ەۋرووداق – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ارىپتەسى

سارسەنبى كۇنى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەل­ىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­دا­باەۆ بەلگيادا وتكەن “قازاق­ستان-ەو” فورماتىنداعى كەز­دەسۋگە قاتىستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ايماقتىق جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك­تەرگە بايلانىستى ماسەلەلەر تال­قىلاندى, سونىمەن قاتار, الەم­دىك قارجى-ەكونوميكالىق داع­دا­رىستى ەڭسەرۋ, وسى باعىتتا اي­ماق­تىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە ەكو­لوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋ, سونىڭ ىشىندە سۋ رەسۋرس­تارىن باسقارۋ ماسەلەلەرى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ, ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار الماسىلدى. كەزدەسۋدەن سوڭ قانات ساۋ­دا­باەۆ ەۋرووداقتىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, يسپانيا كورولدى­گى­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مي­گەل انحەل موراتينوسپەن بىرگە جۋرناليستەردىڭ الدىنا شىعىپ, كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىلارى تۋرالى بريفينگ بەردى. ونىڭ ناتيجەلەرىن ايتپاس بۇرىن ءبىز قازاقستان مەن ەۋرووداق ارا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تا­ريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. قازىر قازاقستاندىق جۋرنا­ليس­تەر اراسىندا “بريۋسسەل يس­پانيانىڭ قالاسى, ال ۆەنا ءبىزدىڭ قالا” دەگەن ءازىل كوپ ايتىلاتىن بول­دى. ويتكەنى, يسپانيا ءتور­اعا­لىق ەتەتىن ەۋرووداقتىڭ اكىم­شى­لىك جانە ساياسي ورتالىعى بريۋس­سەلدە, ال ءبىز توراعالىق ەتەتىن ەقىۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ۆەنادا ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ ەۋ­رو­وداقپەن قاتىناسىنىڭ ورناۋى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ 1993 جىلى بريۋسسەلگە جاساعان رەسمي ساپارىنان باستالعان. سول جولى قازاقستان مەن ەو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ودان بەرگى ۋا­قىت­تاردا بۇل وداق پەن قازاقستان ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىق ۇنە­مى دامۋ ۇستىندە بولىپ, قاتى­ناس­تاردى تەرەڭدەتۋ باعىتىندا ءبىر­نەشە قۇجاتتارعا قول قويىلدى. ايتا كە­تەرلىگى سول, ەۋرووداق قازاقستانمەن بايلانىسىن دامىتا وتىرىپ, ور­تا­لىق ازيا ەلدەرىمەن تۇتاسا ىنتى­ماقتاسۋدى كوزدەيتىن ماقساتى بار ەكەنىن بىلدىرگەن. وسى ماقساتپەن ەۋرووداق 2005 جىلى ورتالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا ارناۋلى وكىلىن دە تاعايىندادى. 2006 جىلدىڭ اياعى­نان بەرى وسى قىزمەتتى فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلى پەر مورەل اتقارىپ كەلەدى. جاقسى دامىپ كەلە جاتقان ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەستىك تە نىعايا تۇسۋدە. 2009 جىلعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى, الەمدىك قارجى­لىق داعدارىسقا قاراماي, 28,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 40 پايىزى ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ەۋرووداقتىڭ ورتالىق ازيا ەل­دەرىندە ىسكە اسىراتىن باعدارلا­ما­لارى مەن جوبالارىنىڭ تەك سوڭعى جىلدارداعىسى تۋرالى عانا ءسوز قوز­عايتىن بولساق, ەۋروكوميسسيانىڭ “ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى عىلى­مي-زەرتتەۋ جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى” باستاماسى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جوبا­نىڭ ماقساتى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ايماقتاعى ەلدەر جوو-لارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن ين­تەر­نەت جۇيەسىنە جىلدام قوسۋعا سايادى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن (2009-2011 جىلدار) ەۋروكوميسسيا 5 ملن. ەۋرو ءبولىپ وتىر. جوبانىڭ قالعان 20 پايىزىن قارجىلاندىرۋعا ورتا­لىق ازيا ەلدەرى, ىشىندە قازاقستان دا بار, ىنتالىلىق بىلدىرۋدە. ال ەۋرو­وداقتىڭ ورتالىق ازياداعى جالپى ستراتەگياسىن (2007-2013 ج.ج.) ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 719 ملن. ەۋرو قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكالى ەل مارتە­بە­سىن الۋ تۋرالى ۇسىنىسىن ەۋرو­كو­ميسسيا ۇستىمىزدەگى جىلى (2010) قاراپ بەرمەكشى. جالپى, ەۋرووداق قازاقستانعا سەنىمدى ەنەرگەتيكالىق ارىپتەسى رەتىندە قارايدى. ايتا كە­تە­تىن بولساق, قازىر قازاقستان وپەك ەلدەرىنەن باسقا مەملەكەت­تەر اراسىنان ەۋروپاعا قۋات كوز­دەرىن ساتۋ بويىنشا رەسەي مەن نور­ۆەگيادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. استانا ءوزىنىڭ بسۇ-عا ەنۋى بويىنشا دا ەو-مەن جۇمىستى جال­عاستىرۋدا. سونداي-اق, قازاقستان­دىق­تاردىڭ ەۋرووداق ەلدەرىنە ۆيزا الۋ پروتسەدۋراسىن جەڭىلدەتۋ ءجونىن­دە دە كونسۋلتاتسيالارمەن الماسۋدا. ەندى جوعارىدا ايتىلعان قانات ساۋداباەۆ پەن ميگەل موراتي­نوس­تىڭ كەزدەسۋ قورىتىندىلارى بوي­ىنشا جۋرناليستەرگە بەرگەن بري­فينگىنە توقتالا كەتەيىك. ونى م.مو­راتينوس اشىپ, كەزدەسۋ قورى­تىن­دىلارىنا ءوزىنىڭ قاناعاتپەن قارايتىنىن ءبىلدىردى. ءبىز قازاق­ستان­دى ورتالىق ازياداعى ستراتە­گيا­مىزدى ىسكە اسىرۋداعى نەگىزگى ارىپتەسىمىز دەپ بىلەمىز. سونىمەن ءبىر­گە, قازاقستان ءوزىن قىرعىزستان­دا­عى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بوي­ىن­شا ناقتى ءىستىڭ ويىنشىسى رە­تىن­دە تانىتتى. وسىعان وراي ەۋرو­وداق اتىنان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سىرتقى ىستەر مي­نيسترى قانات ساۋداباەۆقا قىرعىز­ستانداعى وتە قيىن كيكىلجىڭدەردى شەشۋگە جۇمساعان كۇش-جىگەرلەرى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. ەۋرووداق بۇل ىستە قازاقستانمەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە تى­عىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ وكى­لىمىز پەر مورەل مىرزانى قىر­عىز­ستانعا جىبەردىك. ماسەلەنى رەت­تەۋ بويىنشا ءبىز قانات ساۋدا­باەۆ­پەن تەلەفون ارقىلى ءجيى حابار­لا­سىپ تۇردىق. بۇگىنگى كەزدەسۋدە دە ءبىز قىرعىزستانداعى جاعدايدىڭ تولىق تۇراقتىلىققا جەتپەگەنىن ەسكەرىپ, وسى ەل بويىنشا جۇمىستارىمىزدى ودان ءارى تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جال­عاستىرۋعا كەلىستىك, دەدى م.موراتينوس. ودان ءارى ول كەزدەسۋدە قارالعان ەكىنشى ماسەلە, ەو-نىڭ بارلىق مۇشەلەرىنەن قازاقستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىق پەن ارىپتەستىكتى ودان ءارى جالعاستىرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويۋعا ماندات الۋ تۋرالى بولعانىن ايتتى. ءبىز يس­پا­نيانىڭ توراعالىعى اياقتالعانشا (2010 جىلدىڭ 1 شىلدەسى) ونداي مان­داتتىڭ الىناتىنىنان ءۇمىتتى­مىز, دەدى ول. كەزدەسۋدە قارالعان ءۇشىنشى ماسەلە, قازاقستان ازامات­تا­رى ءۇشىن ەو ەلدەرىنە ەنۋدەگى ۆي­زانىڭ جەڭىلدەتىلگەن رەجىمى قول­دا­نىلۋىن سۇراعان استانانىڭ ءوتىنىشى بولعانىن ايتقان م.موراتينوس ءوزىنىڭ ويىنشا بۇل ماسەلەنىڭ دە ەش قيىندىقسىز شەشىلەتىنىنەن ءۇمىتتى ەكەنىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى ءسامميتىن وتكىزۋ ماسەلەسى تۋرالى شىلدە ايىندا الماتىدا بولاتىن ءسىم بەيرەسمي سامميتىندە شەشىم قابىلداناتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن مالىمدەدى. قانات ساۋداباەۆ قىرعىزستان­دا­عى وقيعالار حالىقارالىق ۇيىمدار­دىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋى قاجەتتىلىگىن تاعى دا ءبىر رەت كورسە­تىپ بەرگەنىن ايتا كەلىپ, وسى ىستە ەقىۇ, ەو جانە بۇۇ-نىڭ ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىزدىڭ داعدارىستان كەيىن ەكىنشى كۇنى جىبەرگەن بارلىق وكىلدەرىمىز داعدارىستى ەڭسەرۋ جانە رەتتەۋ باعىتىندا بىرىككەن كۇش-جىگەر جۇمساي ءبىلدى, دەي كەلىپ, م.موراتينوسقا قازاقستان پرە­زي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ داعدارىستى ەڭسەرۋدەگى ەڭبەگىنە بەرگەن ۇلكەن با­عاسى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. ودان ءارى كەزدەسۋ بارىسىندا بۇل ەلدەگى جاعدايدى رەتتەپ, قۇقىقتىق ار­ناعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءالى دە كۇش بىرىك­تىرۋگە كەلىسىلگەندىگى تۋرالى ايتتى. سونىمەن بىرگە, يسپانيانىڭ ەو-عا توراعالىعى كەزىندە ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەنىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىن قولداعا­نى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەقىۇ ءسامميتىنىڭ قاجەت­تى­لىگىنە توقتالىپ, ونىڭ ۆانكۋ­ۆەر­دەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىس­تىكتە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ساقتالۋىنا ءسوزسىز ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. بريۋسسەلدە قازاقستاندىق جۋر­ناليستەرگە بىرقاتار ساياساتكەرلەر, سالا ماماندارى, ساراپشىلارمەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ولاردىڭ ءبارى دە ءبىراۋىزدان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىندە قازاق­ستان­نىڭ بيىكتەن تابىلعانىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. ماسەلەن, ەو-نىڭ وڭتۇستىك كاۆكاز ەلدەرى بويىنشا وكىلى پەتەر سەم­نەبي قازاقستاننىڭ قىرعىز­ستان­داعى ارەكەتتەرىن جوعارى باعالاي كەلىپ, كاۆكازداعى كيكىلجىڭدەرگە دە باتىل ارالاسۋىنا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى, قازاقستان بۇل ەلدەر­دىڭ ءبارىن دە جاقسى بىلەدى, بارىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا, سونى­مەن بىرگە, كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدە جەتكىلىكتى تاجىريبەسى بار. سونداي-اق, قازاقستان مۇنداعى مۇددەلەردىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋعا دا جاقسى كوپىر بولا الار ەدى, دەدى ول. ال ەو-نىڭ مولدوۆاداعى ارناۋلى وكىلى كالمەن مەجەي دە ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعاسى رەتىندە پريدنەستروۆە كيكىلجىڭىن رەتتەۋگە باتىل ارالاسۋ قۇقى بار دەپ ەسەپتەيتىنىن ءبىلدىردى. مۇنداعى كيكىلجىڭدەر باسقالارمەن سالىستىرعاندا, قيىن دا ەمەس, سوندىقتان ونى رەتتەۋدە قازاقستان ۇلكەن ىقپال ەتە الار ەدى, دەدى ول. سونداي-اق, ءبىز ەۋروپانىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاك ليپپەرمەن, فرانتسيانىڭ حالىق­ارا­لىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ بريۋسسەل ءوفيسىنىڭ باسشىسى سيۋ­زەنن الەسپەن جانە ت.ب. اڭگىمەلەسىپ, ولاردىڭ ءبارى دە قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن ۇمىتپەن قارايتىنىنا كوز جەتكىزدىك. جاقسىباي سامرات – بريۋسسەلدەن.