يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ءبارى جۇزەگە اسقاندا ەكونوميكامىزدىڭ قۋاتى ءبىراز ارتقان بولار ەدى. بىراق ونىڭ كوبى جول ورتاعا جەتپەي توقتاپ قالعان. بۇل تۋرالى اقپارات قۇرالدارى تالاي جازدى دا جانە «دەمى ورتا جولدا ۇزىلگەن» جوبالاردى ءبىر دەممەن ايتىپ شىعۋ دا مۇمكىن ەمەس. ەسكە تۇسكەندەرىن تىزبەكتەسەك, حالىقارالىق ستاندارتقا ساي بولادى دەگەن «اقتاۋ-سيتي» جوباسى, باتىس قازاقستان وبلىسى تاسقالا اۋدانىندا سالىنباق بولعان تاسقالا تسەمەنت زاۋىتى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ تەمىرتاۋ قالاسىندا اشىلعان كرەمني زاۋىتى, ت.ب. سوڭى KazSat-2R جەر سەرىگىن جاساۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىممەن تۇيىندەلىپ تۇر. بۇل جوبانى جەكە دارا اتاپ وتىرعان سەبەبىمىز, ونىڭ «مۇڭى» دا, وزىمەن بىرگە الىپ كەتكەلى تۇرعان «سىرى» دا كوپ بولدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى بۇل شەشىم بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرگەندىكتەن قابىلداندى دەپ ءتۇسىندىردى. راديوتولقىنداردى اۋكتسيون فورماتىندا انىقتاۋ جونىندەگى زاڭناما وزگەرتىلگەنى جوبانىڭ جۇمىسىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋعا سەبەپكەر بولعان. KazSat-2R – قۇنى ميللياردتارمەن باعالانعان قىمبات جوبا. بولىنگەن قارجىنىڭ وتەۋى كىمنەن تالاپ ەتىلەتىنى, كىمنىڭ جاۋاپتى بولاتىنى تاعى دا بەلگىسىز بولىپ قالدى.
2011 جىلدان بەرى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5 پايىزدان تومەندەمەي وتىرعانىن رەسمي ستاتيستيكا دا مويىندايدى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ بىزگە بەرگەن دەرەكتەرىندە 2018 جىلدان بەرى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى شەڭبەرىندە قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ سانى 961-دەن 1 527-گە وسكەن, 250 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلعانى ايتىلعان. نارىق زاڭى بويىنشا 30 پايىزدىق ءوسىم جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى ءتيىس ەدى. ال بىزدە بۇل كورسەتكىش بويىنشا سەڭ بۇزىلار ەمەس.
سونىمەن, وسى ماسەلەنى العا تارتىپ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە حابارلاستىق. مينيسترلىكتىڭ يندۋستريالىق دامۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس الىبەكوۆ 2010-2020 جىلدار اراسىندا يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى مەن وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسى بويىنشا جالپى قۇنى 9,1 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 1 527 جوبا ەنگىزىلىپ, 212 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلعانىن, بۇل فاكتور 200 مىڭنان استام قازاقستاندىقتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. مينيسترلىك وكىلى ناقتىلاپ وتكەندەي, ىسكە قوسىلعان جوبالاردىڭ 90 پايىزى جەكە قاراجات ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلعان. مەملەكەت تاراپىنان ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن دامۋ ينستيتۋتتارى ارقىلى قولداۋ كورسەتىلگەن. «جوبالاردىڭ مونيتورينگى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ونەركاسىپتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بىرقاتار ايماقتاردىڭ ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە اكەلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىڭ ىشىندە, اقمولا وبلىسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 2010 جىلى 13,4%-دان 2020 جىلى 24,3%-عا دەيىن ءوسىپ, اگرارلىق سەكتوردى باسىپ وزدى (16,5%). قوستاناي وبلىسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 9,5%-دان 19,5%-عا دەيىن وسكەن, ال اگرارلىق سەكتور 12,5% قۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى و.الىبەكوۆ.
2020 جىلى جالپى سوماسى 916,8 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 201 جوبا ىسكە قوسىلىپ, شامامەن 18,6 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلىپتى.
«يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ جوبالارى ىشكى نارىقتى وزدەرى وندىرگەن قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتە باستادى. ون جىل ىشىندە قۇرىلىس كەزىندە تسەمەنت قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن 10 زاماناۋي تسەمەنت زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. 10-نان استام جاڭا ءۇي قۇرىلىس زاۋىتى مەن ءدال سونداي اسفالت-بەتون زاۋىتى ىسكە قوسىلدى» دەيدى و.الىبەكوۆ.
دەگەنمەن دە مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ, قايتا جابىلىپ قالعان جوبالاردى ىزدەۋ بىرەر جىلدان بەرى «ترەند» بولىپ تۇر. «ەگەر مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا قارجىلاندىرىلعان زاۋىتتار جابىلىپ قالسا, كىمنەن جاۋاپ الىنادى؟ جۇمىستاردى ۇيلەستىرە الماعانى ءۇشىن شىعىنداردى وتەۋ ماسەلەسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراستىرىلعان با؟» دەگەن ماسەلە قوعامدى تولعاندىرا باستاعانى راس. وسى تۇستا مينيسترلىك وكىلى جۇرتتىڭ الاڭداۋىنا سەبەپ جوعىن تومەندەگى دايەكتەمەلەرمەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى: قارجىلاندىرىلعان ءاربىر جوبا – جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باقىلاۋىندا, ەگەر جۇمىس جۇرمەي قالسا, جاۋاپتى سول مەكەمە بەرەدى. تۇساۋى كوپشىلىك الدىندا كەسىلگەن جوبا جۇرمەي جاتسا نەمەسە جۇكتەمە از بولسا, وعان جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان جوباعا ءوتىنىش بەرۋشىمەن بىرگە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جوسپارىن قۇرادى. ەگەر جوبانى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماسا نەمەسە جوبانى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى بولماسا, وندا جوبانى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. «يندۋستريالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سايكەس «قارسى مىندەتتەمەلەر» ۇعىمى ەنگىزىلدى. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىن العاننان كەيىن جوبا باسشىسى ءوندىرىس كولەمى مەن سالىقتى ۇلعايتۋ, تۇراقتى جۇمىس ورنىن ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەمە الادى, سونىمەن قاتار ءوز مىندەتىن ساپاسىز نەمەسە ۋاقتىلى ورىنداماعانى ءۇشىن جاۋاپتى. كاسىپورىندار مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ قولداۋى ارقىلى العان قاراجاتتىڭ قايتارىلۋىنا, وتەماقى مەن ايىپپۇلداردىڭ تولەنۋىنە جاۋاپتى بولادى. شەتەلدىك ينۆەستوردا قانداي دا ءبىر ماسەلەلەر تۋىنداسا, حالىقارالىق ستاندارتتار قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە بولادى», دەدى مينيسترلىك وكىلى.
يندۋستريالاندىرۋ جىلدارىندا Polpharma (پولشا), Alstom (فرانتسيا), ترانسماشحولدينگ (رەسەي), Danone (فرانتسيا), حيۋنداي (وڭتۇستىك كورەيا), شەۆرون (Isoplus and Bohmer Armaturen (گەرمانيا), POSKO (كورەيا), Airbus (فرانتسيا) جانە باسقا دا جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى. تاۋەلسىز ساراپشىلار شەتەلدىك نيۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسقان جوبالارعا اسا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەتتىگىن ايتادى. سەبەبى شەتەلدىك ينۆەستور ءوز قارجىسى جەلگە ۇشقانىنا توزبەيدى. قۇنى 1-3 ملرد دوللارعا باعالانعان جوبالارداعى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 10 پايىز بولادى, ال بۇل از قارجى ەمەس.
مينيسترلىكتىڭ بىزگە بەرگەن جاۋابىندا شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجىلاندىرعان جوبانىڭ قانشا پايىزى جۇمىسىن توقتاتقانى جانە وعان دەگەن مەملەكەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى مالىمەتتەر بۇل جولى دا جۇمباق بولىپ قالدى.
الەمدىك تاجىريبەدە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ۇقسايتىن باعدارلامالار بارشىلىق. ساراپشى زامير قاراجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, سونىڭ ىشىندە بىزگە جاقىنى – قىتاي تاجىريبەسى. بىراق كورشى ەلدە ەل قازىناسىنان قارجىلاندىرىلعان جوبالارعا جىل سايىن شولۋ جاسالىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا قوسىمشا قارجى بولىنەتىن كورىنەدى. الەمدەگى الپاۋىت كومپانيالاردىڭ ءوزى وسىنداي تاسىلمەن ىرىكتەلىپ شىققانىن ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى «يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بويىنشا ءىرى كومپانيالاردى ەلگە تانىتا الماعانىمىز ۇكىمەتتى شىنداپ ويلاندىرۋ كەرەك» دەگەن ويىن جەتكىزدى. ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ بيزنەس-جوسپارىن ىنتالاندىرۋعا باسىمدىق بەرىلمەيتىنىن جەتكىزگەن ساراپشى «جاڭادان اشىلعان كاسىپورىنداردىڭ ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتى تۇردە اسەر ەتە الماۋ سەبەبى وسى» دەيدى.
الەمدىك تاجىريبەدە ەلدەگى ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزى – ۇلتتىق ينۆەستورلار, ال 20 پايىزى شەتەلدىك ينۆەستورلار بولۋى ءتيىس. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە بولىپ تۇر. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنىپ, باعى اشىلعان دامۋ ينستيتۋتتارى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قول جەتكىزۋى كەرەك. ۇكىمەتتىڭ كەپىلدىگىمەن قارجىلاندىرىلعان جوبالار ىركىلىسسىز جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن بۇل ماسەلەگە كەشەندى كوزقاراس كەرەك. سەبەبى جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرعان كەزدە قاجەتتى تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتۋگە عانا قارجى بولىنەدى. بىراق سۋ جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان كاسىپورىندار اينالىمعا سالاتىن, قاجەتتى مامانداردى وقىتاتىن قاراجاتى بولماعاندىقتان ورتا جولدان توقتاپ, جابىلىپ قالادى. «كەز كەلگەن كاسىپورىن مەن زاۋىتقا جوعارى بىلىكتى مامان كەرەك, ولاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە قوسىمشا قارجى كوزى قاجەت. سوندىقتان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنداعى رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدەگى بارلىق جوباعا كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, ولاردى جەتىلدىرۋگە سەپتىگى تيەتىن ۇسىنىستار ازىرلەمەسەك, ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا المايمىز», دەدى ز.قاراجانوۆ.
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست ماعبات سپانوۆ ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى سوڭعى جىلدارى كوپ ايتىلعانىن جەتكىزدى. «ەلىمىزدە 2003-2015 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى ماقۇلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانعانىنا ءبىراز جىل ءوتتى. ءبىراز ناتيجەگە جەتىپ, ولاردى سارالاۋعا جەتەتىن ۋاقىت. رەفورمانى باستاعان ساتتە ەكونوميكالىق جاعدايىمىز دا دۇرىس بولدى. باسقاشا ايتقاندا, اگرارلىق-يندۋستريالدى ەل اتانۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ەدى. ءالى دە وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋ كەرەك, سوندا رەفورما جالعاساتىنىنا سەنەمىن» دەيدى م.سپانوۆ.
ءۇيدمب باعدارلاماسى 2010 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن, ودان بەرىدە ەكى بەس جىلدىق جوسپار جۇزەگە اسىرىلعانىن (2010-2014 جانە 2015-2019 جج) ەسكە تۇسىرگەن ساراپشى قازىر باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ تۇراقتى جانە تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ناقتىلاي كەتتى. «باعدارلاما اياسىندا 2 مىڭعا جۋىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى, بارلىعى 1800 كاسىپورىن سالىندى جانە قايتا جاڭعىرتىلدى. سوندىقتان ناتيجە جوق دەۋ دۇرىس ەمەس» دەيدى ساراپشى.
وسى رەتتە ساراپشىلار «مەملەكەتتىڭ كەپىلدىك بەرۋىمەن قارجىلاندىرىلعان كاسىپورىندار نەگە ۇلتتىق ەكونوميكادا جۇيە قۇرۋشى فاكتورعا اينالا المادى» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن تەرەڭ زەردەلەۋ قاجەتتىگىن كوپتەن ايتىپ ءجۇر. وسى ماسەلەنى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن م.سپانوۆ اقتاۋ قالاسىنداعى بيتۋم زاۋىتى قازاقستاننىڭ جول قۇرىلىسى ينفراقۇرىلىمىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ وتىرعانىن, مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى قايتا جاڭعىرتىلعانىن اتاپ ءوتتى. «مۇنداي جوبالاردى ىسكە اسىرۋداعى باستى پروبلەما – قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە بايلانىپ تۇر. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگەن جوبالار ەسەپ بەرۋ ءۇشىن ەمەس, ءوزىمىز ءۇشىن كەرەك. ءونىم شىعارۋعا ەمەس, بولىنگەن قارجىنىڭ قالاي يگەرىلگەنىنە عانا باسىمدىق بەرىلدى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك ماسەلەلەرى جەتكىلىكتى دارەجەدە پىسىقتالماعان, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ تەتىكتەرىن دە قالىپتاستىرا المادىق. ءبىز ەندىگى جەردە قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ كۇرەتامىرىنا قان جۇگىرتەتىن باعىتتارعا, الەمدىك نارىقتا ءوز ورنىمىزدى تابۋعا, قازاقستاندىق برەندتى قۇرۋعا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق ەكونوميكامىز وسى ەكى فاكتوردىڭ اينالاسىندا قالىپتاسادى» دەدى م.سپانوۆ.
تاۋەلسىز ساراپشى سانجار بوقاەۆ يندۋستريا مينيسترلىگى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ەڭ مانىزدى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جانە جالپى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جۇمىستارىن تولىقتاي ءساتسىز جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن قاپەرگە سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەز كەلگەن باعدارلامانىڭ بولاشاعى ونىڭ يدەياسىنا, ستراتەگياسىنا بايلانىستى. ەل ىشىندە مۇنداي جوبالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قالتالىلاردىڭ ماكروەكونوميكالىق جاعدايىن شەشۋ ءۇشىن قابىلدانادى دەگەن پىكىر بەلەڭ الىپ بارادى. سەبەبى الەمدىك تاجىريبەدە زاۋىت نەمەسە كاسىپورىنداردى اشقان كەزدە ونىڭ شيكىزات كوزى جانە قاي جاققا, قانداي كولەمدە وتكىزىلەتىنى, تاۋاردىڭ قانشالىقتى وتىمدىلىگى ساراپتالادى, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ گەوگرافيالىق جاعدايىن زەردەلەيتىن تاۋەلسىز ورتالىقتاردىڭ پىكىرى ەسكەرىلەدى. ساراپشى ءوزىن ءوزى دالەلدەگەن, كومپانيالارىن ساۋاتتى باسقارعان ادامداردىڭ تاجىريبەسىن كەڭىرەك پايدالانۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كورىنىسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنان بىلىنەدى. ەل مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن مەملەكەت باي-قۋاتتى. سوندىقتان مەملەكەت قارجىلاندىرعان جوبالارعا جىل ارالاتىپ بارىپ سكرينينگ-تالداما جاسايتىن شەتەل تاجىريبەسىن ەنگىزەتىن كەز كەلدى.
س.بوقاەۆ ايتقانداي, 2018 جىلى قازاقستاننىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 15,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. جوسپار بويىنشا بۇل 22,7 ملرد دوللاردى قۇراۋى كەرەك ەدى. 2020 جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتى 15,4 ملرد دوللارمەن تۇيىندەلدى, بۇل 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,8%-عا تومەن. ء«بىز تومەندەۋدىڭ ايقىن تەندەنتسياسىن بايقاپ وتىرمىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن ۇكىمەت ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيانى قابىلداعان بولاتىن, سوعان سايكەس شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى 2022 جىلى 31,8 ملرد بولۋ كەرەك ەدى. 2022 جىل جاقىنداپ قالدى, بىراق ءبىز سول كورسەتكىشتىڭ جارتىسىن دا جاساي المادىق. زاۋىتتى اشۋمەن قاتار, ونىڭ شيكىزات كوزىن جانە قاي تاراپقا وتكىزۋ جانە تاۋارلاردىڭ وتىمدىلىگى زەرتتەلۋى كەرەك. سوڭعى جىلدارى تريلليونداعان بيۋدجەتتىك قاراجات جۇزدەگەن جوبالارعا جۇمسالدى, ونىڭ جارتىسىنان كوبى ىسكە اسىرىلماي قالدى», دەيدى س.بوقاەۆ.
مينيسترلىكتىڭ ەسەبىندە ءبارى جاقسى بولعانىمەن ەكونوميكا مەن قوعامدى الداي المايتىنىن قاپەرگە سالعان ساراپشى ۆەدومستۆو يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكى بەسجىلدىعى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كولەمىن كورسەتە وتىرىپ, قولداۋ كورگەن كاسىپورىنداردىڭ تولىق ءتىزىمىن ۇسىنۋ كەرەك دەدى. «بارلىعى اشىق, ءمولدىر بولۋى كەرەك. سوندا عانا ءبىز پروبلەمانى تۇبىرىنەن تانىپ, دۇرىس شەشىم قابىلداي الامىز. مەملەكەت ءار جوبانىڭ باسىندا قاراۋىل بولا المايتىنى بەلگىلى. وعان حالىقتىڭ قولداۋ ءبىلدىرۋى ءۇشىن ەكونوميكانىڭ, ساياساتتىڭ بارلىق سەگمەنتىندە اشىقتىق پەن باسەكەلەستىككە جول بەرىلۋى كەرەك» دەيدى س.بوقاەۆ.
الماتى
