەلدەن قازاقستانعا كە­لەتىن يمپورتتىڭ جالپى كولەمى 0،3 پايىزدى عانا قۇرايدى.

ەڭ قولايلى نۇسقا – تاۋاردى وندىرىستە تاڭبالاۋ. سونىمەن قا­تار يمپورتتاۋشىلاردىڭ قا­زاقستانعا ءونىمدى اكەلگەن كە­زىندە كەدەندىك قويمادا دا تاڭ­بالاۋ قىزمەتىنە تاپسىرىس بەرۋگە مۇمكىندىگى بار. ولاردىڭ قىز­مەتى يمپورتتاۋشىنىڭ جالپى كولەمىنە بايلانىستى ءبىر جۇپ ءۇشىن 30-300 تەڭگە ارالىعىندا بولماق. بۇل سوماعا جونەلتۋ، ساق­تاۋ، بۋىپ-ءتۇيۋ، ستيكەتتەۋ، سكانەرلەۋ جانە ەسەپكە الۋدىڭ بارلىق قوسىمشا شىعىندارى كىرەدى. ياعني ورتا ەسەپپەن وندىرۋشىلەر مەن يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن تاڭبالاۋ شىعىندارى ءبىر جۇپ باعاسىنىڭ 0،1 -2،5 پايىزىن قۇرايدى.

قىسقاشا ايتقاندا، تسيفرلىق تاڭبالاۋ نارىقتا زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپكەرلەردىڭ تاۋار باعاسىنا اسا ءبىر وزگەرىستەر اكەلمەيدى. الايدا تاۋارلاردى قاداعالاۋ، بيزنەستى جوسپارلاۋ جانە دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرادى.

– بۇعان دەيىن ەلىمىزدە تەرى جانە تەمەكى ونىمدەرى تسيفرلاندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسى قان­داي؟ «كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەستە وڭ اسەرى بولدى ما؟

– مەملەكەتتىك كىرىستەر كومي­تەتىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، تەرى بۇيىمدارىن قوسا العاندا، كيىم-كەشەك سالاسىنداعى «كولەڭكەلى» نارىق كولەمى 54 پايىزدى قۇرايدى. تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەنگە دەيىن بۇل كورسەتكىش الدەقايدا جوعارى ەدى. تاڭبالاۋدىڭ ناتيجەسىندە قازىر تەرى بۇيىمدارىن ساتۋدان تۇسەتىن سالىقتار مەن كەدەندىك تولەمدەر ەداۋىر ارتتى.

ال تەمەكى ونىمدەرىنە قاتىستى قانداي دا ءبىر ناتيجە تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى تەمەكى ونىم­دەرىن مىندەتتى تسيفرلىق تاڭ­بالاۋ 2020 جىلدىڭ قازان ايىن­دا عانا ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا تالداۋ جۇرگىزىلىپ، ءتيىستى قورىتىندى جاسالادى. ءبىر انىعى، قازىرگى كۇنگە دەيىن 1 ملرد تەمەكى ءونىمى Data Matrix كودىن الىپ ۇلگەرگەن.

– قازاقستاننىڭ مىندەت­تى تسيفرلىق تاڭبالاۋ باعى­تىن­داعى الداعى جوبا-جوسپارلارىمەن بولىسسەڭىز. تاعى قانداي تاۋارلار تسيفرلانۋى ىقتيمال؟

– جوسپار كوپ. قازىر ءدارى-دار­مەك، قاپتالعان سۋ، قانت قوسىلعان سۋسىندار، الكوگول، جەڭىل ونەر­كاسىپ جانە ءسۇت ونىمدەرى بويىنشا قاناتقاقتى جوبالار ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى كەدەرگىسىز ساۋدانى قام­تاماسىز ەتۋگە، ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن اشىق ەتۋگە ءتيىسپىز.

تاۋاردى سايكەستەندىرۋ جانە ونىڭ قايدا شىعارىلعانىن، قاي­دان اكەلىنگەنىن ءتۇسىنۋ جانە كونترافاكتىلىك ونىمدەر ەلدەن ەلگە وتپەۋى ءۇشىن تاۋاردىڭ قوز­عالىسىن قاداعالاۋ قاجەت. «كو­لەڭكەلى ەكونوميكاعا» جانە كون­ترافاكتىلىك ونىمگە جول بەرمەۋ تۇتىنۋشى تاراپىنان دا ءجۇرۋى ءتيىس. ويتكەنى ادام دەنساۋلىعى، تاۋار ساپاسى جانە ەل بيۋدجەتى باس­تى نازاردا بولۋى كەرەك.

– ۋاقىت ءبولىپ، اڭگىمەلەس­كەنىڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن فارحات قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

مارافون نەسىمەن ماڭىزدى؟

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

تاعدىرى تەمىردەي شىڭداعان قايراتكەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكتەۋدە شيرىققان شاعىن بيزنەس

بيزنەس • 26 قىركۇيەك، 2021

پياندج وزەنىندەگى ەرلىك

تاريح • 26 قىركۇيەك، 2021

ەڭبەكپەن ەسەيگەن ەر

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بەيتانىس ساعىنىش

الەم • 26 قىركۇيەك، 2021

Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

شەكاراشىلار ەليتالىق اسكەر بولسا...

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

ۇلىبريتانيادا تانىستىرىلادى

وقيعا • 26 قىركۇيەك، 2021

وبلىس ورتالىعىنىڭ دەنى اۋىز سۋسىز وتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

مۇراعاتتاردىڭ ءحالى مۇشكىل

قوعام • 26 قىركۇيەك، 2021

نۇر-سۇلتان اۋەجايىندا ءتۇتىن شىقتى

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

جالعىزدىق ارالى

كينو • 26 قىركۇيەك، 2021

تەننيس: Astana Open ءتۋرنيرى اياقتالدى

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا قار جاۋادى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

بالالار الاڭىنداعى تج: بالا ەسىن جيدى

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

قاراعاندى-بالقاش تاس جولى جوندەلۋدە

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

الماتىدا كىتاپ فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر

ايماقتار • 26 قىركۇيەك، 2021

ماسكەۋدە جەتى جۇلدە الدىق

سپورت • 26 قىركۇيەك، 2021

ەلوردادا Astana Marathon-2021 ءوتىپ جاتىر

ەلوردا • 26 قىركۇيەك، 2021

بۇگىن ماشينا جاساۋ كۇنى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

قىزىلوردا وبلىسى «جاسىل» ايماققا ءوتتى

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قانشا قازاقستاندىق ۆاكتسينا سالدىردى؟

كوروناۆيرۋس • 26 قىركۇيەك، 2021

قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى

قازاقستان • 26 قىركۇيەك، 2021

سقو-دا جۇك كولىگى جىلۋ قۇبىرىنا سوعىلدى

ايماقتار • 25 قىركۇيەك، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار