ەگەر بايقاپ قاراساڭىز, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدا ءوتىپ جاتقان سوڭعى جىلدار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن بولىپ ءجۇر. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ بۇل – دامۋدىڭ بەلگىسى. وسى دامۋدىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر جىل ءوز وزگەرىستەرىن الا كەلۋدە. ءومىر جىل سايىن وزگەرىس ۇستىندە. جالپى, ەل كولەمىندە الساق, بۇرىنعى مارعاۋلىق جوق, كەرىسىنشە, تىڭ سەرپىلىستەر بار. ءبىز مۇنى, ءتىپتى, ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى سەزىنىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, ءاربىر اۋلەت بويىنشا العاندا سول اۋلەتتىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ جاڭا ۇيگە يە بولۋى, نەمەسە شەتەلگە وقۋعا كەتۋى, نەمەسە جاڭا بيزنەس باستاۋى, نەمەسە جاڭا جەرگە قونىس اۋىستىرۋى, نەمەسە ماشينە ساتىپ الۋى, ايتپەسە ونى وزگەرتىپ, باسقا ماشينە ءمىنۋى, مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا وقۋعا ءتۇسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. قىسقاسىن ايتقاندا, ەلىمىزدە ءاربىر وتباسىندا وڭعا باسقان ءبىر وزگەرىستىڭ بولۋى ءداستۇرلى سيپاتقا يە بولىپ كەلەدى.
ەگەر بايقاپ قاراساڭىز, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدا ءوتىپ جاتقان سوڭعى جىلدار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن بولىپ ءجۇر. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ بۇل – دامۋدىڭ بەلگىسى. وسى دامۋدىڭ ناتيجەسىندە ءاربىر جىل ءوز وزگەرىستەرىن الا كەلۋدە. ءومىر جىل سايىن وزگەرىس ۇستىندە. جالپى, ەل كولەمىندە الساق, بۇرىنعى مارعاۋلىق جوق, كەرىسىنشە, تىڭ سەرپىلىستەر بار. ءبىز مۇنى, ءتىپتى, ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى سەزىنىپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, ءاربىر اۋلەت بويىنشا العاندا سول اۋلەتتىڭ ءبىر مۇشەسىنىڭ جاڭا ۇيگە يە بولۋى, نەمەسە شەتەلگە وقۋعا كەتۋى, نەمەسە جاڭا بيزنەس باستاۋى, نەمەسە جاڭا جەرگە قونىس اۋىستىرۋى, نەمەسە ماشينە ساتىپ الۋى, ايتپەسە ونى وزگەرتىپ, باسقا ماشينە ءمىنۋى, مەملەكەتتىك گرانت بويىنشا وقۋعا ءتۇسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. قىسقاسىن ايتقاندا, ەلىمىزدە ءاربىر وتباسىندا وڭعا باسقان ءبىر وزگەرىستىڭ بولۋى ءداستۇرلى سيپاتقا يە بولىپ كەلەدى.
ەگەر مەملەكەت دەڭگەيىندە جىلما-جىل ۇلكەن وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتپاسا, ءاربىر وتباسى دەڭگەيىندەگى مۇنداي ۇساق وزگەرىستەر دە بولماس ەدى. سوندىقتان ءبىز وسى وزگەرىستەرگە «ۇلتىمىزدىڭ تۇلەۋ كەزەڭىنىڭ ايشىقتى بەلگىلەرى» دەگەن باعا بەرمەكپىز.
قازىرگى زاماندا ۇلتتىق تۇرعىدان تۇلەۋ ەل كولەمىندە العا قويىلعان ماقساتتاردىڭ قانشالىقتى ومىرشەڭ ەكەندىگىنە بايلانىستى. ال ەل كولەمىندەگى ماقسات ومىرشەڭ بولۋى ءۇشىن ول جالپى ادامزات قوعامىنىڭ زاماناۋي دامۋ اعىمدارىن ءدوپ باسىپ وتىرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەت باسقارۋ ساياساتىنىڭ ءبىر كورەگەندىگى – ۇكىمەتكە بەرىپ وتىرعان تاپسىرمالارىنىڭ قاشاندا بولسىن الەمدىك دامۋ اعىمىمەن سايكەس كەلەتىندىگى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
بۇل ستراتەگياداعى نەگىزگى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكانى, ياعني ادام رەسۋرستارىنىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالاناتىن, بۇكىل ۇلتتىڭ كۇش-جىگەرىن, اقىلى مەن وي ساناسىن توپتاستىرا وتىرىپ, ونى جۇمىلعان جۇدىرىق سەكىلدى پارمەندى تۇردە دامۋعا باعىتتايتىن ەكونوميكانى قۇرۋ.
قازىر ءبىز دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قۇرۋدىڭ تومەنگى ساتىلارىنىڭ بىرىندە تۇرمىز. بىراق ەكونوميكا سالاسىندا دۇرىس تا جۇيەلى جولعا قويىلعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قارقىندى تۇردە العا جىلجۋ ۇستىندەمىز. سوندىقتان دا ەسىگىن ەندى اشىپ وتىرعان 2014 جىلدىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ناق وسى يننوۆاتسيالىق سالانى قارقىندى تۇردە دامىتۋ بولادى دەسەك, ەشبىر قاتەلەسپەيتىندىگىمىز انىق.
قازاقستاندا ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەنىڭ باستاپقى نەگىزدەرى 2000 جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قالاندى. وسى كەزەڭدە ونىڭ نەگىزگى زاڭنامالارى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قۇرىلىمدارى, دامۋ ينستيتۋتتارى, قارجىلاي قولداۋ قۇرالدارى قالىپتاستىرىلدى.
2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاماسى قابىلدانعان سوڭ جيناقتالعان تاجىريبەلەر ەسكەرىلە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق ساياساتقا دەگەن كوزقاراس قايتا قارالدى. بۇل كەزەڭدە ءىس جۇزىندە يننوۆاتسيالىق جۇيەگە جۇكتەلەتىن مىندەتتەر ەداۋىر دارەجەدە وزگەرىسكە ءتۇستى. «عىلىم تۋرالى», «يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى» جاڭا زاڭدار قابىلداندى. بۇل زاڭداردا يننوۆاتسيالاردى قولداۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى بەكىتىلدى. ۇكىمەت جانىنداعى تەحنولوگيالىق قولداۋ جونىندەگى كەڭەس جۇمىسقا كىرىستى.
ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قور ارقاۋىندا فينليانديا, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەلەرى بويىنشا مامانداندىرىلعان ينستيتۋت – «تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك» اق قۇرىلدى. ونىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋىنا ۇلكەن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, وسى ءىستى العا جىلجىتۋشى بىلىكتى توپ مەنەدجەرلەردىڭ ءبىرى ايدىن كۇلسەيىتوۆ تاعايىندالدى. بۇگىندە بۇل مەملەكەتتىك قۇرىلىم يننوۆاتسيالىق جۇيەلەرگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا, سونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى قاتىسۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ شارالارىنىڭ ورتالىعى بولىپ وتىر. اگەنتتىك يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمداردى بەلسەندى دامىتۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. ول ينفراقۇرىلىمداردىڭ قاتارىندا «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار» ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارى, 8 وڭىرلىك تەحنوپارك, 4 سالالىق كونسترۋكتورلىق بيۋرو, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنىڭ قازاقستاندىق-كورەيالىق جانە قازاقستاندىق-فرانتسۋزدىق ورتالىقتارى, 12 ۆەنچۋرلىق قور, جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنداعى 15 كوممەرتسيالاندىرۋ كەڭەسى بار.
كورەيانىڭ عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق باعالاۋ جانە جوسپارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ (كيستەپ) ادىستەمەلىك قولداۋىمەن قازاقستاندا ءبىرىنشى عىلىمي-تەحنولوگيالىق فورسايت وتكىزىلدى, ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى 75 تەحنولوگيا انىقتالىپ, سولار بويىنشا بيزنەسپەن جانە عىلىممەن بىرىگە وتىرىپ, ماقساتتى تەحنولوگيالىق باعدارلامالار ازىرلەنۋدە.
تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك بارلىعى 2500-دەن استام يدەيالار مەن جوبالاردى قارادى. ولاردىڭ 520-سى جۇزەگە اسىرۋدا پراكتيكالىق كومەك الدى. وسىنداي كومەك العانداردىڭ قاتارىندا 152 ونەركاسىپتىك كاسىپورىن, 123 شاعىن يننوۆاتسيالىق كومپانيا, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ 245 جوباسى بار.
قابىلدانىپ جاتقان شارالار ناتيجەسىندە 2012 جىلى قازاقستان يننوۆاتسيالار دامۋىنىڭ نەگىزگى ينديكاتورلارى بويىنشا جوعارى دارەجەگە جەتتى. 2009 جىلمەن سالىستىرعاندا, كاسىپورىنداردىڭ تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالارعا جۇمسايتىن قارجىلارى 5 ەسەدەن استام ءوستى. ياعني, 61 ملرد. تەڭگەدەن 326 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. يننوۆاتسيالىق ونىمدەر كولەمى 82 ملرد. تەڭگەدەن 379 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 4 ەسەدەن استامعا ءوستى. ءوڭدەۋشى كاسىپورىنداردا ەڭبەك ونىمدىلىگى 34 پايىزعا ارتىپ, ءاربىر جۇمىسشىعا 51 مىڭ دوللاردان اينالدى. ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق بەلسەندى كاسىپورىندار ۇلەسى 4 پايىزدان 7,6 پايىزعا دەيىن كوبەيدى. ىشكى جالپى ونىمدەگى يننوۆاتسيالىق ونىمدەر ۇلەسى 2011 جىلى 0,86 پايىزدى قۇراسا, 2012 جىلى 1,3 پايىزدى قۇراپ, وسى ارالىقتىڭ وزىندە عانا 70-80 پايىز ۇلعايا ءتۇستى.
ۇيىمداستىرىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ رەيتينگى بويىنشا ەداۋىر العا جىلجي ءتۇستى. ءسويتىپ, قازاقستان, برازيليا, مالايزيا, تۇركيا, رەسەي جانە تاعى باسقا دا ەلدەرمەن قاتار, «باسقارۋ تيىمدىلىگىن» جانە «يننوۆاتسيالاردى» باسشىلىققا الاتىن ەلدەر توبىنا ءوتتى. ءوز ورنىن 21 باسپالداققا كوتەرىپ, بۇكىل الەم بويىنشا 51-ورىنعا يە بولدى.
وتكەن 2013 جىلدىڭ مامىر ايىندا استانادا وتكەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 26-شى پلەنارلىق وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋى وسى وتىرىستىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالعان بولاتىن. وسى وتىرىستا ەلباسىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ يننوۆاتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى يننوۆاتسيالىق دامۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەگەندىگىن جاريا ەتتى. وسى تۇجىرىمدامادا مىندەتتەردىڭ 3 توبى بەلگىلەنگەن.
ءبىرىنشى توپ – ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى سالالارىن جاڭعىرتۋ ارقىلى ولاردى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا شىعارۋ. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك, باتىس قىتاي, ورتالىق ازيا رىنوكتارىندا وڭىرلىك باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداعى نەگىزگى مىندەت – ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن رەسۋرستىق تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ.
ەكىنشى توپ تەك ەكونوميكادا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك سالادا دا يننوۆاتسيالاردى دامىتۋدىڭ الەمدىك ترەندىن يگەرۋدى كوزدەيدى. مەديتسينادا, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ۇسىنۋدا يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلمەك. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە استانادا قالانى باسقارۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسى «smart city» جوباسى ەنگىزىلۋدە.
ءۇشىنشى توپ – ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق مىندەتتەرى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە نەگىزدەلگەن. مۇندا باسەكەلەستىك شارتتارىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىن فاكتورلار ەسكەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, سۇرانىس ديناميكاسى مەن قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋى جانە باسەكەلەستىك سيپاتى مەن ويىنشىلاردىڭ بيزنەس ۇلگىلەرىنىڭ وزگەرۋى ەسەپكە الىنادى. وندىرىستەردى جاپپاي اۆتوماتتاندىرۋ مەن روبوت تەحنيكالاردى ەنگىزۋ, جاڭا ماتەريالداردى جاساپ شىعارۋ, ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىقتى ۇيىمداستىرۋ, لوگيستيكانىڭ جاڭا بۋىنىنا قول جەتكىزۋ, «جاسىل» تەحنولوگيالاردى يگەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بارىنشا وزەكتى بولا تۇسەدى.
اسەت يسەكەشەۆ اتالعان ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قازىرگى ۋاقىتتا تەحنولوگيالار مەن بىلىمدەر شوعىرلاندىرىلىپ, قىزمەتكەرلەر دايارلايتىن قۇزىرەت ورتالىقتارىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ باستالعاندىعىن مالىمدەدى.
يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بارلىق بەرىلگەن مىندەتتەردى ەسەپكە العاندا ءوز عىلىمي بىلىكتىلىگىمىزدى دامىتۋ, تەحنولوگيالاردىڭ اقىلى ترانسفەرتىنە قول جەتكىزۋ, يننوۆاتسيالىق ورتا قالىپتاستىرۋ سەكىلدى ءۇش ماڭىزدى باعىتقا شوعىرلاندىرىلماق.
ءوز عىلىمي زەرتتەۋلەرىندە ۇزدىك كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن جانە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزگەن عالىمدار ءۇشىن ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق تاعايىنداۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعاندىعىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ناق وسى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 26-پلەنارلىق وتىرىسىندا حابارلاعان بولاتىن. ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇل سىيلىق ءار جىل سايىن جەتى نوميناتسيا بويىنشا بەرىلەتىن بولادى.
مەملەكەت باسشىسى وتىرىس بارىسىندا ەلىمىزدەگى يننوۆاتسيالىق ۇدەرىستەردى العا جىلجىتۋ ماقساتىندا مىناداي ءۇش ءتۇرلى ۇسىنىس ايتتى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى – قازاقستانعا كەمىندە الەمگە اتى ايگىلى 7 عالىمدى شاقىرۋ. ەكىنشىسى – قازاقستاننىڭ 7 كومپانياسىن جوعارى تەحنولوگيالىق تاپسىرىستارمەن قامتاماسىز ەتۋ. ءۇشىنشىسى – 7 يننوۆاتسيالىق ستارتاپتى قۇرۋعا قولداۋ كورسەتۋ.
– 2014 جىلى قازاقستاننىڭ ەكىنشى ونەركاسىپتىك بەسجىلدىعىن ىسكە اسىرۋعا شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋى ماسەلەسىن تالقىلاعان ءجون. ول ەندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق سيپات الادى. مەن ۇكىمەتكە بيىلعى قاراشاعا دەيىن ونىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋدى جانە كەلەسى جىلعى مامىرعا دەيىن باعدارلامانىڭ ءوزىن ازىرلەپ ءبىتىرۋدى تاپسىرامىن. مەن ونى كەڭەستىڭ 2014 جىلعى مامىرداعى كەلەسى وتىرىسىندا سىزدەر ماقۇلداعاننان كەيىن بەكىتكىم كەلەدى, – دەگەن ەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مىنە, وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى ەلىمىز ءۇشىن 2014 جىل – يننوۆاتسيالىق دامۋعا ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرۋ جىلى بولاتىندىعىن بىلدىرەدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
