تاريح • 23 ماۋسىم، 2021

اۋدان ارحيۆىندەگى قۋعىن-سۇرگىن تاريحى

106 رەت كورسەتىلدى

حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىندا بايلار قازاق اۋىلىنىڭ نەگىزگى تىرەگى بولاتىن، ولاردىڭ جانىندا قاۋىمداستىقتىڭ قالعان وكىلدەرى توپتاستى. ول كوشپەلى حالىقتىڭ ومىرىندەگى ورتالىق جۇيەنىڭ ءبىر بولىگى ەدى. كەڭەس وكىمەتى كوپتەگەن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان وسى جۇيەنى بۇزۋ كەرەك ەكەنىن جاقسى ءتۇسىندى، ونسىز دالالىق قازاقتاردى باسقارا المايتىن. وسىدان دا قازاق قوعامىندا بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ، ولاردى جەر اۋدارۋ، ۇجىمداستىرۋ بىرتىندەپ كەڭ كولەمدەگى قاسىرەتكە ۇلاستى. ءىرى قازاق بايلارىنا قارسى باعىتتالعان جاڭا رەفورما قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامىن قۇرتۋدىڭ باستاماسى بولدى، وسىنىڭ بارلىعى قازاقستانداعى جويقىن اشارشىلىققا الىپ كەلدى. بايلار ينستيتۋتىن ساياسي رەپرەسسيالار ارقىلى قۇرتۋ بۇكىل كوشپەلى حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جۇيەسىن تاس-تالقان ەتتى.

ارينە، بۇل تۋرالى كەڭەس تاريح­شىلارى كوپ جازدى، ولار مەم­لەكەتتىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، كەي جەرلەردە ايىلىن دا جيعان جوق. بەلگىلى تاريحشى گ.ف.داحشلەيگەر ءوز ەڭبەگىندە «قازاق اۋىلىنداعى باي ورىس دەرەۆنياسىنداعى كۋ­لاك­تان كۇشتى بولدى، ۇلكەن بي­لىك­كە يە بولدى. ول تەك قانا ەكو­نو­مي­كالىق باسىمشىلىعىن عا­نا ەمەس، سونىمەن قاتار قاناۋ فاك­تى­لەرىن جامىلعان كەشەگى وت­كەن پات­ريارحالدى-فەودالدى جانە رۋ­­لىق ينستيتۋتتاردى قولدان­دى» دەپ كورسەتتى. سول كەزدەگى بكپ (ب) قازاق ولكەلىك كوميتەتى­نىڭ رەسپۋبليكانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي جاع­دايى تۋرالى شولۋىندا بىلاي انىق­تالدى: ء«وزىنىڭ ەكونوميكالىق كۇ­شىنىڭ ارقاسىندا، ازىرشە باي اۋىل ءومىرىن باسقارا الادى، كوپتە­گەن جەر، م ۇلىك جانە باسقا دا شا­رۋا­شىلىق-تۇرمىستىق ىستەردى سولار شەشەدى». 

قازاقستان مەملەكەتتىك جوس­پارلاۋ كوميتەتىنىڭ 1928 جىل­عى مالىمەتتەرى بويىنشا قازاق­ستانداعى 567 مىڭ كوشپەلى جا­نە جارتىلاي كوشپەلى شارۋا­شى­لىقتىڭ 23 مىڭى باي شارۋا­شىلىعى بولدى. تاريحشى س.قازيەۆ تومەندەگىدەي مالىمەتتەر بەرەدى، 1928-1929 جىلعى تاركىلەۋدەن كەيىن رەسپۋبليكادا 55-60 مىڭ باي-كۋلاك شارۋاشىلىعى (بۇل ستا­تيستيكاعا كوشپەلى عانا ەمەس جانە جەر شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىساتىن شارۋاشىلىقتار دا كى­رەدى) قالعان. وسىدان 1930-1931 جىل­دارى 40 مىڭ شارۋاشىلىق جويىلدى، قالعاندارى ءوز ءومىر ءسۇ­رۋىن ءارى قاراي ۇجىمداستىرۋ كە­زىندە توقتاتتى.
كەڭەس وكىمەتى قاۋىپتەنگەن، قا­زاق قوعامىنىڭ بەلدى وكىلدەرى – بايلار ينستيتۋتى 1920 جىلدارى وتە كۇشتى بولدى. فرانتسۋز تاريح­شىسى يزابەللا وگايون سول كەزدەگى قازاق قوعامىن سيپاتتاي وتىرىپ، «دەبايزاتسيا» دەگەن جاڭا تەرمين ەنگىزدى. كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن باستى ماسەلە كوشپەلى ءومىردى تاس-تالقان ەتۋ ەدى، ونى، ارينە، الدىمەن بايلاردى، وسى كوشپەلى ءومىردىڭ باستى قۇرىلىمىن جويىپ قانا ىستەي الاتىن ەدى.

قازاقستانداعى شارۋالارعا قا­تىستى كەڭەس وكىمەتىنىڭ مەم­لەكەتتىك ساياساتى ەرەكشە بولاتىن. كوشپەلى شارۋاشىلىقتى كۇيرە­تۋ ماقساتىندا قازاق اۋىلدارىن ورىس شارۋالارىنىڭ دەرەۆنيالا­رى ۇلگىسىنە اۋىستىرعىسى كەلدى، بىراق ول ءۇشىن قازاقتاردىڭ كوش­پەلى جانە جارتىلاي كوش­پەلى شا­رۋاشىلىقتارىن وتىرىق­شى­لاندىرۋ قاجەت بولدى. كۇشتەپ وتى­رىقشىلاندىرۋ تەك قانا ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان قوعامنىڭ نەگىزگى، وتە بەدەلدى ادامدارىن جوق قىلۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىن ەدى. بيلىككە كەلگەن وكىمەت وسىنداي قادامعا باردى. ولار 1920 جىلدىڭ اياعىنا تامان بايلاردىڭ مال-م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋدى باستادى.

1928 جىلى 27 تامىزدا قازاق اكسر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ء«ىرى باي-جارتىلاي فەودالداردى تاركىلەۋ» تۋرالى شەشىم شىعاردى، شەشىمدە جازىلعان: «جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان شىققان ءىرى باي­لار، جارتىلاي فەودالدى، پات­ريارحالدى جانە رۋلىق قارىم-قا­تىناستارىن ساقتاي وتىرىپ، ءوزىنىڭ م ۇلىكتىك جانە قوعامدىق بەدەلى ارقىلى اۋىلدى كەڭەستەندىرۋگە كە­دەرگى كەل­تىرۋدە». نازار اۋدا­رىپ قارا­ساق، ءىرى بايلاردىڭ قاتارى­نا 245 – بولىستار، حاندار تۇقىم­دارى، داتتار، 76 – اتقامىنەرلەر، اقساقالدار جانە بيلەر، 8 – مولدا، يشاندار، 44 – الاشورداشىلار مەن شەنەۋنىكتەر كىرگەن. مى­سا­لى، اباي قۇنانباەۆتىڭ بالا­سى تۇراعۇل يبراگيموۆ. 1928 جىل­دىڭ 9 قازانىندا سەمەيدەن تار­كىلەۋ بارىسى تۋرالى تەلەگرامما جىبەرىلگەن. وندا تۇراعۇل يبرا­گيموۆتى ءىرى بايلار قاتارىنا قو­سۋدى كەدەيلەر تالاپ ەتەدى دەلىن­گەن. ال تۇراعۇلدان تەك قانا 36 باس مال الىنعان.

1930 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا بكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ سايا­سي بيۋروسى «جاپپاي ۇجىم­داستىرۋ اۋداندارىندا كۋلاك شارۋاشىلىعىن جويۋ شارالارى تۋرالى» دەگەن قاۋلى قابىلدادى. بۇل قاۋلى بۇكىل كەڭەس وداعىندا جۇرگىزىلگەن كۋلاك شارۋاشىلى­عىن جويۋ رەفورماسىنىڭ باستاماسى بولدى. شارا قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەدى. ەلىمىزدە بايلاردى تاركىلەۋ ەكىنشى رەت جانداندى، ءتىپتى اشىق تۇردە قۋدالاۋ باستالدى. 
ساياسي رەپرەسسيالار قۇربان­دارىنا اينالعان قازاق بايلارىن اقتاۋ ماسەلەسى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ بىردەن كوتەرىلدى. سەبەبى اتالعان ماسەلە قازاق قوعامىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى، جانىنا باتقان جاراسى-تۇعىن.

1993 جىلعى ۇجىمداستىرۋ كە­زىندە اشارشىلىققا الىپ كەلگەن ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتىلەردى زەرتتەۋ بويىنشا كوميسسيا قورى­تىندى شىعاردى. كوميسسيا 1928 جىلدىڭ 27 تامىزىنداعى «باي شارۋاشىلىقتارىن تاركى­لەۋ تۋرالى»، 1928 جىلدىڭ 13 قىر­كۇيەكتەگى ء«ىرى جانە جار­تىلاي فەو­دالدى بايلاردى جەر اۋدا­رۋ جانە تاركىلەۋگە قار­سى تۇرۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شى­لىك تۋرالى»، 1930 جىلدىڭ 19 اقپا­نىندا «بايلارمەن، كۋلاك­تارمەن كۇرەس بويىنشا جانە جاپپاي ۇجىم­داستىرۋ اۋداندارىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىن سوتسياليستىك قايتا قۇرۋدى كۇشەيتۋ بويىنشا شارالار» دەپ اتالاتىن قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسى قاۋلى­لارىن زەرتتەگەن بولاتىن. 

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جو­عارى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ كوميسسيا قورىتىندىسى كەلەسى­دەي شەشىم شىعاردى. 1928 جىلعى تار­كىلەۋگە بايلانىستى بار­لىق ماتەريالداردى قازكسر ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتى جانىنداعى باي جارتىلاي فەودالداردىڭ مال-مۇل­كىن تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ ورتالىق كوميسسياسىنىڭ دە­رەكتەرى، ونىڭ ىشىندە ءىرى باي­لاردىڭ جەكە ىستەرى ارقىلى ەسەپ­تەدى. قورىتىندىدا جازىلعان، «وكىنىشكە قاراي، قازاقستانداعى كۋلاكتاردى جويۋ كولەمىنە ءدال باعا بەرۋ ازىرشە مۇمكىن ەمەس، سەبەبى انىقتالعان ماتەريالداردىڭ شى­نايىلىعى قاناعاتتاندىرا المايدى. بۇل جەردە، ونىڭ ىشىندە، بۇرىنعى كسرو-نىڭ ۇقك جانە ءىىم ارحيۆتارىندا جينالعان بۇ­رىن جابىق بولىپ كەلگەن ماتە­ريالدارعا تالداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار تەك قانا 1930-1931 جىلدارى رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە «كۋلاكتىق جەر اۋدارۋلارعا» جىبەرىلگەن قازاقستانداعى شارۋالار سانى تولىق ەمەس مالىمەتتەرگە قاراعاندا 6 765 ادامعا جەتتى. ال بەس جىلدا، 1929 جىلدان 1933 جىل ارالىعىندا، قازاكسر وگپۋ ۇشتىگىمەن، تولىق ەمەس اقپارات بويىنشا، 9 805 ءىس قارالعان جانە 22 933 ادامعا قاتىستى شەشىم شىعارىلعان، ونىڭ ىشىندە: اتۋ جازاسىنا 3 386 ادام كەسىلگەن، كونتس­­لاگەرلەرگە 3 جىلدان 10 جىل­عا دەيىن – 13 151 ادام قامال­عان». ۇشتىك شەشىمدەرىن ولكەلىك جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتتەرى بەكىتكەن. 

بەلگىلى تاريحشى تالاس ومار­بەكوۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋ، تاركىلەۋ جانە كۋ­لاك­تاردى جويۋ ناۋقاندارىندا رەس­­پۋب­ليكاداعى رەپرەسسيالانعان شارۋالار سانى 165 000 ادامدى قۇرادى.
1997 جىلى 8 جەلتوقساندا بەل­گىلى زاڭگەر-عالىم سابىر قاسى­موۆتىڭ باستاماسىمەن پارلامەنت سەناتى ارنايى كوميسسيا قۇر­دى. ماقسات – قازاقستان ەگە­مەن­دىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇ­رەس قاتىسۋشىلارىنا، سونى­مەن قاتار رەسپۋبليكا تەرري­تو­رياسىن امالسىز تاستاپ كەتكەن وتان­داس­تارعا قاتىستى زاڭدىق اك­تىلەردىڭ ساي جوبالارىن ءارى قاراي جاساۋ ءۇشىن تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە زەرتتەۋ ءۇشىن ەدى. زاڭگەر-عالىمنىڭ كوميسسياعا ايتقان وسى كەزەڭدە كەلتىرگەن تۇ­ج­ى­رىمىنا قاراعاندى وبلىسى، تەلمان اۋدانىن زەرتتەگەن كەز­دە كوزىمىز تولىق جەتتى. كوميسسيا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى­نىڭ «باي شارۋاشىلىقتارىن تار­كىلەۋ تۋرالى» قاۋلىنى ورىن­داۋ بويىنشا بايلارعا جات­پاي­تىن سۇلتان ۇرپاقتارى، بو­لىس باسقارۋشىلارى، بي، اتقا­مى­نەر­لەرگە، ياعني قازاق تۇر­عىن­دارى­نىڭ وقىعان بولىگىنىڭ بار­لى­عى­نا قارسى ساياسي رەپرەسسيالارعا قا­تىستى مالىمەتتەردى جيناۋمەن اينالىستى. بىراق كوميسسيا جۇ­مىسى سابىر قاسىموۆتىڭ دەپۋ­تاتتىق وكىلەتتىلىگى اياقتالعان سوڭ توقتاتىلعان بولاتىن. 

2020 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعى بويىنشا ساياسي رەپرەسسيالار قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ تۋ­رالى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇ­رىل­دى. ساياسي رەپرەسسيالار قۇر­باندارىن تولىق اقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىسى كەڭەس كەزەڭىنىڭ جاڭا ارحيۆتىك قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قۇپياسىزداندىرۋدىڭ كەلەسى ءبىر كەزەڭى بولادى جانە تاريحشى-عا­لىمداردىڭ ۇلكەن جانە تىڭ­عى­لىقتى جۇمىسى كوپتەگەن جاڭا، بەلگىسىز ادام اتتارى مەن وقي­عا­­لاردى جارىققا شىعارادى. بۇل، وسى 2021 جىلى، قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىندا حح عاسىر تاريحىن زەرتتەۋگە جاڭا سەرپىن بەرە الادى.

مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ «باي، كۋلاك، جارتىلاي فەودال (ور­تاشا شارۋا) جانە شارۋالاردى اقتاۋ بويىنشا ۇسىنىستار مەن قورىتىندىلاردى دايىنداۋ، زەرت­تەۋ» جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رە­تىندە قاراعاندى وبلىسىندا زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەدىك. 

قازاق ورتالىق اتقارۋ كومي­تە­تىنىڭ 12 سەسسياسىنىڭ VIII شاقى­رىلىمى شەشىمىمەن 1932 جىلى 20 اقپاندا قاراعاندى وبلىسى قۇرىلدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولىپ پەتروپاۆل قا­لاسى بەكىتىلدى. سولتۇستىك پەن ورتا­لىق قازاقستاننىڭ بارلىق تەر­ريتورياسى، ونىڭ ىشىندە اقمولا وكرۋگى وسى وبلىستىڭ قۇ­را­مىنا ەندى. 1931 جىلعا دەيىن قا­را­عاندى اۋدانى دەپ اتالعان تەلمان اۋدانى دا وسى وبلىستىڭ قۇرامىنا كىردى. بۇل اۋدانعا قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنىڭ، قالا ماڭىنداعى كوپتەگەن اۋداندارى جانە وساكاروۆ اۋدانى دا كىردى.

1933 جىلدان باستاپ ەت دايىنداۋ، استىق دايىنداۋ ناۋقاندارى­نا بايلانىستى اتالعان اۋداندا اۋقاتتى ادامدار مەن بيلىكتىڭ اراسىندا كوپتەگەن كيكىلجىڭدەر بەل الدى. 1933 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وگپۋ-دىڭ تەلمان اۋدا­نىنداعى باستىعى ا.رۋسسكيح وسى اۋدان كولحوزدارىندا كۋلاك شارۋاشىلىقتارى بار ەكەنىن ايتىپ، اۋداندىق كوميتەتكە حات جازۋدان باستالدى. ءار كولحوز بويىنشا تولىق مالىمەتتەر بەرىلدى.

ساياسي رەپرەسسيالار كوپ كۇت­تىرمەدى. ءبىر-ەكى ايدان كە­يىن ما­سەلە قاراعاندى وبلىس­تىق پار­تيا كوميتەتىنە جەتتى. تەل­مان اۋداندىق پارتيا كوميتەتى حات­شىسىنىڭ حابارلاۋىنشا، كوپتەگەن كولحوزداردان «بانديتتىك» توپ­تار تابىلعان. ايتۋىنشا، بۇرىنعى قاراعاندى جانە قارقارالى، شەت اۋداندارى تۇرعىندارى قۇرعان كولحوزداردىڭ مۇشەلەرى كەدەيلەر مەن باتىراقتار ەمەس، سپاسسك زا­ۋىتىنا ورنالاسۋعا كەلگەن بۇ­رىنعى بايلار بولىپ شىقتى. ءتىپ­تى، قارلاگتان قاشىپ شىققان بەس باي ءبارىن ۇيىمداستىرعان. ولاردىڭ بارلىعى كولحوز مۇشە­لەرى عانا ەمەس، اۋىل كەڭەس مۇ­شە­لەرى بولىپ الدى دەلىندى. باي­لاردىڭ سانى 24، اتى-جوندەرى: بار­مەنوۆ مۇسابەك (1929 جىلى قارقارالىدان قاشقان)، شاكيروۆ ورامبەك (اۋىل كەڭەس توراعاسى)، جيەمباەۆ ابدىكارىم (كولحوز تور­اعاسى)، تۋكشۋمانوۆ بايكەن (اۋىل كەڭەس حاتشىسى)، السەنوۆ كا­مەجان (كولحوز حاتشىسى)، چەن­گيسوۆ بەگالى (سپاسسك زاۋىتىنىڭ مي­ليتسياسى باستىعى). بۇل ادام­دارعا كولحوزداردا بولعان مال ءولى­مى، جوعالعانى تۇگەل ايىپ رەتىن­دە قويىلدى.

وسىدان سوڭ، تەلمان اۋدا­نىندا كولحوزداردان بۇرىنعى باي­لاردى ىزدەپ، ساياسي رەپرەسسيالارعا ۇشىراتىپ، جەر اۋدارۋ ناۋقانى باستالدى. بۇل ۇلكەن رەپرەسسيانىڭ باستاۋى بولاتىن.
ءتىزىمدى قاراپ وتىرساق، تەلمان اۋدانىندا «تازالاۋ» قارقىندى جۇرگىزىلگەنى كورىنەدى. بايلارمەن قاتار، «بايلارمەن بايلانىسى بار»، «مولدانىڭ ۇلى» دەگەن جە­لەۋ­مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا جەر اۋدارىلىپ كەتە باردى. مىنە، وسىلايشا، بايلاردى جەر اۋدارۋ جالعاسا بەردى.

بۇگىنگى كۇنى وسى جەردە اتال­عان اتى-ءجونى بار ادامدار ساياسي رەپرەسسيالار قۇرباندارىن تو­لىق اقتاۋ تۋرالى مەملەكەتتىك كو­ميسسيا تاراپىنان اقتالۋعا بەرىلدى. وسى ادامداردىڭ ۇرپاقتارى، اري­نە ءالى كۇنگە دەيىن بار بولۋى مۇمكىن. ولار ءار باي، ونىڭ بالالارى، تۋىستارى قالاي تاركىلەندى، قالاي جەر اۋدارىلدى، قانشاسى اشتان قىرىلدى، قالاي ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىرادى، تۇرمەلەرگە قامالدى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيتىنى ءسوزسىز. 

 

ارايلىم مۇساعاليەۆا،
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى،
پروفەسسور

 

تەلمان اۋدانى بويىنشا ارحيۆتەن تابىلعان

جەر اۋدارىلعان بايلاردىڭ ءتىزىمى

تەلمان اۋدانى بويىنشا ارحيۆتەن تابىلعان جەر اۋدارىلعان بايلاردىڭ ءتىزىمى

فيو

 

 

1

مۋسين اداباي

باي كۋلاك

ەلتاي كولحوزى

2

كولباگاەۆ كەنجە

باي كۋلاك

ەلتاي

3

بەكنازاروۆ جاكەن

باي كۋلاك

ەلتاي

4

بەكنازاروۆ احمەت

باي كۋلاك

ەلتاي

5

تاجيكوۆ سارسەنباي

باي كۋلاك

ەلتاي

6

اككوشكاروۆ

باي كۋلاك

ەلتاي

7

مۋجەرابيەۆ يماش

باي كۋلاك

ەلتاي

8

ساتاەۆ تاركان

باي كۋلاك

ەلتاي

9

مۋكاشەۆ حۋساين

باي كۋلاك

ەلتاي

10

يريسباەۆ ماگجان

باي كۋلاك

ەلتاي

11

بەكنازاروۆ شاياحمەت

باي كۋلاك

ەلتاي

12

ومارحانوۆ حاسەن

باي كۋلاك

ەلتاي

13

تاجيكوۆ نۋرلان

باي كۋلاك

ەلتاي

14

تاجيكوۆ كوككوز

باي كۋلاك

ەلتاي

15

شەكەەۆ جۋماش

باي كۋلاك

ەلتاي

16

ساتاەۆ شابان

باي كۋلاك

ەلتاي

17

تلەنشيەۆ ايتەن

باي كۋلاك

ەلتاي

18

حوشانوۆ تاربەك

باي كۋلاك

ەلتاي

19

جۋمابەكوۆ ەرمەك

باي كۋلاك

ەلتاي

20

توحاشەۆ جۋماباي

باي كۋلاك

ەلتاي

21

بۋركۋتباەۆ جۋمات

باي كۋلاك

ەلتاي

22

تاجيكوۆ نۋرلان

باي كۋلاك

ەلتاي

23

تاجيكوۆ ومار

باي كۋلاك

ەلتاي

24

تاجيكوۆ نۋرباي

باي كۋلاك

ەلتاي

25

مۋسين يبراي

باي كۋلاك

ەلتاي

26

مۋسين اراباي

باي كۋلاك

ەلتاي

27

مۋسين كەسباي

باي كۋلاك

ەلتاي

28

مۋسين نۋرىمجان

باي كۋلاك

ەلتاي

29

ساتوۆ توگاي

باي كۋلاك

ەلتاي

30

ساتباەۆ ساۋدانباي

باي كۋلاك

ەلتاي

31

تۋركەنوۆ يسا

باي كۋلاك

ەلتاي

32

حۋلماگانبەتوۆ حوناحباي

باي كۋلاك

ەلتاي

33

الكەەۆ تاشماگانبەت

باي كۋلاك

ەلتاي

34

جىلكىباەۆ كابكەن

باي كۋلاك

ەلتاي

35

ەرماگانبەتوۆ مۋحان

باي كۋلاك

ەلتاي

36

جيدانوۆ ساتكان

باي كۋلاك

ەلتاي

37

دانياروۆ الماگان

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

38

دانياروۆ اكماگانبەت

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

39

كوشكيىنباەۆ احمەت

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

40

جيەنبەكوۆ شەكەن

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

41

جۋسۋپوۆ كاكارمان

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

42

كاليەۆ سادىك

كۋلاك

«جاڭا جۇمىس» كولحوزى

43

بايداۋلەتوۆ دۋيسەن

كۋلاك

اقشي كولحوزى

44

ديۋسەنوۆ مۋكاش

كۋلاك

اقشي كولحوزى

45

اتاشەشوۆ كيكەنبەك

كۋلاك

اقشي كولحوزى

46

سۋراكوۆ وسپانبەك

كۋلاك

اقشي كولحوزى

47

اكباەۆ كوپىش

كۋلاك

اقشي كولحوزى

48

توكيبەكوۆ مۋسينا

كۋلاك

اقشي كولحوزى ساۋداگەر

49

ابۋەۆ گازيز

كۋلاك

اقشي كولحوزى

50

كونىشباەۆ سەريك

كۋلاك

اقشي كولحوزى

51

ايماگانبەتوۆ حاسەن

كۋلاك

ورتاقشىل

52

جانىبەكوۆ جۋماتاي

كۋلاك

ورتاقشىل

53

ماحانبەتوۆ ابسۋحان

كۋلاك

ورتاقشىل

54

مۋگايتپاسوۆ حاسەن

كۋلاك

ورتاقشىل

55

كۋلجۋمۋروۆ ارىن

كۋلاك

ورتاقشىل

56

ماكاجانوۆ كاپپار

كۋلاك

ورتاقشىل

57

شامين سەيتپەك

كۋلاك

ورتاقشىل

58

يباشەۆ مۋزدىباي

كۋلاك

ورتاقشىل

59

دجايلين كوبجاسار

كۋلاك

ورتاقشىل

60

دجۋسۋپوۆ يكرام

باي كۋلاك

اقجەرەك

61

بەيسەكوۆ راكيم

باي كۋلاك

اقجەرەك

62

بۋگۋباەۆ سۋحۋباي

باي كۋلاك

اقجەرەك

63

شەردەكوۆ كۋساين

باي كۋلاك

اقجەرەك

64

جاپەنوۆ بەكجان

باي كۋلاك

اقجەرەك

65

ەلەيسىزوۆ بەيسەكەي

باي كۋلاك

اقجەرەك

66

سكاكوۆ توكمۋرزا

باي كۋلاك

اقجەرەك

67

كۋداباەۆ زيادا

باي كۋلاك

اقجەرەك

68

نۋرماگانبەتوۆ كاسەن

مولدانىڭ ۇلى

اقجەرەك

69

كوشەگەنوۆ ماكەن

باي كۋلاك

تەگىستىك كولحوزى

70

بورانباەۆ ابەۋ

باي كۋلاك

تەگىستىك كولحوزى

71

جۋسۋپوۆا

باي كۋلاك

تەگىستىك كولحوزى

72

جولسانوۆا سۋبايدا

باي كۋلاك

تەگىستىك كولحوزى

73

شامسين تەزەكباي

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

74

جيەنباەۆ يسەنتاي

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

75

اسەنوۆ حۋنانتاي

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

76

اسەنوۆ كامەن

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

77

مۋكدەكوۆ ماديا

بايلارمەن بايلانىسى

كوكوزەك اۋىلسوۆەتى

78

دجاركىنباەۆ الكيب

بايلارمەن بايلانىسى

كوكوزەك اۋىلسوۆەتى

79

شەكشەكوۆ اساۋتاي

بايلارمەن بايلانىسى

كوكوزەك اۋىلسوۆەتى

80

دجيەنباەۆ ابدىكاريم

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

81

اسەنوۆ حاميتجان

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

82

ادليروۆ ومار

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

83

دجۋمابەكوۆ بەدەۋباي

باي كۋلاك

ءوندىرىس كولحوزى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

نۇرحاننىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:05

ءتورت دۇركىن چەمپيون

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:04

ءبىر ءوزى – ءبىر مەملەكەت

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:00

ءاميان اقشاسىز قالدى

قارجى • بۇگىن، 08:47

ساقتىق تالاپقا ساي ەمەس

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 08:37

ۇقساس جاڭالىقتار