10 قاڭتار، 2014

پاپا فرانتسيسك – جىل ادامى

144 رەت كورسەتىلدى

جاڭا جىل جاڭا باستالدى. سودان دا وتكەن جىلعى باستى وقيعالار ويعا ورالا بەرەدى. سونداي وقيعانىڭ ءبىرى، امەريكالىق اسا بەدەلدى «تime» جۋرنالىنىڭ جۋرناليستەرى مەن ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ جىل ادامى بولىپ تاڭدالۋى بولىپ تابىلادى.

دۇبىرگە تولى دۇنيە

جاڭا جىل جاڭا باستالدى. سودان دا وتكەن جىلعى باستى وقيعالار ويعا ورالا بەرەدى. سونداي وقيعانىڭ ءبىرى، امەريكالىق اسا بەدەلدى «تime» جۋرنالىنىڭ جۋرناليستەرى مەن ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ جىل ادامى بولىپ تاڭدالۋى بولىپ تابىلادى.

«Time» جۋرنالىنىڭ جىل ادامىن تاڭداۋى وتكەن عاسىردىڭ باسىنان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان ءداستۇر. ونى الەمدىك ساياسي ورتا مويىنداعان. ونىڭ قاعيداتى: «ءوتىپ بارا جاتقان جىلداعى وقيعالارعا بارىنشا ىقپال ەتكەن تۇلعانى ايقىنداۋ». جۋرنال جۋرناليستەرى مەن ساراپشىلارىنىڭ بيىلعى تاڭداۋى – پاپا فرانتسيسك.

بۇل تاڭداۋدى كوپ جۇرت تاڭدانا قابىلدادى. بىراق ورىنسىز دەگەن ەشكىم جوق. تاڭداۋدىڭ باستى سەبەبى: بۋەنوس-ايرەستىڭ ارحي­ەپيس­كوپى كاردينال-يەزۋيت حورحە ماريو بەرگولدىڭ ريم پاپاسى قىزمەتىنە سايلانعانىنا ءالى جىل دا تولماعان، توعىز ايدىڭ ىشىندە الەم تانىعان قايراتكەرگە اينالۋى. كاتوليك شىركەۋىنىڭ تابىنۋشىلارىن عانا ەمەس، باسقا دا كونفەسسيا وكىلدەرىن، ءتىپتى، قۇدايسىزداردى دا مويىنداتتى.

نەسىمەن؟ ادامي قاسيەت­تەرى­مەن. ەڭ الدىمەن، قاراپايىم­دىلىعىمەن. ول ريم پاپاسىنا كورسەتىلەتىن قىمبات سالتا­ناتتان باس تارتتى. ەرەكشە جاب­دىق­تالعان «پاپاموبيل» دەپ اتالىپ كەتكەن قىمبات كولىكتىڭ ورنىنا كوپشىلىكتىڭ قولى جەتىمدى Ford Focus كولىگىن ءمىنۋدى ءجون كوردى. اپوستول سارايىنداعى وزىنە ارنالعان اپپارتامەنتكە دە بارماي، قوناقتارعا ارنالعان Santa Martha ۇيىنەن جاي ورىنعا جايعاستى.

ول بىردەن حالىقتىڭ اراسىنا باردى. ەشكىمدى بولگەن جوق. ءتىپتى، ونىڭ ءۇستى-باسى جارادان كورىنبەيتىن ادامنان جيىركەنبەي، ونى قۇشاعىنا قىسقانى ميلليون­داردىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتتى. پون­تيفيك الەمدىك پروبلەمالارعا بايلانىستى دا ءوز پىكىرىن ايتىپ قانا قويماي، كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى ويلاردى دا قوزعادى. ونىڭ ءتۇرلى وي-تالاستارعا قاتىسىپ، ادىلدىك، زاڭدىلىق، بايلىق پەن جوقشىلىق، تەڭدىك، ايەل ورنى، اشىقتىق، جاھاندانۋ، بيلىكقۇمارلىق تۋرالى ايتقان پىكىرلەرى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى.

«ءتimeنىڭ» جىل ادامىن تاڭ­داۋىنا ارقاشان ايرىقشا ماڭىز بەرىلدى. ول الەمدىك مويىنداۋ دەپ قابىلداندى. كەزىندە بۇل جۋرنال گيتلەردى دە (1938)، ءستاليندى دە (1939، 1942)، ريم پاپاسى يوانن پاۆەلدى دە (1994)، بەرتىندە پرەزيدەنتتەر ۆلاديمير پۋتين (2007) مەن باراك وبامانى دا (2008، 2012) جىل ادامى دەپ جاريالاعانى بار. بيىلعى تاڭداۋعا ۇسىنىلعان 42 ادامنىڭ قاتارىندا باراك وباما مەن ۆلاديمير پۋتين بولسا دا، العاشقىسى بەستىككە، ەكىنشىسى وندىققا كىرە الماي قالدى. وسىدان-اق پاپا فرانتسيسكتىڭ بۇگىنگى سايا­ساتتاعى ورنىن پايىمداۋعا بولعانداي.

پاپا فرانتسيسكتەي ءسوزىن ەل تىڭدايتىن، ارەكەتتەرىن جۇرت قولدايتىنداي قايراتكەرلەر كوپ بولسا، مىناۋ بۇگىنگى الاساپىران زاماننىڭ ايقاي-شۋى ازايار ەدى عوي دەيسىڭ. ءبىز ونىڭ كاتوليكتىك ۋاعىزىنا ۇيىپ وتىرعانىمىز جوق، الەم جۇرتشىلىعىن، ەل باسشىلارىن تىنىشتىققا، تۇسىنىستىككە شاقىرعان ونىڭ ءسوزى مەن ءىسى ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ وتىر. وسىنداي ءسوزىن قاۋىم تىڭدايتىن تۇلعالار يسلام، بۋدديزم، پراۆوسلاۆيە الەمدەرىنەن دە شىعىپ، جۇرتتى يگىلىككە ۇيىتا الار بولسا، قازىر جەر-جەردە بەلەڭ الىپ بارا جاتقان داۋ-جانجالدار ءورتى سايابىرسىر ەدى عوي دەپ ارماندايسىڭ.

جانجال  جالعاساتىن سىڭايلى

قىرعىز پارلامەنتى وتكەن جىلداعى سوڭعى ءماجىلىسىن توبەلەسپەن اياقتادى. ونى تەلەارنالاردان جۇرتتىڭ كوبى كوردى. جەكپە-جەكتە پارلامەنتتىڭ بۇرىنعى سپيكەرى، «اتامەكەن» پارتياسىنىڭ كوسەمى ومىربەك تەكەباەۆتىڭ قارسىلاسى، دەپۋتات ءمۇرادىل مادەمينوۆتى جىعىپ، ۇستىنە مىنگەنى انىق، بىراق ونى جەڭىس دەۋ قيىن.

ءبىزدىڭ بۇل ءسوزىمىزدى بىرەۋلەر كەكەسىن دەپ تە قابىلدار. سويتسە دە، بۇل ەلدەگى ءبىراز ارەكەتتىڭ نە ويىن، نە شىن ەكەنىن كەيدە اجىراتا الماي قالاسىڭ. كوپتەن بەرى داۋ-دامايعا ارقاۋ بولىپ كەلە جاتقان «قۇمتور» التىن وندىرەتىن كاسىپورنى تۋرالى ماسەلەنىڭ ساياسي ويىنعا اينالعانى دا بەلگىلى. سول ماسەلە حالىقارالىق كەلىسىمشارت نەگىزىندە پاراساتتىلىقپەن شە­شىلۋ ورنىنا ءبىرشاما ساياسي كۇشتەردىڭ ۇپاي جيناۋ ويىنى بولىپ وتىر. سىرتتاي قاراعاندا، كانادالىق كومپانيالارمەن بىرىككەن كاسىپورىندى مەملەكەتكە قايتارۋ ۇرانى حالىق مۇددەسىنە ساي كەلەتىندەي كورىنگەنمەن، ونىڭ الداعى ۋاقىتتا حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇلكەن زاردابى بولاتىنىن ولاردىڭ كوپشىلىگى جاقسى بىلەدى. بىلە تۇرىپ، ولار اڭقاۋ حالىقتى جالعان ۇرانمەن بيلىككە قارسى قويۋدى ويلايدى.

وتكەن جىلى بۇل ەلدە «قۇمتور» جونىندە شۋ كوپ بولدى. ونىڭ سايا­سي دا، ەكونوميكالىق تا زاردابى شاش ەتەكتەن. ساياسي دەگەندە، حالىق جالعان ۇرانداردىڭ جەلىگىنە ەردى. ونىڭ ساياسي سالدارى بار. ەكونوميكالىق دەگەندە، سول ەل ءۇشىن ايرىقشا ورنى بار كاسىپورىننىڭ جۇمىسىنا ۇلكەن زيانى كەلگەنى ءوز الدىنا، قانشاما جۇرت ساياسي ويىندارعا قوسىلىپ، ءوزىنىڭ تۇرمىسىنا قاجەت ءونىم وندىرۋدەن شەتتەتىلدى، بۇل ەلدە قارسىلىق كورسەتۋدىڭ ءبىر سيپاتىنا اينالعان شارۋاشىلىق ماڭىزى بار جول، تراسسالاردى جاۋىپ تاستاۋدىڭ دا زيانى از بولماعان.

«قۇمتور» داۋىنىڭ جاڭا جىلدا جالعاسى بولاتىنى داۋسىز. بۇل ماسەلەنى پارلامەنتكە تالقىلاۋ كەزىندە تاعى دا توبەلەس بولاتىنىنا كەپىلدىك بەرمەگەنمەن، ساياسي پارتيالار وكىلدەرىنىڭ ءبىراز جەرگە بارىساتىنى كۇمانسىزدەي كورىنەدى.

ەل پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىنا تامان كەڭ كولەمدى ءباسپاسوز ءماس­ليحاتىن وتكىزىپ، ەلدەگى قالىپ­تاسقان ساياسي احۋالعا تالداۋ جاسادى. ونىڭ سوزىنەن ءبىراز كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن كۇتىپ تۇرعانىن اڭعاراسىڭ. سويتسە دە، پرەزيدەنت وزىنە سەنىمدى. «كوپ ادام اتامباەۆتىڭ بولماعانىن، باكيەۆتىڭ قايتىپ كەلگەنىن قالاي­دى. وعان ەمەشەكتەرى ۇزىلمەسىن»، دەپ نىق سويلەدى پرەزيدەنت. «ەگەر بىرەۋلەر جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرعىسى كەلسە، ولارعا سيزو-دا ورىن بارلىعىن» ەسكەرت­تى. پرەزيدەنت اركەز ءوزىنىڭ وكى­لەتتىگىنىڭ بىتۋىنە قانشا قالعانىن ايتىپ وتىراتىنى بار. ءسىرا، بۇل نىق وتىرمىن دەگەنى دە شىعار.

بىراق وعان بىرەۋلەر كۇمان كەلتىرەتىندەي. ايتالىق، بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى، گەنەرال-مايور ومىربەك سۋباناليەۆ سول پرەزيدەنتتىك ورىنعا ءوزىنىڭ جاقىن ارادا وتىرعىسى بارلىعىن مالىمدەپ تە جىبەردى. بۇل ءۇشىن «قارسىلىق» دەيتىن پارتيا قۇرىپ، بەلسەندى ناسيحات جۇمىسىنا كىرىسىپ تە كەتىپتى. ول ءوز توڭىرەگىنە «قۋىلعانداردى» جيناماق. وسى ماقساتپەن «اقيقات» پارتياسىنىڭ كوسەمى بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جەكسەنقۇلوۆپەن ءتىل تابىسسا، «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ كوسەمى ك.تاشيەۆ وعان ىقىلاس بىلدىرمەپتى. ويتكەنى، ونىڭ ءوزى دە پرەزيدەنت بولعىسى كەلەدى ەكەن.

جاڭا جىل قىرعىز اعايىندارعا تىنىشتىق اكەلسە دەگەن تىلەك­تە جۇرەمىز عوي. بىرەۋلەر سول تى­نىش­تىقتى بۇل ەلگە قيماي­تىنداي.

ماماديار جاقىپ، «ەگەمەن قازاقستان».

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دجەرۆونتا دەۆيس جەڭىل سالماقتى تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 17:45

ۇقساس جاڭالىقتار