بۇل – ءاربىر اتا-انانىڭ مىندەتى
قولىڭىزعا 2014 جىلدىڭ تۇڭعىش ءنومىرى ءتيىپ وتىر. نەگىزىندە جىل باستالاردا بىردەن پروبلەمالىق ماسەلەلەرمەن وقىرماننىڭ باسىن قاتىرا بەرۋ ونشا دۇرىس دەپ تە سانالمايدى. ايتسە دە, ەرلان ساعاديەۆتىڭ ۇشتىلدىلىك پروبلەماسىن قوزعاعان ويلى ماقالاسىن وسى نومىردە جاريالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى اركىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن باستالماق. مۇنىڭ باستى ءبىر جولى – الەمدە قوردالانعان, ادامزات جيناعان ءبىلىم مەن اقپاراتقا جەدەل قول جەتكىزۋ. ال ونىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – سول ءبىلىم مەن سول اقپارات تۇگەلدەي دەرلىك تۇنىپ تۇرعان اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ. ءوزىمىزدىڭ ءبىر بايلىعىمىزعا اينالىپ ۇلگەرگەن ورىس ءتىلىن قوسا. ءوزىمىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ قاينار بۇلاعىنان قانا ىشە, ءوز تۇنىعىمىزدان سۋسىنداي ءجۇرىپ. قازاقى ءبىتىم-بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا ءۇشتىلدى بولۋدىڭ ەش كەرى اسەرى جوقتىعىن وسى ماقالا اۆتورىنىڭ بەس بالانىڭ اكەسى ەكەندىگىنەن دە, ءۇش ءتىلدى قاتار, ەركىن مەڭگەرۋدىڭ قاي سالادا دا تابىسقا جول باستايتىنىن ەرلان كەنجەعالي ۇلىنىڭ ەلىمىزگە بەلگىلى كاسىپكەر, حالىقارالىق IT–ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەكەندىگىنەن دە كورۋگە بولادى.
بۇل – ءاربىر اتا-انانىڭ مىندەتى
قولىڭىزعا 2014 جىلدىڭ تۇڭعىش ءنومىرى ءتيىپ وتىر. نەگىزىندە جىل باستالاردا بىردەن پروبلەمالىق ماسەلەلەرمەن وقىرماننىڭ باسىن قاتىرا بەرۋ ونشا دۇرىس دەپ تە سانالمايدى. ايتسە دە, ەرلان ساعاديەۆتىڭ ۇشتىلدىلىك پروبلەماسىن قوزعاعان ويلى ماقالاسىن وسى نومىردە جاريالاۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى اركىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن باستالماق. مۇنىڭ باستى ءبىر جولى – الەمدە قوردالانعان, ادامزات جيناعان ءبىلىم مەن اقپاراتقا جەدەل قول جەتكىزۋ. ال ونىڭ ەڭ سەنىمدى جولى – سول ءبىلىم مەن سول اقپارات تۇگەلدەي دەرلىك تۇنىپ تۇرعان اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋ. ءوزىمىزدىڭ ءبىر بايلىعىمىزعا اينالىپ ۇلگەرگەن ورىس ءتىلىن قوسا. ءوزىمىزدىڭ انا ءتىلىمىزدىڭ قاينار بۇلاعىنان قانا ىشە, ءوز تۇنىعىمىزدان سۋسىنداي ءجۇرىپ. قازاقى ءبىتىم-بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا ءۇشتىلدى بولۋدىڭ ەش كەرى اسەرى جوقتىعىن وسى ماقالا اۆتورىنىڭ بەس بالانىڭ اكەسى ەكەندىگىنەن دە, ءۇش ءتىلدى قاتار, ەركىن مەڭگەرۋدىڭ قاي سالادا دا تابىسقا جول باستايتىنىن ەرلان كەنجەعالي ۇلىنىڭ ەلىمىزگە بەلگىلى كاسىپكەر, حالىقارالىق IT–ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەكەندىگىنەن دە كورۋگە بولادى.
ءتىل ماسەلەسى ەلىمىزدە قىزۋ تالقىلانۋدا. وسىعان ءتىپتى ساياساتكەرلەر مەن ءارتۇرلى توپتاردىڭ كوڭىل-كۇيى دە ارالاسىپ كەتتى. ال, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ولاردى بىلاي قويا تۇرىپ, الدىمەن بىزدەر, اتا-انالار, ءوزارا پىكىر الىسىپ, ورتاق تۇسىنىكتىڭ جولىن وزدەرىمىز ىزدەگەنىمىز دۇرىس سياقتى. ويتكەنى, تۇپتەپ كەلگەندە, تەك بىزدەر – اتا-انالار ءوز پەرزەنتتەرىمىزدىڭ كەلەشەگىنە تىكەلەي جاۋاپتىمىز.
ءار وتباسىندا بۇلدىرشىندەر ءوسىپ جاتىر. ولار بالاباقشاعا, مەكتەپكە بارار شاعىندا قازىرگى زاماندا تۋىپ وتىرعان قيىن سۇراقتىڭ دۇرىس جاۋابىن تابۋىمىز كەرەك: بالانى قاي تىلدە ساباق بەرەتىن مەكتەپكە اپارامىز – قازاق, ورىس نەمەسە اعىلشىن تىلىندەگى مەكتەپكە مە؟ وسى تاڭداۋ – بۇگىنگى كۇنى قاي اتا-انانىڭ دا باسىن اۋىرتاتىن وزەكتى ماسەلە.
مەنىڭ بەس بالام بار. سوندىقتان ولارعا كەرەكتى ءتىل مەن مەكتەپتى تاڭداۋ مەن ءۇشىن وتە جاۋاپتى. باسپاسوزدەگى ءتىل تۋرالى پىكىرتالاستى نازارىمدا ۇستايمىن. كەيدە ورىندى پىكىرلەر ايتىلسا دا, كوبىنە جالاڭ ءسوز, ەموتسيا باسىم. تەرەڭ تالداۋ, تياناقتى دەرەكتەردەن نەمەسە باسقا حالىقتاردىڭ كەيبىر وزىق ۇلگىلەرىنەن شىققان قورىتىندى از. وتكەندى ونەگە, مىسال ەتۋ بار دا, بولاشاق تۋرالى اڭگىمە از. ءبىز كىم بولعىمىز كەلەدى, ءاربىر ازاماتقا زامان تالابى ەندى 20, 30, 50 جىلدان كەيىن قالاي قويىلۋى مۇمكىن؟ مىنە, وسى سۇراقتارعا جاۋاپ كوبىنەسە نازاردان تىس قالادى. ال ولار وزەكتى ماسەلەلەر, ەگەر ەلىمىزدەگى ادامنىڭ ورتاشا جاسى بۇگىن 70-تە, بولاشاقتا ودان دا كوپ بولادى دەسەك, بۇگىن بالاباقشا ەسىگىن, مەكتەپ تابالدىرىعىن ءبىرىنشى رەت اتتاعان بۇلدىرشىنگە بۇكىل ءومىر بويى وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋگە تۋرا كەلەدى.
مەنى وسى ماسەلە كوپتەن تولعاندىرادى. بۇل ماسەلەگە ءوز پىكىرىم, ءوز كوزقاراسىم قالىپتاسقان سياقتى. سولارمەن اتا-انالارمەن, جالپى وقىرماندارمەن بولىسكىم كەلەدى. تىلدەر تۋرالى ايتۋ ءبىر جاعىنان ماعان جەڭىلدەۋ سياقتى: جەتى جاسىما دەيىن اۋىلدا, اجەمنىڭ باۋىرىندا ءوستىم, تەك قازاقشا سويلەدىم. جەتىدەن جيىرما جاسقا دەيىن مەكتەپتە وقۋ, اسكەري بورىشىمدى وتەۋ تەك قانا ورىس تىلىندە بولدى. سودان كەيىنگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى سەگىز جىل ومىرىمدە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ, سول تىلدە قىزمەتىمدى جالعاستىردىم.
ەندى قالىپتاسقان پىكىردى بايانداۋعا كوشەيىن. «ەگەر انا تىلىڭدە وقىماساڭ سەن قازاق بولمايسىڭ, ونىڭ باي مادەنيەتىنەن اۋلاق بولاسىڭ», دەيدى ءبىزدىڭ كوپتەگەن اعايىندار. ەكى جاققا بولىنگەن پىكىرتالاستىڭ ەڭ وزەكتى تۇسى وسى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ ارا-جىگىن تولىق ايىرماۋ جاتىر.
ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتى – ادامدى زاماناۋي تەوريالىق جاڭالىقتارمەن سۋساندىرىپ, وزىق تەحنولوگيالار مەن وزىق تاجىريبە, ۇلگىگە باۋلىپ, زامانىنداعى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك باسەكەسىنە بەكەم بولاتىن ازامات تۇلعاسىن سومداۋ. وزىنە, وتباسىنا, ەلىنە كەرەكتى تابىس تاۋىپ, ءتيىمدى ەڭبەك ەتە الاتىن مامان تۇلعاسىن جاساۋ.
مادەني تاربيەنىڭ ماقساتى بولەك. ول سەنىڭ ۇلتتىق ءتىلىڭ مەن ءدىلىڭدى, ۇلتتىق بولمىسىڭدى سومدايدى, ءوز تاريحىڭ مەن ونەرىڭە ۇيرەتەدى, باسقا دا حالىقتاردىڭ رۋحاني قازىنالارىمەن سۋسىنداندىرادى.
ءبىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ارا-جىگى وسى ايتقانداردا. وسىعان قاراماي ءتىل تۋرالى پىكىرتالاستا ءبىلىم مەن مادەنيەتتى ءبىر-بىرىمەن قوساقتاي بەرەمىز. تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك وسىنىڭ سەبەبى, ەلىمىزدە بولىپ جاتقان تاريحي وزگەرىستەردە سياقتى.
دانىشپان اباي زامانىندا ءبىزدىڭ حالىقتىڭ بار بىلەتىنىنىڭ 95 پايىزدايى تەك قانا قازاقتار, قازاق ەلى تۋرالى ەدى. بۇدان باسقا ءبىلىم بۇلاعى بىزدە بولعان جوق دەسەك تە سىيادى. سوندىقتان ءوزىنىڭ ءتىلىن, ەلىنىڭ تاريحىن بىلگەن, مادەني قۇندىلىقتارىن يگەرگەن قازاق ازاماتى ساۋاتتىلار ساناتىندا بولاتىن.
سودان كەيىن زامان وزگەردى, ءومىر كۇردەلەندى. رەسەيگە قوسىلعاننان كەيىن ەلگە ءوندىرىس كەلدى, يندۋستريالاندىرۋ باستالدى. ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە قويىلعان تالاپ كۇرت وزگەرىپ, كۇرت ءوستى. وعان سايكەس بولۋ ءۇشىن ءبىلىمدى تەك قازاق تىلىندە عانا ەمەس, ورىس تىلىندە دە الۋ كەرەك بولدى.
ودان كەيىن الەمدە جاھاندانۋ ءۇردىسى باستالىپ, ول كۇننەن-كۇنگە اۋقىمى كەڭەيىپ, تەرەڭ بويلاپ كەلە جاتىر. ءبىز الەمدەگى اشىق قوعام قۇرعان ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ دامۋ ۇستىندەمىز. بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا ساۋاتتى بولام دەگەن ادامعا ءبىلىم تەك قازاقستاندا جاسالمايدى, ءتىپتى وعان قازاقتاردىڭ قاتىسى شامالى دەسەك تە بولادى. ەگەر ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمداردى الساق, ولاردىڭ اشقان جاڭالىقتارىن الساق, بۇل بۇلتارتپاس شىندىق. ءبىلىم اۋقىمى ەسەلەپ ءوستى, ول تەك قانا مادەنيەت توڭىرەگىندەگى ءبىلىم شاراسىنان الدەقاشان اسىپ كەتتى. مادەني تاربيە ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتىڭ وتە ماڭىزدى بولىگى بولسا دا, ولاردىڭ تەك ءبىر عانا سيپاتى بولىپ قالدى.
وسىدان شىعاتىن ەڭ وزەكتى ماسەلە – وسكەلەڭ ۇرپاققا كەرەكتى زاماناۋي ءبىلىمنىڭ تەك قازاق تىلىندە جاسالمايتىنى. ول ءبىلىم الەم ەلدەرىنىڭ ءار تىلىندە جاسالادى. دالىرەك ايتساق, ءبىلىم تۋرالى اقپاراتتىڭ نەگىزگى ارناسى اعىلشىن تىلىندە بولاتىنىن بارشا الەم ەلدەرى مويىنداعان سياقتى.
مىنا ءبىر دەرەكتەرگە جۇگىنىپ كورەيىك. 2011 جىلى الەمدە اعىلشىن تىلىندە 550 مىڭ كىتاپ جارىق كورگەن ەكەن. بۇلار جاڭا كىتاپتار مەن اۋدارمالار. ياعني, جاڭا ويلار, جاڭا يدەيالار. ساۋاتتى بولامىن دەگەن ادامعا كەرەكتى جاڭا اقپارات. سول جىلى ورىس تىلىندە 97 مىڭ كىتاپ باسىپ شىعارىلدى. ەكى تىلدە شىققان كىتاپتاردىڭ سالىستىرما كوەففيتسيەنتى 1:5 ء(بىر دە بەس), ءبىزدىڭ رەسەي كورشىمىزدەن فرانتسۋزدار شىعارعان باسىلىمدار ءسال تومەن: 65000 (كوەففيتسيەنتى ءبىر دە سەگىز). 2011 جىلى قازاق تىلىندە 2300 كىتاپ جارىق كورىپتى. ياعني, اعىلشىن تىلىندە شىققان ەكى ءجۇز كىتاپقا قازاق تىلىندە ءبىر-اق كىتاپ كەلەدى.
سلايدقا سالىپ سالىستىرساق بىلاي بولىپ شىعادى:
2011 جىلى شىققان كىتاپتار:
ءارتۇرلى سالالار ءۇشىن باسىلىپ شىققان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ سانى مەديتسينا بويىنشا اعىلشىن تىلىندە 14000, قازاق تىلىندە 147, ەكونوميكا مەن الەۋمەتتانۋدا 29000 دا 239, جاڭا تەحنولوگيا تۋرالى 35000 دا 191 كىتاپ شىققان ەكەن. بۇل تەك ءبىزدىڭ عانا باسىمىزداعى ماسەلە ەمەس. ازەربايجان, گرۋزيا, وزبەكستان ەلدەرىندەگى جاعدايلار دا وسىنداي, بىزدەگىدەي, مۇمكىن ودان دا كۇردەلى. سوندىقتان كوپتەگەن الەم ەلدەرى ەگيپەتتەن باستاپ, مەكسيكا, شۆەتسياعا دەيىن ولاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر ماسەلە – الەمدەگى سانسىز اقپاراتتى ءوز تىلدەرىنە اۋدارۋ قاجەتتىگى. ال ونى ىسكە اسىرۋ ەشبىر ەلدىڭ, ەشبىر بيۋدجەتتىڭ قولىنان كەلمەيدى.
بۇگىندە تەحنيكا, تەحنولوگيا تۋرالى اقپاراتتىڭ 70%-ى اعىلشىن تىلىندە شىعادى. سوندىقتان, ەگەر ءسىز, مىسالى, يسپان ازاماتى بولساڭىز, ءسىزدىڭ يسپان تىلىندە بۇكىل لاتىن امەريكاسى ەلدەرى سويلەسە دە, ءوز تىلىڭىزدە تەحنيكا تۋرالى جاڭا ءبىلىمنىڭ تەك 3-4 پايىزىن عانا الا الاسىز.
ەلەكتروندىق اقپاراتتىڭ, ياعني بولاشاعى ۇلكەن اقپاراتتىڭ 80 پايىزى اعىلشىن تىلىندە شىعادى. قىتاي, ورىس, جاپون, فرانتسۋز, تاعى باسقا تىلدەردە وسى اقپاراتتىڭ تەك 20 پايىزى عانا جاريالانادى. وسىعان بايلانىستى الەمدىك اقپارات ارىنى نەگىزىنەن ءبىر عانا اعىلشىن تىلىندە ەكەندىگىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان تەك قانا بىزدەر, قازاقتار ەمەسپىز. بۇل ءبىرىنشى وزەكتى ماسەلە.
ەكىنشى وزەكتى ماسەلە – ءتىلدى جاقسىلاپ تۇسىنە بىلەتىن جاعدايدىڭ كەرەكتىگىندە. ول ءۇشىن ءارتۇرلى سالالاردىڭ, اسىرەسە, عىلىم مەن تەحنيكا ماماندارى قولداناتىن تەرميندەر قورىن ءوز انا تىلىڭدە جاساۋىمىز كەرەك. وسى ءتىل سالاسىنىڭ وقىمىستىلارى قولدانبالى تىلگە كەرەكتى تۇسىنىكتەمە جاساۋ ءۇشىن ەڭ كەمى 10 مىڭ ادام وسى ءتىلدى بەلسەندى تۇردە پايدالانۋى كەرەك دەيدى. مىسالى, ورىس فيلوسوفياسىنىڭ تۇسىنىكتەمە اپپاراتىن لەنين جاسادى. ول ماركسيزمنىڭ ەڭ كەمى 10 مىڭ يدەولوگىنىڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى, ال ولار, ءوز كەزەگىندە, ورىس تىلىندەگى فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ تۇسىنىكتەمەلىك اپپاراتىن جاسادى. لەنيننىڭ وزىنە گەگەل مەن كانت ەڭبەكتەرىن جاقسى ءتۇسىنۋ ءۇشىن نەمىس ءتىلىن يگەرۋ كەرەك بولدى. لەنين مۇنى ءوز ەڭبەكتەرىندە جازعان.
بىراق گەگەلدىڭ ەڭبەكتەرى كەزىندە نە گرۋزين, نە قازاق, نە ازەربايجان تىلدەرىندە جاريالانعان جوق. تەك كەيىننەن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا عانا جەكەلەگەن ەڭبەكتەرىنىڭ ۇزىندىلەرى اۋدارىلدى. مەن گەگەلدىڭ ەڭبەكتەرىن تۇرىك تىلىندە دە تاپپادىم. ونى وسى تىلدەرگە اۋدارۋ ءۇشىن كەرەكتى تۇسىنىكتەمە اپپاراتىن جاساۋ كەرەك ەدى, ال ول ءۇشىن ەڭ كەمى 10 مىڭنان ارتىق وسى سالادا ەركىن سويلەيتىن ماماندار قاجەت.
وسىلارعا سۇيەنە وتىرىپ نە ايتقىمىز كەلەدى. ءبىرىنشىدەن, الەمدىك وي جۇيەسىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن يگەرە الماي, مىسالى, جاڭا ءبىز ءسوز ەتكەن نەمىستىڭ كلاسسيكالىق فيلوسوفيا تۇجىرىمدارىن يگەرە الماي, ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ قازىرگى زاماندا جوعارى ساۋاتتى بولۋى قيىن, ال ونسىز كەلەشەگى ب ۇلىڭعىر. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ءبىلىمنىڭ جاڭا سالالارى ومىرگە وتە تەز جىلدامدىقپەن كەلىپ جاتىر. ولاردى ۋاقىتىندا ءوز تىلىندە يگەرۋگە قانداي مەملەكەت بولسا دا وعان مۇمكىندىگى جوق, ويتكەنى, تۇسىنىكتەمە اپپاراتىن جاساپ ۇلگەرە المايدى.
كوپتەگەن سالانىڭ ماماندارى وسىنداي جاعدايدان كەيىن اعىلشىن ءتىلىن يگەرىپ, ونى ءوزىنىڭ كاسىبي ماماندىعىنىڭ ءتىلى دەپ بىلەدى. مىسالى ۇشقىشتار, دارىگەرلەر, جاڭا ماتەريال جاساۋ ماماندارى, حيميكتەر, اقپاراتتىق تەحنولوگيا ماماندارى ءوز سالاسىنداعى نەگىزگى ءتىل دەپ اعىلشىن ءتىلىن ايتادى. بۇل ءۇردىس بارعان سايىن باسقا ماماندىقتارعا دا كەڭىنەن ەتەك جايىپ بارادى.
ءبىز از حالىقپىز, الەمدەگى ەڭ وزىق ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز دەگەن اسقاق ارمانىمىز بار. ال ول ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ تەزىرەك اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بارشا حالقىمىز وسى ءتىلدى يگەرۋى كەرەك. قاي ەل وسى ءتىلدى تەزىرەك يگەرسە, سول ەل الەمدەگى باسەكەلىكتە باسىمدىق الادى.
كوپتەگەن ەلدىڭ حالىقتارى ءوزىنىڭ انا تىلىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىن دە تولىق يگەرگەن. مىسالى, بارلىق سكانديناۆيا ەلدەرى, بۇكىل بالتىق بويى, شۆەيتساريا, سينگاپۋر, مالايزيا. وڭتۇستىك كورەيادا اعىلشىن ءتىلىن تازا سويلەيتىندەر شامالى, بىراق بارشا حالىق وسى اعىلشىن تىلىندە ءبىرىن-ءبىرى جاقسى تۇسىنەدى.
جاقىندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ ۇردىسىنە گرۋزيندەر قوسىلدى. باسقا ەلدەردەن ولار اعىلشىن ءتىلىنىڭ 2500 مۇعالىمىن اكەلىپ, ءوز مەكتەپتەرىندە ءبىر-ەكىدەن جۇمىسقا ورنالاستىردى. وزبەكستان دا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ستراتەگياسىن جاسادى, وندا اعىلشىن ءتىلىن يگەرۋگە باسىمدىق بەرىلگەن. قىتاي ەلى دە ءوز جاستارىنا اعىلشىن ءتىلىن بەلسەندى تۇردە ۇيرەتە باستادى. ءبىر سوزبەن ايتساق, الەمدەگى جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ وكتەم تالابىنىڭ ءبىرى وسى اعىلشىن ءتىلىن دامىتۋدا بولىپ وتىر.
فرانتسيا كوپتەن بەرى اعىلشىن ءتىلىن ءوز ەلىندە قولدانىسقا ەنگىزۋگە قارسى بولعانىن بىلەمىز. ال وسى 2013 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا فرانتسۋزداردىڭ مەكتەپتەرىندە مىندەتتى تۇردە اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ ءپانى ەنگىزىلدى. مەن بۇرناعى جىلى فرانتسيادا تۇردىم. ءتىل تۋرالى وسى ەلدە بولعان قىزۋ پىكىرتالاستىڭ كۋاسى بولدىم. «سوندا قالاي, اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزىپ, ۇلى فرانتسۋز ءتىلىن «قىزىل كىتاپقا» كىرگىزەمىز بە؟!» دەگەن كەيبىر فرانتسۋز ازاماتتارىنىڭ جانايقايىن دا ەستىدىم. وسىعان قاراماي, وتكەن جىلى فرانتسۋزدار مەكتەبىنىڭ بارلىق سىنىپتارىندا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ باستالدى. بۇل بىردەن-ءبىر شەشىم دۇرىس دەيدى فراتسۋزدار, ويتكەنى, ءوز تىلىمىزدە بۇكىل الەمنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا, مادەني جاڭالىعىنىڭ تەك 5 پايىزىن عانا شىعارىپ وتىرىپ, بىزدەر الەمدەگى باسەكەگە بەكەم بولا المايمىز.
بىزگە ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەكتىگىن ەلباسى ايتتى, بيىلدان باستاپ ول ۇستانىم ورتا مەكتەپتە ەنگىزىلدى. ياعني, ساياسي شەشىم قابىلداندى, ەندىگى ماسەلە وسى يگى باستامانى جان-جاقتى جانە باياندى تۇردە ىسكە اسىرۋدا. بىراق مەملەكەت شابان قيمىلدايتىن قۇرىلىم عوي. ونىڭ ءاربىر قادامىن زاڭداستىرۋعا, يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋعا, باسقا دا جاعدايلارىن جاساۋعا ۋاقىت كەرەك. بىزدەر, اتا-انالار, بالالارىمىز ءۇشىن ەڭ قۋاتتى, بەلسەندى كۇشپىز, وسى بەلسەندىلىگىمىزدى جاستاردىڭ ءۇش ءتىلدى دە جاقسى يگەرۋ ىسىندە كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك.
ءۇش ءتىلدى قاتار يگەرۋ ءبىزدىڭ ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى دەگەن دە كۇمان بار. ول دا نەگىزسىز ەمەس. قايتكەنمەن دە ۇلت بولىپ وسى ماسەلەنى تەرەڭ ويلاستىرۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, زامانىمىزدىڭ وسىنداي وكتەم تالابىنا كەزىگىپ وتىرعان, ولارعا ءوز جاۋابىن تاۋىپ وتىرعان باسقا ەلدەر تاجىريبەسىنە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋىمىز كەرەك.
ءاربىر ۇلتتىڭ تەك وزىنە ءتان, باسقالاردا جوق رۋحاني قورى, مادەني ءداستۇرى بار. دەگەنمەن, الەمدەگى الەۋمەتتىك جاڭعىرۋ ءۇردىسى ولاردى ءبىرىنىڭ ىزىمەن ءبىرى جۇرۋگە, ءبىرىنىڭ تاجىريبەسىن ءبىرى قايتالاۋعا شاقىرادى, ءتىپتى ءماجبۇر ەتەدى دەسەك تە بولادى.
قازاقستان ءوزىنىڭ مادەني بولمىسىن ساقتاۋ ماسەلەسىمەن كەزدەسىپ وتىرعان جاھانداعى جالعىز ەل ەمەس. كوپتەگەن ەلدەردىڭ دە الدىندا وسى ماسەلە تۇر. ءتىل دە, مادەنيەت تە ماڭگىلىك ءبىر قالپىن ساقتامايدى, ولار دا داميدى, ومىردە بولىپ جاتقان قۇبىلىستارعا سايكەس جاڭعىرادى.
شۆەتسيا, نورۆەگيا, دانيا, فينليانديا حالىقتارى جاپپاي اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى, ءىس قاعازدارى دا وسى تىلدە. بىراق ءوز ءتىلىن ەشقايسىسى ۇمىتقان جوق, ال ءتول مادەنيەتىن ايتارلىقتاي دامىتىپ وتىر. مالايزيا حالقى سوناۋ بريتانيا بودانى زامانىنان اعىلشىن ءتىلىن جاپپاي يگەرگەن. بىراق ءاربىر مالاي ازاماتى ءوزىنىڭ يسلام دىنىنە بەرىك, انا تىلىندە ءوز مادەنيەتىن وتە جاقسى دامىتىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان سكانديناۆيا ەلدەرىنىڭ تاعى ءبىر مادەني ەرەكشەلىگىنە توقتايىق. وسى ەلدەر بارشا الەمدە «جاسىل قوعام», «جاسىل ەكونوميكا» قوزعالىستارىن ءبىرىنشى بولىپ باستاپ, تابيعاتقا, جالپى الەمگە دەگەن كوزقاراستىڭ وتە ءبىر كەرەك تە ءتيىمدى باعىتىن اشتى. ءبىز «ەگەر سەن اڭشى بولماساڭ, ەركەك ەمەسسىڭ» دەپ جۇرگەندە, ولار تابيعاتقا, جان-جانۋارلارعا ايانىشپەن قاراپ, ولاردى قورعاۋ قوزعالىسىن باستادى. وسى ءۇردىس بۇگىن الەمنىڭ باسقا ەلدەرىندە دە قولداۋ تاۋىپ وتىر. وسى ارقىلى الەم ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن مادەني ۇقساستىعى كۇشەيۋدە.
الەمدە تىنباي ءجۇرىپ جاتقان ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى دە مادەني ۇقساستىقتى كوبەيتۋدە. قازىرگى ءار ەلدەگى مەگاپوليستەردىڭ ءبىر بىرىنە ۇقساس ەكەنى كۇمانسىز. ۇلتتى ءوسىرىپ, ەلدى كوركەيتەتىن جولدىڭ ءبىرى وسى. قالانىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى ەرەكشە, ونىڭ ساياسي ىقپالى مەن ءمانى ەرەكشە, قالا ادامى زامان اعىمىنا بەيىم. وندىرىستىك ەڭبەك ءونىمىنىڭ ءوسۋى, ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى دە اۋىلداعىدان قالادا ارتىق. «بارلىق ۇلى مادەنيەتتەر قالا مادەنيەتىنەن باستاۋ الدى» دەگەن نەمىس فيلوسوفى وسۆالد شپەنگلەر. ۇلكەن يگىلىككە, كەمەلدىلىككە قالا ارقىلى جەتۋگە بولاتىنىن ءال-فارابي بابامىز دا ايتىپ ەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى سوناۋ كەشەگى كەڭەستىك زاماندا باستالىپ, ەگەمەندىگىمىزدىڭ تۇسىندا جەدەل ءجۇرىپ جاتىر. بۇل دا ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ دامۋىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى, تيگىزىپ تە جاتىر. ەگەر ءبىز ءتول ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاعىمىز كەلسە, ءاربىر ەل تۇرعىنى وسى تىلدە وقي دا, جازا دا ءبىلۋ كەرەك. اۋقىمى وتە ۇلكەن, بىراق شاراپاتى مول ءىس. سونىمەن قاتار, ءبىز بايقاپ وتىرعانداي, تەك ءبىر عانا وسى ءتىلدىڭ ءوزى ءبىزدى الەم دەڭگەيىندە باسەكەگە بەكەم ەتە المايدى. سوندىقتان دا تياناقتى تۇردە ءۇش ءتىلدى يگەرۋ ءبىزدىڭ ۇلىمىز بەن قىزىمىزدىڭ شەتەلدەردەگى ءوز قۇربىلارىمەن تەڭ ءتۇسىپ, مىناۋ كۇندە وزگەرىپ جاتقان زاماندا وزدەرىنە ءتيىستى ورىندارىن تابۋىنىڭ بىردەن ءبىر شارتى دەر ەدىم.
مەنىڭ ويىمشا, اتا-انا بولىپ, ۇلت بولىپ زامان تالابىن جاقسى تۇسىنە كەلىپ اتالمىش جولمەن جۇرگەن دۇرىس. سوندا قازىرگى ءتىل تۋرالى پىكىرتالاس تا دۇرىس شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىن.
ءسىز نە دەيسىز, اعايىن؟
ەرلان ساعاديەۆ.
