10 قاڭتار، 2014

– نەستەۆاتسىن؟ – ويناۆوترم

495 رەت كورسەتىلدى

ينتەرنەتتى، ۇيالى تەلەفوندى سىپىرا ساۋاتسىزدىق پەن جاپپاي جاۋاپسىزدىق جايلاپ بارادى

قازىرگى زامانعى بايلانىس تۇرلەرى پايدا بولعانعا دەيىن ادامدار اقپارات الماسۋ ءۇشىن وتتى، ءتۇتىندى، جەلكەندىك رامىزدەردى، بەلگى بەرەتىن جالاۋلاردىڭ ءتۇسىن، ديىرمەن قاناتتارىن، ىسقىرىقتى، قۇبىرلاردىڭ، بارابانداردىڭ نەمەسە ۇڭعىلانعان ءپىل ازۋلارىنىڭ دىبىستارىن پايدالانعان عوي. ال ءسىز ادامزات بالاسى ونلاين-بايلانىستى ويلاپ تاپقانعا دەيىن تالاي تىعىرىققا تىرەلىپ، مىڭداعان-ميلليونداعان جىلداردى ارتقا تاستاعانى تۋرالى ويلانىپ كوردىڭىز بە؟

ينتەرنەتتى، ۇيالى تەلەفوندى سىپىرا ساۋاتسىزدىق پەن جاپپاي جاۋاپسىزدىق جايلاپ بارادى

قازىرگى زامانعى بايلانىس تۇرلەرى پايدا بولعانعا دەيىن ادامدار اقپارات الماسۋ ءۇشىن وتتى، ءتۇتىندى، جەلكەندىك رامىزدەردى، بەلگى بەرەتىن جالاۋلاردىڭ ءتۇسىن، ديىرمەن قاناتتارىن، ىسقىرىقتى، قۇبىرلاردىڭ، بارابانداردىڭ نەمەسە ۇڭعىلانعان ءپىل ازۋلارىنىڭ دىبىستارىن پايدالانعان عوي. ال ءسىز ادامزات بالاسى ونلاين-بايلانىستى ويلاپ تاپقانعا دەيىن تالاي تىعىرىققا تىرەلىپ، مىڭداعان-ميلليونداعان جىلداردى ارتقا تاستاعانى تۋرالى ويلانىپ كوردىڭىز بە؟

ۇيالى بايلانىستى بىلاي قويعاندا، ادامداردىڭ اگەنتسىز دە ءومىر سۇرگەن كەزدەرى بولعان. قىسقاسى، بارلىق كەزدە الىس­تان ارالاسۋدىڭ جولدارىن تاۋ­ىپ وتىرعان. ەندەشە، ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ ۇلى جاڭالىعىنىڭ ءبىرى دە وسى – عالامتورلىق بايلانىس. ايشىلىق الىس جەردە وتىرعان اداممەن ءبىر تۇيمەنىڭ كومەگىمەن سويلەسۋگە دە، ديدارلاسۋعا دا بولادى. امەريكادا وتىرىپ تا skype كومەگىمەن بالا-شاعانى كورىپ، نە ءىشىپ، نە كيىپ جۇرگەنىن باقىلاي الاسىڭ. عاجاپ! الايدا، ادامزات بالاسىنىڭ ءوزى ويلاپ تاپقان ۇلى جاڭالىعى ءوزىن كەيىن قاراي سۇيرەپ بارا جاتقانى وكىنتەدى-اۋ.

ۇيالى تەلەفون ۇستاپ تۋعان قازىرگى ۇرپاق ءبىر كۇن دە اگەنتسىز ءومىر سۇرە المايدى. قولىنداعى تەلەفونىن تارتىپ الساڭ، جان-جاعىنا الاقتاپ، تۇسىنەن شوشىپ ويانعانداي، ۋاقىتتىڭ قاي مەزگىلى بولعانىن اجىراتا الماي، اينالاسىنا تاڭعالا قارايتىن ادامداردىڭ تۇرلەرى پايدا بولدى. ۇيالى تەلەفونعا اگەنت «ۇيا سالعالى» مىنا ءومىردى ۇمىتىپ، ۆيرتۋالدى الەمنەن شىرمالىپ شىعا الماي جۇرگەندەر شاش-ەتەكتەن. ۇيدە دە، تۇزدە دە، اۆتوبۋس پەن تروللەيبۋستا ءبىر ءبىر تەلەفونعا تەلمىرىپ وتىرعان ادامدار. امانداسقانىڭدى ەستىمەيدى، جىميعانىڭدى بايقامايدى.

قاسىنا قاريا ەمەس، اتا-باباسى تۇگەل ءتىرىلىپ كەلسە دە كورمەيدى. «الىسقا شىرقاپ كەتكەندەرى» ءوز ايالداماسىنان اسىپ، ءبىراز جەرگە بارىپ-قايتىپ جاتادى. ساباقتا دا سولاي. وسىلايشا «ونلاين» بولىپ وتىرىپ، نە ءىشىپ، نە جەپ وتىرعانىن ۇمىتقان ۇرپاق كوزى ۇيقىعا كەتكەنشە قولدارىنداعى تيتتەي تەلەفونعا تاۋەلدى. باسقا الەمگە كىرىپ كەتكەن بالا اكە-شەشەگە كومەكتەسۋدى بىلاي قويعاندا، كوزىندەگى كىربىڭدى بايقامايدى، شارشاعانىن سۇرامايدى. قاباققا قارايتىن قاعىلەزدىك جوق. اگەنتكە تاۋەلدى ادامداردىڭ اعايىن-تۋىسپەن دە شارۋاسى بولماي بارادى. سوندىقتان، اقپاراتتىق تەحنولوگيالارى دامي كەلە وعان ونىڭ كەرى اسەرىن كورە باستاعان بىرقاتار ەلدەر ارنايى زاڭ شىعارىپ، ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاقتارىن ينتەرنەتتە ۇزاق وتىرماۋىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاداعالاۋعا ءماجبۇر بولا باستادى. بۇل – بولەك ماسەلە.

ارينە، ۆيرتۋالدى الەمدە قازىر جاس تا، جاسامىس تا ءومىر سۇرەدى. كومپيۋتەردىڭ، تيتتەي عانا ۇيالى تەلەفوننىڭ دەنساۋلىققا زيان ەكەنى، كوزدى قۇرتىپ، ساۋساقتاردى سەمدىرەتىنى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن ناشارلاتىپ، جۇيكەگە كەرى اسەر ەتەتىنى – ول دا وزىنشە ءبىر بولەك اڭگىمە.

بارىنەن دە بۇرىن، زايا كەتكەن التىن ۋاقىتتى ايتساڭشى. كەرەكتى دە كەرەكسىز اقپاراتتار تاسقىنى. ءموبيلدى اگەنتكە لەك-لەگىمەن كەلىپ جاتقان حاتتار مەن حابارلامالار باسقاعا قارايلاتا ما؟! بىراق، ەڭ سوراقىسى دا بۇل ەمەس!

وسى ماتەريالدى جازۋعا وتىراردا «ادامزاتتىڭ بالاسى» دەپ اڭگىمەنى الىستان وراعىتا باستاپ ەدىك قوي. ەڭ سوراقىسى – اگەنت پەن SMS الىپ كەلگەن – ساۋاتسىزدىق.

اللا ادام اتا مەن حاۋا انا­نى جەرگە تۇسىرگەننەن باستاپ دەي­مىز بە، جوق الدە قۇدايسىز دار­ۆين سەكىلدى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ماي­مىلدان ادامعا اينالدىق دەي­مىز بە، ايتەۋىر، الميساقتان ادام بالاسىنىڭ ىزدەگەنى – ءىلىم مەن ءبىلىم. ءححى عاسىردىڭ شاۋجايىنا جارماسقانعا دەيىن كەز كەلگەن حالىق قانشاما قيىندىقتاردى باستان وتكەرسە دە ساۋاتتىلىعىن جوعالتپاۋعا، ۇرپاعىنا ءبىلىم بەرۋگە ۇمتىلدى. قانشاما جازىقسىز جانداردىڭ كوز جاسىن كولدەي توگىپ، اتىپ-اسىپ، تىرىلەي كومىپ، يتجەككەنگە ايداعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزى دە ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن ساۋاتتى بولعانىن قالادى.

حالىق ساۋاتتى ەدى. اسكەردەگى جىگىت اتا-اناسىنا، ۇناتاتىن بويجەتكەنگە، زامانداس-قۇربىلارىنا حات جازعاندا ۇتىرىنە دەيىن ورنىنا قويىپ، كوركەمدەپ جازىپ، كوك كونۆەرتكە سالىپ جىبەرەتىنى كەشە عانا. ادامداردىڭ سالەم-ساعىنىشتارىن الىپ ۇشقان حاتتار – ساۋاتتىلىعىمىزدىڭ ايناسى ىسپەتتەس بولاتىن. جىگىت كولدەي حاتتىڭ ىشىندە ءبىر سوزدەن ءسۇرىنىپ، جالعىز قاتەسىمەن حات جىبەرسە دە ونى الىپ تۇرعان قىز قۇربىلارىنىڭ الدىندا قاراداي قىسىلىپ، قىزاراتىن. سىقىلىقتاعان ولار تاعى دا قاراپ تۇرماي مۇنداي «ساۋاتسىز» جىگىتكە جابىلىپ كۇلەتىن. ارينە، ول كەشە عانا مەكتەپ ءبىتىرىپ، اسكەردە مۇرتى تەبىندەگەن بوزبالا-تىن.

ال بۇگىنگى جاستاردىڭ، جوعارى ءبىلىمدى ادامداردىڭ، قولىندا ديپلومى بار مامانداردىڭ، ەڭ بەدەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردىڭ اگەنتتە ءبىر-بىرىنە جازعان اماندىق-ساۋلىعىن وقىعاندا توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. مىسالدى الىستان ىزدەمەي-اق، مەكتەپتە وقيتىن ۇلىڭنىڭ، ستۋدەنت قىزىڭنىڭ اگەنتىنە كوز قيىعىڭدى تاستاساڭ دا جەتكىلىكتى. مۇنداي «ديالوگتاردا» باس ءارىپ، ءۇتىر، نۇكتە دەگەندەر بولمايدى. قاراڭىز:

– سلم (سالەم)

– پريۆا. كك دەل (پريۆەت! كاك دەلا؟)

– جج-مەن (جاڭا جىلىڭمەن!)

– سپس (سپاسيبو!)

– نەستەۆاتسىن

– كينو كورىۆاترم

– كەلشيش («كەلسەڭشى» دەگەنى)

– كوشيش (قويشى) كەشە تىرىن­دىك­لاپ­سىندار گو... (كەشە ابدەن تويلا­تىپ­سىڭدار عوي)

– قىرتپاش

– ح فاكتور بولىۆاتىر

– راحا

 – كاي كانال تابالماياتىرم

مىنە، وسىلاي. بۇل – التى ايدان كەيىن قولدارىنا ديپلوم الىپ، جوعارى ءبىلىمدى قىزمەتكەر اتانعالى وتىرعان ەكى ستۋدەنتتىڭ «سۇحباتى».

قىسقاسى، بۇل – بۇگىن ءبىز اشىپ تۇرعان جاڭالىق ەمەس. بۇل قازىر كوپتەگەن مەملەكەتتەردە بار ماسەلە. وكىنىشكە قاراي، مۇنداي جاپپاي ساۋاتسىز جازۋ – ينتەرنەتتىڭ ارقاسىندا بارلىق ەلگە، بارلىق ۇلتقا تۇگەل جۇقتى. كەشە عانا تۋرگەنەۆ پەن دوستوەۆسكيلەرىن توبەسىنە كوتە­رىپ، كۋپريننىڭ كەستەلى تىلىمەن سۋ­سىنداعان ورىس حالقىنىڭ ءوزى بۇل دەرتتەن ەندى قالاي ارىلماق؟ تەحنولوگيالارى قارىشتاپ دامى­عان جاپونداردىڭ سلەنگتەردەن قۇ­تىلۋعا اقىلدارى جەتە مە؟ اۋ­زىن ايعا بىلەگەن، كومپيۋتەرلىك باع­دارلاما جاساعىش كوشباسشى كورپوراتسيالار ەندى وسى اۋرۋدان جازىلۋدىڭ قانداي جولدارىن ۇسى­نادى؟

ماسەلەن، قازىر كوزىمىز ۇيرەنە باستاعان اگەنت-ساۋاتسىزدىق ءۇشىن ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن «رۋنەت» كونتەنتىن قۇرايتىن mail.ru-دا قازاقشا ارىپتەردىڭ جوقتىعىن، تاعىسىن-تاعىلاردى، ۇيالى تەلەفوندار شىعاراتىن ايگىلى ماركالار ۇيالى تەلەفون مازىرىنە قازاقشا قارىپتەر سالمايتىنىن سىلتاۋ ەتىپ كەلىپپىز.

ەندى جۇرت ۇيالى تەلەفون ەمەس، Iphone، Ipad، مacbook ۇستاعان زاماندا ونىڭ قازاقشا قارىپتەرى جوق دەپ ايتا المايدى. تەحنولوگيالار جەتىلدى، ال بىراق ادامدار نەگە كەرى كەتىپ بارادى؟

ونسىز دا تولعاۋى توقسان ءتۇرلى بولعان ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى بارشامىزعا ايان ەمەس پە ەدى؟! ءبىز ەسىمىزدى جيناپ بولعانشا، ءتىپتى، ءموبيلدى اگەنتتىڭ ءالىپبيى پايدا بولىپ، ءوزىنىڭ «ءتىلى» قالىپتاسىپ كەلەدى. مىسالداردىڭ كوپتىگى سونشالىقتى، اقىل-ەسى ءبۇتىن ادامنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزۋعا ءتيىستى سلەنگتەرگە ەشكىم دە سەلت ەتپەيتىن بولدى. قازىرگى جاستار – ەلدىڭ كەلەشەك تىزگىن ۇستارلارى «قالايسىڭ» دەگەندى – «كاكسىڭ»، «نە جانالىق» – «نە جانا» يا بولماسا، «نە جنلك» بولىپ، راقمەت ءسوزىن «راحا» دەپ جازا بەرەدى.

باستاپقىدا اگەنتتەگى قاتە حات جازىسۋلاردى ەرسى كورەتىن ادامداردىڭ ءوزى بۇگىندە «نەستەۆاتسىن؟» دەپ اماندىق-ساۋلىقتى باستايدى. وسى ۇردىسكە كەشە عانا نامىستانىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىزدىڭ دە وعان ەتى ۇيرەنە باستاعان. بۇل جاپپاي ساۋاتسىزدىققا كونگەنىمىز بە، الدە جەڭىلگەنىمىز بە؟

وسى ساۋالدى اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ابدەن مەڭگەرگەن، ينتەرنەت يگىلىكتەرىن بەلسەندى پايدالاناتىن جانە وزدەرىن ۇلتىمىزدى سۇيەتىن دەپ ەسەپتەيتىن ارىپتەستەرىمىزگە قويىپ تا كوردىك.

«قازاق اقپارات اگەنتتىگى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءتىلشىسى ەرلiك ەرجان ۇلى:

– قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قاتە سوزدەر مەن وراشولاق ءسوي­لەم­دەردىڭ ماسەلەسى، ءتىپتى، وزەكتى بولىپ وتىر. وعان توسقاۋىل قويۋ­عا ۇلتجاندى ازاماتتار وزدەرى ۇيىت­قى بولماسا بۇل ىندەتتى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. سول سەبەپتى ەندى ءوزىن ءتىلدىڭ جاناشىرى سانايتىن ءار ازاماتقا ءوزىڭدى قۇرمەتتەسەڭ، ءتىلىڭدى تۇزە دەپ ۇران تاستاۋدان باسقا امال قالمادى. ەگەر ءار ازامات ءار سوزىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، مۇقياتتىلىق كورسەتسە ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەس ناتيجەسىن بەرەرى كۇمانسىز.

وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماقتاۋلى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرىندە ۇكىمەتتەگى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىك كوبەيتۋ كەستەسىن بىلمەيتىنىن ايتىپ، جۇرتتى تاڭعالدىرعان ەدى. سوڭعى ءجىلدارى وز ويىن جەتكىزۋدە ساۋاتتى سويلەيتىن، جازاتىن ادامداردىڭ سانى كۇن وتكەن سايىن ورتامىزدا ازايىپ كەلە جاتقانى انىق بايقالادى. ونى تەلەارنالارداعى ساۋالنامالار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى حابارلامالاردان بارشامىز كۇندەلىكتى كورىپ، وقىپ ءجۇرمىز. الايدا، وعان ءمان بەرىپ جاتقاندار نەكەن-ساياق. كەيدە، ءتىپتى، ونى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلداي باستادىق. «سالەم»، «پريۆەت»، «ok» دەيتىن سوزدەردى ۇلكەن دە، كىشى دە جاپپاي قولداناتىن بولدى.

تەلەارنالاردىڭ جاڭالىقتار قىز­­مە­تىن­دە قازىر جۋرناليستەردىڭ ماتە­ريال­دارىنىڭ ادەبي نورما­عا سايكەس­تىگىن تەكسەرەتىن ءتىل ماماندا­رى­نىڭ ساراپشىلىق قىزمەتى مۇلدە جوي­ىلعان. سوندىقتان مەرزىمدى باسىلىمداردى وقىپ، راديو تىڭداپ، تەلەارنا كورىپ وتىرعان كەزدە،ء وزىنىڭ جىبەرگەن قاتەسىن كەلەسى جولى تۇزەتىپ، ودان ساباق الىپ جاتقان تىلشىلەردى كورۋ مۇڭ بوپ قالدى. ەگەر اقپاراتتىڭ كورۋ، تىڭداۋ جانە وقۋ ارقىلى قابىلداناتىنىن ەسكەرسەك، بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءوز مىندەتىن تولىق اتقارا الماي وتىر­عانىن مويىنداۋ كەرەك.

«بالا تاربيەسى» جۋر­نا­لى­­نىڭ رەداكتورى ايگۇل بولات­­حانقىزى:
– «حات جازۋ – جارتى ديدار» دەيدى حالقىمىز. اق پاراققا امان­دىعىڭدى جازىپ، بۇرىنعىداي پوش­تا ارقىلى ساعىنىشتى سالەمىن جەتكىزەتىندەر نەكەن-ساياق. بۇگىندە اققانات حاتتاردىڭ ورنىن تەلەفون الماستىرعان. اماندىق-ساۋلىقتى
قالتا تەلەفونىنىڭ كومەگىنە جۇگى­نىپ، حابارلاما جىبەرىپ بىلە سالاتىن بولدىق. وسىنداي حابارلامانىڭ ساۋاتتىلىعىنا قانشالىقتى ءمان بەرىپ ءجۇرمىز؟ وسىعان توقتالساق... «سالام!»، «نەستەۆاتسىن؟»، «كيتاپ وكىۆوترم»، «كازير، جۋمىسكا جەتىۆالايىن...»... ول از بولسا، «7يا»، 4ەتۆەرگ»، «V7» دەگەن «جاڭا» سوزدەر شىعارعانىن قايتەسىز؟!

ءوز باسىم ۇلىمنىڭ وسىنداي حابارلامالار الاتىنىن العاش كورگەندە... جاستاردىڭ سويلەۋ مانەرىنە تاڭعالعان باسىم، جازعاندارىن كورىپ ەرىكسىز باس شايقاعان ەدىم. جارايدى، مۇنى قۇربى-قۇرداستىڭ ءوزارا ءازىلى دەپ قابىلداپ، ءمان بەرمەي-اق قويالىق. بىراق، كۇندەردىڭ-كۇنىندە جاھاندانۋ دەپ جانۇشىرعان ونسىز دا كىتاپ وقىماي كەتكەن قازاق بالاسى ساۋاتسىزعا اينالسا، نە بولماق؟ مۇنىڭ ەڭ سوراقىسى سوندا، وسى ساۋاتسىزدىقتىڭ تەلەارنالاردان بەرىلەتىن جۇگىرتپە جولدارعا جەتكەنى، ياعني ءبىزدىڭ بالالارىمىز وسىلاي جازۋدى سانالارىنا ءسىڭىرىپ العان. كەيىنگىلەرى، ءتىپتى، دۇرىس جازىلۋىن بىلمەۋى دە مۇمكىن! وسىلاي كەتە بەرسەك، كىم بولعانىمىز؟

ەندى مەملەكەتتىك تۇرعىدا شەشۋگە تىرەلگەن بۇل ماسەلەگە قاتىستى ساۋالدى حالىقتىڭ كەلەشەگىنە الاڭدايتىن كوپتەگەن جاندارعا قويىپ كورگەندە ءبارىنىڭ قىنجىلىسى جوعارىداعىداي تاقىلەتتەس بولىپ شىقتى.

سوندىقتان دا «عالامتورداعى ساۋات­سىزدىقتى رەتتەۋدىڭ قانداي تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى بار؟ ينتەرنەتتى بەلسەندى پايدالانۋشى رەتىندە پىكىر-ۇسىنىسىڭىز بار ما؟ اگەنتتەگى، SMS ساۋاتسىزدىقتان قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟ الدە بۇل ەندى ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن قۇبىلىس بولىپ قالا بەرە مە؟» دەگەن كەلەسى ساۋالدى «ءمىن­بەر» جۋرناليستەردى قول­­­داۋ ور­­تالىعى جانىنداعى جا­­ڭا مەديا­نى زەرتتەۋ توبىنىڭ جە­تەك­­­شى­­سى اس­حات ەركىمبايعا قويدىق.

– ينتەرنەتتە سوزدەردى قىسقار­تىپ جازۋ بار دا، تىلدىك نورمالار­دى قاساقانا بۇزىپ، قاتەمەن جازا­تىندار بار. قىسقارتىپ جازۋ ادەت­تە سەنىمدى دوستار اراسىندا كەڭ ەتەك جايعان. سونىمەن قاتار، تەلەفون ارقىلى ويدى ءبىر حاتقا سىيدىرىپ، اقشا ۇنەمدەۋدەن تۋىنداعان ءتاسىل دەپ ويلايمىن.

الايدا، ىسكەرلىك قاتىناستا بۇ­لاي حات جازۋ ابەستىك بولار ەدى.
قا­زاق­شا مەن ورىسشانى ارالاستىرىپ، قويىرت­پاق ءتىلدى قولدانىپ جۇرگەندەر بار دا، ءوز الدىنا ءالىپبي ءتۇزىپ، سونىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋشىلار كەزدەسەدى.

ەشقايسىسىنا «ءبارىڭ بىردەي الدەبىر مەكەمە نەمەسە زاڭ بەكىتكەن نورمامەن جازىڭدار» دەپ تالاپ قويا المايمىز. بىرىنشىدەن، قازىرگى قوعامنىڭ ءوزى سوزدىكتەر بەكىتكەن، قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە ساي قازاق­ش­انى قولدانىپ جۇرگەن جوق. ونى قاراپايىم عانا كوشە جارناماسىنان كورە الامىز. ءسوزدىڭ دۇرىس جازىلۋىن كورسەتەتىن سوزدىكتەر بولعانىمەن، ءتىل تازالىعىن ساق­تايتىن جاۋاپكەرشىلىك بولماي تۇر. ەكىنشىدەن، ينتەرنەت ەركىن اقپارات الماساتىن الاڭ بولعاندىقتان، مونيتوردىڭ ارعى جاعىنداعى جازىپ وتىرعان ادامنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋ دە وڭاي ەمەس. ۇشىنشىدەن، قا­زاقستاندا ينتەرنەتتى قولدا­نۋ­شىلاردىڭ نەگىزگى توبىن مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قۇرايدى. ەگەر ينتەرنەتتەگى ساۋ­اتسىز جازۋدى، مادەنيەتسىزدىكتى كورسەڭىز بۇل ءبىلىم سالاسىندا ءبىراز جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك دەگەن ءسوز.

ال «ينتەرنەتتى بەلسەندى پايدالانۋشى رەتىندە پىكىر-ۇسىنىسىڭىز بار ما؟ اگەنتتەگى، SMS ساۋات­سىز­دىقتان قالاي قۇتىلۋعا بولادى؟ الدە بۇل ەندى ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن قۇبىلىس بولىپ قالا بەرە مە؟» دەگەن ساۋالىڭىزعا كەلسەك، شەتەلدەردە قىزمەتكەردى جۇ­مىس­قا العان كەزدە ونىڭ ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىلەرىن تەكسەرەتىن ءۇردىس بار. ناتيجەسىندە، بولاشاق جۇمىسىن ويلايتىن شەتەلدىك جاستار، وسى باستان ينتەرنەتتەگى الەۋمەتتىك جەلىگە اقپارات تاراتقاندا مەيلىنشە ساۋاتتى جازۋعا تىرىسادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە جۇمىسقا الۋشى ادام قازاقشاعا جەتىك بولسا، بولاشاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ تىلدىك ەرەجەنى ساقتاۋىنا ءمان بەرەر ەدى. سونىمەن قاتار، شەتەلدىڭ مەكتەپتەرىندە، وقۋ ورىندارىندا ينتەرنەتتە ءماتىن جازۋدىڭ، ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس داعدىلارىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى ارنايى كۋرستار جۇرەدى. بۇل جوبا ەلىمىزدە قولعا الىنسا-اق، ينتەرنەتىمىز ءمىنسىز بولادى دەمەيمىن، الايدا، ينتەرنەتتەگى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ، ساۋاتتى جازۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنەر مە ەدى دەپ ويلايمىن.

تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل ساۋال قوعامداعى مادەنيەتتىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىنان حابار بەرەدى. ءماتىندى ساۋاتتى جازاتىن ارنايى الگوريتم قۇراستىرىلىپ، قاتە جازۋدى جوندەيتىن باعدارلاما قۇرۋعا بولار. ايتكەنمەن، بۇل باعدارلاما ەسەبىنەن ادامداردىڭ ءبارى جاپپاي ساۋاتتى بولىپ، مادەنيەتى ارتا تۇسەدى دەي المايمىز. ماسەلەنىڭ تەحنولوگيالىق شەشىمى قوعامداعى اۋرۋدى جاسىرۋعا عانا كومەكتەسەدى. ال شىندىعىندا قازاقشا ساۋاتتى سويلەۋ، قازاقتىڭ ءاربىر ارپىنە قۇرمەتپەن قاراۋ مادەنيەتى بالاعا ءتىل شىققاننان باستاپ ۇيرەتىلۋى كەرەك ءتارىزدى.

وسى كوكەيكەستى ماسەلەنى باق-تا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوتەرىپ جۇرگەن سادۋاقاس اڭسات بىلاي دەيدى:

– كوشەدە، قوعامدىق كولىكتە، ءتۇرلى ءىس-شارالاردا، ياعني كۇندەلىكتى ومىردە جاستارمەن كەزدەسپەي تۇرمايمىز. سوندا ولاردىڭ ءبىر-بىرىنە قارىم-قاتىناسى، سويلەگەن ءسوزى اعا ۇرپاق وكىلدەرىن قاتتى قىنجىلتادى. ارينە، مەن ءبارىن جامانداۋدان، كوپكە توپىراق شاشۋدان اۋلاقپىن. دەگەنمەن، جامان ادەتتىڭ جۇققىش كەلەتىنىن، «ءبىر قۇمالاقتىڭ ءبىر قارىن مايدى شىرىتەتىنىن» ۇمىتپايىق. اعىلشىن تىلىندە «سلەنگ»، «جارگون» دەگەن سوزدەر بار، ونىڭ ماعىناسى فرازەولوگيزمگە ۇقساس، ياعني فونەتيكالىق، گرامماتيكالىق جۇيەگە باعىنبايدى. وسى سويلەمشەلەردىڭ وزگەشە تۇرىنە جاستار تىم قۇمار بولىپ بارادى. ونى سانگە اينالدىرىپ العان، ماقتانىش كورەدى: «سىندىردى»، «بازار جوق»، «لاپشا ءىلدى»، «قۇلاقتان تەپتى»، «قۋادى ەكەنسىڭ»، «لاقتىرىپ كەتتى»، «قوراعا كىردى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. شەشىمىن تابا الماسا، «تورموزى ۇستاپ قالدى»، «زاۆيسات ەتىپ قالدى»، كوپشىلىكپەن كەلۋدى «تولپا»، مەنمەنسۋدى «تيپاج بولۋ»، اقشا تالاپ ەتۋدى «سچەتچيك قويۋ»، قوڭىراۋ شالۋدى «ماياك تاستاۋ» دەپ جاتادى. بۇل جارگون سوزدەردە ورىس سوزدەرىنىڭ كومپونەنتتەرى بار. بىراق بۇل ابايدىڭ، تولستويدىڭ، چەحوۆتىڭ ءتىلى ەمەس، دەمەك بۇل ورايدا جاقسى نارسەنى، وزىق ويدى الىپ وتىرعان جوق. بۇل كوشەنىڭ ءسوزى. بۇنداي سوزدەر ءبىزدىڭ كەزىمىزدە دە بولعان. بىراق، ونى كوپشىلىك ورىندا ەمەس، ءوز ورتالارىندا قولداناتىن. شەكتەن شىعىپ بارا جاتسا، تىيىم سالۋشىلار (اتا-انا، مەكتەپ، قوعام بولىپ) توسقاۋىل قويا بىلەتىن. كەيدە سلەنگ ءبىر ايماقتا قولدانىلادى دا، ەلگە تاراپ كەتەدى. ال اگەنتتەگى حاتتار، عالامتورداعى سايتتار، تەلە­دي­دارداعى تۇككە تۇرعىسىز باعدار­لامالار، الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەڭىل اڭگىمەلەر ارقىلى بوزبالا مەن بويجەتكەننىڭ ءسوز ساپتاۋىنا اينالىپ، ءتىلىن مادەنيەتسىزدەندىرۋدە».

مىنە، قازىر قوعامىمىزدا سىزداۋىقتاي مازالاعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ساۋاتسىزدىق بولىپ تۇر. ەندى بۇل ماسەلەمەن ەڭ ەلجاندى دەگەن ادامداردىڭ ءوزى جەكە-دارا كۇرەسە المايدى. اگەنتتەگى ساۋاتسىزدىق اسقىنا-اسقىنا كەلە بۇكىل ەل اۋزىنا قاراعان تەلەارنالارداعى جۇگىرتپە جولداردى جاۋلاپ العا­نى­نا كۇن سايىن كۋامىز. ءبىر سويلەم­دە ءبىر دۇرىس جازىلعان ءسوزى جوق ءما­تىن­دەردىڭ ماعىناسىنان دا كىسى شو­شيتىن حالگە جەتتىك. ەڭ سورا­قىسى، ءبىز وسى سوراقىلىققا ۇيرەنە باستاعانىمىز. ءسىز نە دەيسىز؟

«تۇسىنىكتى تىلمەن» ايتقاندا: «وس­نى وقعاندا نەويلاۆوتسىز؟»...

ايناش ەسالي،

«ەگەمەن قازاقستان».

الماتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

پولياك اندەرى ورىندالدى

ونەر • بۇگىن، 09:00

ءتورت تىلدە جازىلعان كىتاپ

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

كەلەسى قارسىلاس – سەربيا

تەننيس • بۇگىن، 08:51

ءوندىرىس ورىستەگەن ءوڭىر

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى

ءبىلىم • بۇگىن، 08:43

ىرىستى ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى

ەلباسى • بۇگىن، 01:03

ينۆەستيتسيا ءۇشىن تارتىمدى ەل

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:38

كونە مۇرالار – حالىق قازىناسى

رۋحانيات • بۇگىن، 00:12

اتام ايتقان جارىق جۇلدىز

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى • بۇگىن، 00:04

يراننىڭ تاڭداۋى

ساياسات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار