ۆيرۋسولوگتىڭ ايتۋىنشا, بۇكىل الەم كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋدىڭ جاۋاپتى كەزەڭىنە اياق باستى, ويتكەنى پايداسى جوعارى ءارى ءتيىمدى ۆاكتسينالار جاسالدى. وكىنىشكە قاراي, ىندەتكە شالدىققاندار كۇن سايىن كوبەيىپ, انتيرەكورد جاڭارتىلىپ جاتىر. بۇگىندە قازاقستان حالقىنىڭ تەك 16%-دان استامى عانا ەكپەنىڭ ەكى كومپونەنتىن العان. دەمەك حالىقتىڭ ءالى 85%-ى ۆاكتسينا الماعان. بۇل – جاڭا مۋتاتسيالانعان «دەلتا» كوروناۆيرۋسىنىڭ تارالۋى ءۇشىن قولايلى ورتا.
ء«اربىر اۋىرعان ادام ينفەكتسيانى 5-6 ادامعا جۇقتىرادى. ۆاكتسينا الماعاندار قاتەرلى جاعدايدا جۇرەدى. كوروناۆيرۋستىڭ قازىرگى نۇسقاسى جۇقپالى ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. بىراق قازاقستاندا ۆاكتسينا العان ادامداردىڭ پايىزى تومەن. ءبىز ىندەتتىڭ وتە قاۋىپتى كەزەڭىنە اياق باستىق. جاعدايدى ۆاكتسينا الۋ ارقىلى وزگەرتۋگە بولادى», دەيدى ا.شارمان.
ول ەلدەگى ەپيدەميولوگتەردىڭ تاپشىلىعىن جوققا شىعارمايدى. الايدا عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە عىلىم مەن مەديتسينا باعىتىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. راسىندا جاھاندىق پاندەميا ەلدەگى ەپيدەميالىق قىزمەتتىڭ ءالسىز تۇستارىن كورسەتتى. قازىرگى تاڭداعى كادر تاپشىلىعىنا بايلانىستى ەپيدەميالىق باقىلاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ كۇردەلى ەكەنى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق.
«مەن 40 جىلدىق تاجىريبەسى بار يممۋنولوگپىن جانە ءوز كەزەڭىندە جۇمىس ىستەگەن ەپيدەميولوگ, ۆيرۋسولوگتەردىڭ قانداي ەكەنىن بىلەمىن. وكىنىشتىسى سول, قازىر كوبىسى قىزمەتتە ەمەس. قىزمەتتىڭ بۇل سالاسى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان ءبىز جارتى جىل بۇرىن دارىگەرلەر توبىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, بۇرىن بولعان گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا مەكتەبىن قايتا قۇرۋ تۋرالى ۇندەۋ تاستادىق. بۇل بولاشاقتا ەپيدەميا جاعدايىندا ەپيدەميولوگ پەن ۆيرۋسولوگتەردىڭ مىقتى كادرلىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەت. الايدا ءبىز ءۇشىن بۇل سالا بۇگىن قاجەت. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا ىندەت تارالۋىن جاقسى قاداعالاپ, كاسىبي ماماندارمەن ۆيرۋستى جەڭە الاتىن ەپيدەميولوگتەر دايارلانۋدا», دەدى ا.شارمان.
عالىم ەل اۋماعىندا بۇرىن بولعان الەۋەتتىڭ جوعالعانىن وكىنىشپەن ەسكە الدى. بىراق قازىر ونى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ەرەكشە مۇمكىندىگى بار. بۇل ءۇشىن ادام رەسۋرستارىنا قوماقتى ينۆەستيتسيالار كەرەك. تانىمال ۆيرۋسولوگتىڭ ايتۋىنشا, مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ەپيدەميولوگيا جانە پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي اينالىساتىن قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكتەپتەرىن قايتا قۇرۋ قاجەت. بۇل وتە ماڭىزدى: اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا نەعۇرلىم كوپ ينۆەستيتسيا سالساق, ادامدار سوعۇرلىم از اۋىرادى جانە ەمدەۋگە از قارجى جۇمسالماق.
بريفينگ بارىسىندا الماز شارمان بىرقاتار ماسەلەگە توقتالا كەلە, ەل اعزاداعى انتيدەنەلەردىڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى تۋرالى الاڭداماۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. ويتكەنى كوروناۆيرۋستان قورعاۋعا مۇلدەم باسقا يممۋندىق جاسۋشالار جاۋاپ بەرەدى. عالىم ينفەكتسيادان كەيىن جاسۋشالىق يممۋنيتەتتىڭ قارقىندىلىعىن تەكسەرۋ قيىن دەپ ەسەپتەيدى.
ء«بىز يممۋندىق جاسۋشالاردى «جاد جاسۋشالارى» دەپ اتايمىز. بۇل – ت ءليمفوتسيتى مەن ۆ ليمفوتسيتتەرى, نەگىزىنەن سۇيەك كەمىگىندە شوعىرلانعان, وعان جەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى مەديتسينالىق پروتسەدۋرانى وتكىزۋ قاجەت. دەگەنمەن مۇنداي زەرتتەۋلەر سالىستىرمالى تۇردە جاقىندا جۇرگىزىلدى. وسىدان ەكى اي بۇرىن كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان, سودان كەيىن ۆاكتسينا العان 70-تەن اسا ادامعا زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇل زەرتتەۋلەر جاسۋشالىق دەڭگەيدە مۇمكىن بولاتىن يممۋندىق قورعانىس 12 ايعا دەيىن نەمەسە ءومىر بويى جەتكىلىكتى ەكەنىن كورسەتەتىن قىزىقتى ناتيجەلەر بەرەدى», دەدى ۆيرۋسولوگ.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, انتيدەنەلەردى انىقتاۋ كوبىنەسە ءتيىمسىز. ويتكەنى نەگىزگى يممۋندىق قورعانىس جاسۋشالىق دەڭگەيدە. ۆاكتسينا جاسۋشالىق يممۋنيتەتتى ون ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇرىن باقىلاۋ قيىن بولعان, بىراق زەرتتەۋلەردىڭ ارقاسىندا وتاندىق عالىمدار وسىنداي ماڭىزدى تۇجىرىمدارعا كەلدى.
ا.شارماننىڭ ايتۋىنشا, ۆاكتسينادان بۇرىن ۆيرۋسقا قارسى انتيدەنەلەرگە تالداۋ جاساۋدىڭ ماعىناسى جوق. نەگىزىنەن اۋرۋدان كەيىن جانە ۆاكتسينادان كەيىن يممۋندىق جاۋاپ جاسۋشالىق دەڭگەيدە داميدى.
«انتيدەنەلەر بەلگىلى ءبىر ءرول اتقارادى, ولار يممۋندىق جۇيەنىڭ «اسكەرى» رەتىندە ءسىزدىڭ اۋىرىپ قالۋىڭىزدىڭ نەمەسە ۆاكتسينانىڭ كورسەتكىشى بولۋى مۇمكىن. بىراق شىنىن دا ناقتى قورعانىس جاسۋشالىق دەڭگەيدە وتەدى. كوروناۆيرۋسپەن اۋىرىپ, ۆاكتسينا العان ادامداردا جاسۋشالىق دەڭگەيدە يممۋندىق قورعانىس ون ەسە ارتادى. بۇل – وتە ءتيىمدى قورعانىس ءادىسى», دەدى مامان.
قازاقستاندا 12 مەن 18 جاس ارالىعىنداعى بالالاردى Pfizer پرەپاراتىمەن ۆاكتسينالاۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقانى ايان. الايدا ۆيرۋسولوگتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا بالالاردى ۆاكتسينالاۋ ماسەلەسى ماڭىزدى ەمەس.
«مەنىڭشە, قازىر سپۋتنيكتى ازىرلەۋشىلەر 12 جاستان 16 جاسقا دەيىنگى بالالارعا كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ وتىر. Moderna كومپانياسى دا وسىنداي سىناقتار جۇرگىزەدى. حالىقتىڭ جارتىسى ۆاكتسينانىڭ ەكى دوزاسىن العان ەلدەر ءۇشىن بۇل ماسەلە وزەكتى بولۋى مۇمكىن. ال قازاقستاندا ەرەسەكتەردىڭ تەك 16%-ى عانا ەكپە الدى. سول ءۇشىن بالالاردى ۆاكتسينالاۋ تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە. ەڭ باستىسى, ەرەسەك تۇرعىنداردى 50%-عا دەيىن ۆاكتسينامەن قامتۋ كەرەك», دەدى ا.شارمان.
كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينانىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتا كەلە, عالىم ءبىر جىل بۇرىن بالالاردا «كاۆاساكي» تۇرىندەگى بايقالعان اۋىر جۇيەلىك قابىنۋ سيندرومىنا بارلىعى تاڭعالعانىن ەسكە سالدى.
«اتالعان سيندروم نيۋ-يوركتە بالالاردا قان تامىرلارىنىڭ وتكىزگىشتىگىنىڭ بۇزىلۋى العاش رەت انىقتالعان كەزدە باستالدى. بۇل «ۋحان» جابايى شتامىنا بايلانىستى بولدى. «كاۆاساكي» سيندرومى قازاقستاندا دا تابىلدى. پەدياتريا ينستيتۋتى 40-قا جۋىق بالانىڭ اۋىرعانى تۋرالى ەسەپ بەردى. بۇل تۇرعىدا «دەلتا» نۇسقاسى «ۋحان» نۇسقاسىنان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنبەيدى. سيرەك جاعدايدا «دەلتا» شتامى بالالاردا وسىنداي ەرەكشە كورىنىستەردى تۋدىرۋى مۇمكىن», دەيدى ۆيرۋسولوگ.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ۆيرۋس مۋتاتسياسى جالعاسىپ جاتىر. ەگەر ءبىر جىل بۇرىن كۆي نەگىزىنەن قارتتار مەن ءارتۇرلى سوزىلمالى اۋرۋلارى بار ادامدارعا اسەر ەتسە, قازىر كوروناۆيرۋس 30 جاستىڭ ار جاق بەر جاعىنداعىلارعا دا اسەر ەتىپ, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر.
الماتى
