كوپشىلىكتىڭ دۇنيەنىڭ عىلىمىن يگەرۋ – ۋاقىت تالابى ەكەنىن جانە عىلىم ادامداردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىنىن تۇسىنە باستاعانى قۋانتارلىق جاعداي. عالىم-پەداگوگ ءارى جۋرناليست بولعاندىقتان بۇل ماسەلەگە بەي-جاي قاراي المادىم.
باق تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان كوپتەگەن مەديامەنەدجەرلەردىڭ عىلىم دەگەن تاقىرىپتى ناسيحاتتاۋعا ق ۇلىقسىز بولىپ وتىرعانى بەسەنەدەن بەلگىلى. ولار ءۇشىن رەيتينگ ماڭىزدى. ءبىر وكىنىشتىسى, بىزدە جەڭىل-جەلپى دۇنيەگە بەيىم كورەرمەندەردىڭ قالاۋىن وتەۋ ۇستانىمىنداعى جۋرناليست مامانداردىڭ قاتارىنىڭ كوپتىگى. بۇل تۋرالى عىلىم سالاسىنا قالام تارتىپ جۇرگەن جۋرناليست ايدانا شوتبايقىزى ايتىپ ءوتتى.
وسى ورايدا ستۋديا قوناقتارىنىڭ مەديا كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە وي سالاتىن, ساناسىن سىلكىندىرەتىن باعىتتاعى ماتەريالداردى كوپتەپ ۇسىنىپ, «جەتەكتەۋشى» ءرولىن اتقارۋى قاجەت دەگەن تۇجىرىمدارى قۇپتارلىق.
ال سالالىق جۋرناليستيكانى دامىتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەدە مەدياساراپشى اسقات ەركىمبايدىڭ Data-journalism سياقتى كەز كەلگەن جۋرناليست مەڭگەرۋگە ءتيىستى ادەت-داعدىلاردى ۇمىتپاۋ كەرەك دەگەن ويىمەن كەلىسەمىن. شىنىندا دا, سالالىق جۋرناليستيكاعا بەت بۇرعانىمىز دۇرىس. دەگەنمەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىنىڭ العاشقى 1 نەمەسە 2 جىلىندا بارلىق جۋرناليستەر بىلۋگە ءتيىس بازالىق جانە كاسىبي ءبىلىم نەگىزدەرىن, قاعيدالارىن وقىتۋعا باسىمدىق بەرگەن ءجون. مۇنىڭ ءبىر ۇشى بۇگىندە قوعامدا كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن سالالىق جۋرناليستيكاعا تىرەلەدى. ياعني ءبىز عىلىمي جۋرناليستيكانى دامىتۋعا بەت بۇرۋىمىز كەرەك.
عىلىمي جۋرناليستيكا دەگەنىمىز عالىمداردىڭ قوعاممەن جانە اقپاراتتى تۇتىنۋشىمەن عىلىمي تاقىرىپتار جونىندە تۇسىنىكتى تىلدە قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلۋ ءتاسىلى عوي. ەلىمىزدە بۇل باعىتتا اقپاراتتار جۇيەلى تۇردە تاراتىلادى جانە كوپشىلىككە قولجەتىمدى دەپ ايتا المايمىز.
قوعامدا عىلىمي جۋرناليستيكاعا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى دا جايدان-جاي بولىپ وتىرعان جوق. قازىرگى COVID-19 سياقتى الەمدەگى داعدارىستىق جاعدايلار كەزىندە جۋرناليستيكانىڭ باسقا سالالارى سياقتى, عىلىمي جۋرناليستيكا دا قاستاندىق تەوريالارى مەن قوعامنىڭ جالعان اقپاراتىمەن كۇرەسۋدىڭ ءتاسىلى بولا الادى. ءبىر سوزبەن ايتساق, جۋرناليستەر ساپالى عىلىمي ماقالالار مەن شىنايى عىلىمي تۇجىرىمدامالاردى «كاسىبي» سۇزگىدەن وتكىزىپ, سالا ماماندارىنىڭ كومەگىمەن قاۋەسەتتەردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋلەرى كەرەك. وسى سەبەپتى دە الەمنىڭ بارلىق جوو-ىندا عىلىمي كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا وقىتۋ تانىمال باعىتقا اينالۋدا.
ال عالىمدار وزدەرى اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزىلۋى ءۇشىن مەديادا جاريالاۋعا مۇددەلى بولۋى كەرەك جانە وسى سەبەپتى مەديالىق قۇرالداردا جۇمىس ىستەۋگە قاجەتتى ادەت-داعدىلاردى يگەرۋى قاجەت دەگەن ماسەلەمەن تولىق كەلىسەمىن. بۇل – ۋاقىت تالابى. ا.ي.گەرتسەن ايتقانداي, «ادام ۇعىمىنا جات عىلىم بولمايدى, تەك سونى تۇسىندىرۋدە قيىندىق بولادى». بۇل باعىتتا دا عالىمداردىڭ بەلسەندىلىگى عانا قاجەت ەمەس, جۋرناليستەر دە باستاماشىل ۇستانىمدى ۇستانسا دۇرىس بولار ەدى.
قازىرگى كەزدە عالىمداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى كوپشىلىككە جەتە بەرمەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – «تىلدىك كەدەرگى». كوپتەگەن ادامدار عىلىمي تەرمينولوگياعا تولى ۇزاق ماتىندەردى وقۋعا داعدىلانباعان جانە ۋاقىتى دا جوق. سونىمەن قاتار ارنايى عىلىمي ءبىلىمى جوق جۋرناليستەر دە بۇل ماسەلەگە تەرەڭدەپ بارا المايدى جانە وعان ماشىقتانباعان. وسى ورايدا ەلىمىزدە جاقسى باستامالاردىڭ بارلىعى كوڭىل قۋانتادى.
بۇل جەردە ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ تىرەلەدى. وكىنىشكە قاراي, بارلىق فاكۋلتەتتە ءدارىس كەزىندە عىلىمي تاقىرىپتاردى اۋديتورياعا قاراپايىم تىلدە ءتۇسىندىرۋ ءادىس-تاسىلدەرى كوپ قولدانىلمايدى. كوپتەگەن وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرگە كۇردەلى قۇبىلىس تۋرالى, تەوريالىق تۇجىرىمدار مەن قاعيدالاردى تۇسىنىكتى تىلدە جەتكىزە المايدى.
عالىمدار تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا اسقات ەركىمباي ايتقان «عالىمداردىڭ ارقاشاندا ءوز سۋبەكتيۆتى كوزقاراستاعى تۇجىرىمدارى بولادى, ولار وزدەرىنىڭ كوز جەتكىزگەن «شىندىعىن» العا شىعارۋدى كوزدەيدى, سول سەبەپتى ولاردىڭ دا عىلىمي جاڭالىقتارىن سۇزگىدەن وتكىزىپ, قيسىندى تۇجىرىمداردى ساراپتاپ وتىرۋ قاجەتتىگىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزىنىڭ جانى بار.
قازاق عىلىمىن وركەندەتپەي, ونىڭ وزەگىنە تۇسكەن قۇرتتاي باتپانداپ كىرگەن ادەت بار. بۇل – عالىمدارىمىزدىڭ بويىنداعى سىڭارەزۋ ىمىراسىزدىق ۇستانىم. تەك ءوز عىلىمي تۇجىرىمدارىنان تانباي, باسقا پايىمداۋلاردى مويىنداماي, تابانداپ جاتىپ الۋ, ەڭ قاۋىپتىسى – جاڭا باستامالاردىڭ جولىن بوگەۋ. ال شىنايى عىلىمنىڭ ءبىرىنشى قاعيداسى – ءوز تۇجىرىمىڭا ۇنەمى كۇدىكپەن قاراۋ.
عىلىمي جۋرناليستيكانىڭ شەتەلدەردە دامۋىنا كوز جۇگىرتسەك, اقش-تا ۇلتتىق عىلىمي جۋرناليستەر قاۋىمداستىعى 1934 جىلى پايدا بولعان جانە بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ال تمد ەلدەرىندە عىلىمي جۋرناليستيكا ەندى عانا دامىپ كەلەدى, ويتكەنى تانىمال عىلىمي مازمۇنعا دەگەن سۇرانىس جاقىندا پايدا بولدى جانە بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-دا, سپبمۋ-دا عىلىمي جۋرناليستيكا جانە كوممۋنيكاتسيالار بويىنشا بىرنەشە كۋرستار مەن وقىتۋ باعدارلامالارى بار. ال قازاقستاندا عىلىمي جۋرناليستەر ءۇشىن تولىققاندى وقىتۋ باعدارلامالارى ءالى جوق.
ەلىمىزدە كوپتەگەن باق-تار مەن مەدياپورتالدار عىلىم تۋرالى جازا باستادى. وسى سەبەپتى بۇگىندە بۇل باعىتتا ارنايى ءبىلىمى بار كاسىبي ماماندار مەن اۆتورلارعا سۇرانىس جوعارى.
رەسەيدىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا مۇددەلى بولعاندىقتان جىل سايىن عىلىمي جۋرناليستيكا باعىتىندا ارنايى بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ وتىرادى. ءبىز دە وسىنداي ءتيىمدى ءداستۇردى ۇلگى تۇتساق ۇتىلمايتىنىمىز انىق.
قورىتا ايتقاندا, ەلىمىزدە عىلىمي جۋرناليستيكانى دامىتۋ ءۇشىن ارنايى كاسىبي بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى اشىلسا جانە بۇل باعىت جوو-لاردىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرىندە ارنايى سالا رەتىندە وقىتىلسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار.
ورىنتاي وشانوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت,
«بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ تۇلەگى
