مىسالى, تمد كەڭىستىگىندە تانىمال شىعارمالاردىڭ اراسىندا گۋزەل ياحينانىڭ «زۋلەيحا وتكرىۆاەت گلازا» رومانىنىڭ شوقتىعى بيىك. بىلتىر «ليترەس» كومپانياسى قۇرامىنا كىرەتىن My Book كىتاپ سەرۆيسى رەسەيدە 1992 جىلدان بەرگى ۋاقىتتا جارىق كورگەن ەڭ تانىمال كوركەم تۋىندىلاردىڭ كوشىن ءدال وسى شىعارما باستاپ تۇرعانىن انىقتادى. 2015 جىلى جارىق كورگەن رومان وسى كەزگە دەيىن الەمنىڭ وتىزدان اسا تىلىنە اۋدارىلدى. ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە «زۋلەيحانىڭ ويانۋى» دەگەن اتپەن ءتارجىمالاندى. ء(تارجىماشى م.دۇيىسماعامبەت). رەسەيدىڭ وزىندە «ۇلكەن كىتاپ», «جىل كىتابى», «ياسنايا پوليانا», «وقىرمان جۇلدەسى» اتتى بەدەلدى سىيلىقتارعا يە بولعانى ءوز الدىنا, بەلگىلى رەجيسسەر ەگور اناشكين بۇل تۋىندى بويىنشا سەگىز سەريالى سەريالدى جارىققا شىعاردى. باستى ءرولدى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ حالىق ءارتىسى, تانىمال اكتريسا چۋلپان حاماتوۆا سومدادى.
رومان رەسەيدە ۇلكەن رەزونانس تۋعىزدى. ءومىردىڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن اسقان توزىمدىلىكپەن كوتەرىپ الىپ, قىڭق ەتپەگەن باستى كەيىپكەردىڭ نازىك جىنىستى ايەل ەكەنى, جازۋشىنىڭ دا جىنىسىنىڭ نازىكتىگى, وعان قوسا ءتۇپ-تامىرى مۇسىلمان (تاتار ۇلتىنىڭ وكىلى) بولا تۇرا ءوز قاۋىمىنىڭ قابىلداۋى قيىن جاعدايلاردى جازۋى بۇعان بەلگىلى ءبىر دارەجەدە اسەر ەتكەن بولۋى مۇمكىن. بۇل – تازا ءوز پايىمىم. بۇنى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تالداپ تا بەرۋگە بولادى. وزەگىندە ايەلدىڭ بوستاندىعى مەن تەڭدىگى تۋرالى ويلار ءورىلىپ جاتاتىن شىعارمالار ەشقاشان وزەكتىلىگىن جويماق ەمەس. ەكىنشىدەن, شىعارمانىڭ ساياسي, تاريحي ماڭىزى دا ۇلكەن ءرول اتقاردى. جاڭا قوعام ورناتۋ ماقساتىمەن ەڭ الدىمەن قۇدايسىزدىقتى دارىپتەگەن, قاراپايىم ادامداردى دورەكىلىكپەن ەزىپ-جانىشتاعان, باردى جوق قىلعان, بەرەكەسىزدىك پەن ىسىراپقا جول بەرگەن ستاليندىك كەزەڭنىڭ قولشوقپارلارى مەن قوعامنىڭ سول كەزدەگى شىنايى كەلبەتى كوركەم تاسىلمەن باياندالعان. بۇل ورايدا وسى كىتاپ تۋرالى پىكىرلەردى قىستىرا كەتسەك تە ارتىق ەمەس. ءورىستىلدى سايتتاردا وقىرمانداردىڭ بىرقاتارى جازۋشىنى «شىنايى ءومىردى بىلمەيدى, ميستيكاعا جاقىن, لوگيكاسى تاياز» دەپ سىناپتى. ال كوپشىلىك وقىرماننىڭ پىكىرى «رومانعا قىزىق وقيعا ارقاۋ بولعان» دەگەنگە سايادى. سونداي-اق كيريلل انكۋدينوۆ ەسىمدى سىنشىنىڭ «ياحينانىڭ سۋرەتتەۋلەرى شىن ومىردەن وتە الىس, تاريحي وقيعالارى دا, قاراپايىم ستسەنالارى دا شىندىقپەن قابىسپايدى» دەگەن ماعىناداعى پىكىرىن وقىدىق. «ول ءوزىنىڭ بىلىمىمەن, قابىلەتىمەن عاجايىپ ميستيكالىق دەتەكتيۆ جازۋىنا بولار ەدى. ول سوندا كوپ اۋديتوريا جينار ەدى, باي بولار ەدى. بىراق تانىمال ەمەس. دۇرىسى, تانىمال بولار ەدى, بىراق بيىك ادەبي ورتادا ەمەس» دەيدى انكۋدينوۆ. ارينە, ءتۇرلى-ءتۇرلى ادام بولعان سوڭ, الۋان ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ بولاتىنى دا زاڭدىلىق. باستىسى, ەڭ ماڭىزدىسى, وسى روماندى سايتتان وقىعان وقىرمانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قاراپ قالماي, «عاجاپ كىتاپ» نە «مازاق كىتاپ» دەسە دە پىكىر بىلدىرۋىندە. بۇل روماننىڭ قالاي دا وزگەشەلىگىن, ادامدارعا ەرەكشە اسەر ەتكەنىن بايقاتادى.
داڭقى مەن داقپىرتى زور روماندى ءبىز دە وقىپ شىقتىق. ءبىر دەممەن وقىلاتىن, سيۋجەتتەرى شەبەر قيۋلاستىرىلعان, كەيبىر كەيىپكەرلەرى جۋىق ارادا ەسىڭنەن شىعا قويمايتىن روماننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ەڭ ۇلكەن قۇندىلىقتىڭ ءومىر ەكەنىن كورسەتىپ بەرۋىندە دەگەن بايلامعا كەلدىك. نەگە دەسەڭىز, شىعارما باستان اياق قانقۇيلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىن, ادامداردىڭ ءولىمىن, ازاپتى تاعدىرىن سيپاتتاعانىمەن, ومىردەن بەزدىرىپ نە تۇڭىلدىرەتىندەي ءبىر سويلەم جوق. كەيىپكەرلەردىڭ ەشقايسىسى ولىمگە اسىقپايدى, ءتۇڭىلىپ, ءوز-ءوزىن تاستاپ جىبەرمەيدى. قاي-قايسىسى دا ازاپقا, ولىمگە قاسقايىپ قارسى تۇرادى. زۋلەيحانى ۇناتپايتىن ەنەسى, كۇيەۋى مۇرتازا, يگناتوۆ, گورەلوۆ, ناستاسيا, يلونا, گرۋنيا, ءتىپتى اقىلىنان الجاسقان پروفەسسور لەيبەنىڭ ءوزى ومىرسۇيگىش, ءور مىنەزدى ادامدار. مىنە, قاراڭىز, توقسانعا كەلگەن ادۋىن ەنە قالاي-قالاي قۇيقىلجيدى:
« – ۇندەمەيسىڭ, ءا؟ – دەيدى كەمپىر تازا ىشكويلەگى مەن كەڭ شالبارىن كيگىزىپ جاتقان بۇعان كىنالاي قاراپ. – قاشان دا وسىلاي ءتىلىڭدى جۇتقانداي ۇندەمەي قالاسىڭ. مەڭىرەۋ. ەگەر ماعان بىرەۋ وسىلاي ىستەسە, ءولتىرىپ-اق تاستار ەدىم. ال سەن ولاي ىستەي المايسىڭ. ۇرا دا, ولتىرە دە, سۇيە دە المايسىڭ. سەن ەشقاشان ناعىز ءومىردىڭ ءدامىن بىلمەي كەتەسىڭ. ناعىز ءومىر دەپ مىنا مەنىڭ ءومىرىمدى ايت. كوزىم دە كورمەي قالدى, قۇلاعىم دا ەستىمەي قالدى. بىراق ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلەم. ءومىر ءسۇرۋ ماعان ۇنايدى...».
ال روماننىڭ باستى كەيىپكەرى, اياسى ۇلكەن جاسىل كوزدى, الاسا بويلى, ءناپ-نازىك زۋلەيحا شە؟ ون بەس جاستان باستاپ وتىز جاسقا دەيىنگى ءومىرى قاھارلى ەنە مەن قاتال كۇيەۋدىڭ قاباعىنا قاراۋمەن, سولاردىڭ جاعدايىن جاساۋمەن وتكەن ۇياڭ كەلىنشەكتىڭ ارى قارايعى تاعدىرى, جاڭا ءومىرى نەگە قالىڭ وقىرماننىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. ويتكەنى زۋلەيحانىڭ تەك تاعدىرى نە سىرتقى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايى, مەكەن جايى عانا وزگەرگەن جوق. ونىڭ تانىمى دا, مىنەز-قۇلقى دا وزگەردى. ول ءتۇپ-تامىرىنان قوپارىلىپ كەتتى. ءومىر جولىنداعى قيىندىقتارى, ازاپتارى, ولىممەن بەتپە-بەت كەلگەن ساتتەرى ونى مۇلدە باسقا ادامعا اينالدىردى. ول ەندى بارلىق دۇنيەگە شەكتەۋلى كوزقاراسپەن قاراپ, تەك ۇياتتىڭ توڭىرەگىندە عانا باعا بەرمەيدى. روماندا تەك زۋلەيحانىڭ عانا ەمەس, باسقا دا كەيىپكەرلەردىڭ وزگەرگەنى, باسقا ادامعا اينالعانى بايقالادى. مىسالى, كەڭەس ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتۋگە اسا ىنتالى, بەلسەندى يگناتوۆتىڭ ءوزى سىبىرگە ايدالعان باي-كۋلاكتار تيەلگەن ۆاگوندا كومەندانت بولعاننان سوڭ كەي جاعدايلاردا ولارعا مەيىرىممەن قاراي باستايدى. ال دورەكى, بۇرىنعى قىلمىسكەر, ۆاگونداعى تۇتقىنداردىڭ كوزىنشە دارەت سىندىرۋدى ار كورمەگەن گورەلوۆ سوعىسقا قاتىسىپ كەلگەن سوڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىڭ سەنىمدى ادامىنا اينالىپ, بيلىكتى قولىنا الادى. كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان سوڭعى ون جىلدا بولمەسىنەن شىقپاي, اقىلىنان الجاسا باستاعان پروفەسسور لەيبە انگارا ايماعىنا اۋىپ كەلگەن سوڭ قوعامعا ەڭ پايدالى ادامداردىڭ قاتارىنا كىرەدى. دارىگەرلىكپەن شۇعىلدانىپ, جۇزدەگەن جاننىڭ العىسىن الادى. قىزمەتى كوتەرىلىپ, اۋداندىق اۋرۋحانانى باسقارۋعا جونەلتىلەدى.
ءومىر دەگەن – قوزعالىس, وزگەرىس, جاڭالىق. قوعامىڭ قاتال بولسا, سەن وعان بەيىمدەل. ۋاقىتتىڭ ىرعاعىمەن ءومىر ءسۇر. باسىڭنان قانداي جاعداي وتسە دە, سىنىپ كەتۋگە حاقىڭ جوق. جالپى ايتقاندا, روماننىڭ يدەياسى وسى سارىندا. لوگيكاعا سىيمايتىن دۇنيەلەر دە جوق ەمەس. وقيعالاردىڭ ىلعي وسى شاقپەن باياندالۋى, باس كەيىپكەردىڭ اۋىلدا ەر ادامنىڭ جۇمىسىن ىستەپ ءجۇرۋى, ۋاقىتتىڭ جىلدام ءوتۋى, ءۇستىن-ءۇستىن باياندالعان وقيعالار تىم بىجىرقاي كارتينانى ەلەستەتەتىنى سياقتى ولقىلىقتار بىردەن بايقالادى. دەگەنمەن «زۋلەيحانىڭ ويانۋى» – بىزدىڭشە اۆتوردىڭ تولعانىسى, وزەكجاردى وي-پىكىرلەرى كورىنگەن, قوعامنىڭ كەلبەتىن, ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن, تانىمىن, بولمىسىن اشىپ كورسەتكەن, شىن مانىندە, ۇلكەن دۇنيە. ال ۇلكەن دۇنيەنىڭ ءادىل سىنشىسى – ۋاقىت.
