ايماقتار • 23 ماۋسىم، 2021

دميتري اتايدىڭ ارمانى – قوستانايدا «توعىزقۇمالاق ءۇيىن» اشۋ

48 رەت كورسەتىلدى

تىڭ يگەرۋ جىلدارى توبىل وڭىرىندە توعىزقۇمالاقتى دارىپتەپ، قازاقتىڭ زياتكەرلىك ويىنىنا ەل قىزىعۋشىلىعىن وياتقان، وسى سپورت تۇرىنەن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سپورت شەبەرى، توعىز دۇركىن رەسپۋبليكا چەمپيونى دميتري پولياكوۆ اقساقالدى بۇگىندە بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى. قازىر توقساننىڭ ۇستىنە شىققان ارداگەر سپورتشى ەكى قازان، ون سەگىز وتاۋعا ءبولىنىپ، اقىل-وي ۇشقىرلىعىن تارازىلايتىن بابادان جەتكەن ءداستۇرلى ويىندى الەم جۇرتشىلىعى الدەقاشان مويىنداعان ايگىلى شاحماتتان بيىك قويادى.

 «ادام بولام دەسەڭ، ابايدى وقى، توعىزقۇمالاق وينا! ادامنىڭ وي-ءورىسىن دامىتۋعا كەلگەندە قازاقتىڭ توعىزقۇمالاعىنا جەتەتىن ەشتەڭە جوق» دەۋدەن جالىقپايتىن قاريانىڭ ەندىگى ارمانى – توبىل تورىندە ۇلتتىق ويىننىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىن «توعىزقۇمالاق ءۇيىنىڭ» اشىلعانىن كورىپ كەتۋ.

– ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتىپ جاتقان مەكەمەلەر بار ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىندە، وبلىسىمىزداعى كوپتەگەن ءبىلىم وشاعىنىڭ جانىنان جۇمىس ىستەپ جاتقان ۇيىرمەلەر بار. قوستانايدا «توعىزقۇمالاق ءۇيىن» اشۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ – دەيمىز عوي باياعى.

– توعىزقۇمالاققا ارناپ جەكە ءۇي ەمەس، ءزاۋلىم ساراي سالسا دا ارتىق ەتپەيدى. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى وسى توعىزقۇمالاق ارقىلى توبىل ءوڭىرىنىڭ اتاعى بۇكىل رەسپۋبليكاعا دۇرىلدەپ شىققان. ۇلتتىق ويىندى وسى جىلدارى ۇيرەندىم. ول كەزدە ويىن تاقتاسى بار بولعانىمەن، قازىرگىدەي قۇمالاقتار جوق بولاتىن. ولاردىڭ ورنىنا رەسپۋبليكالىق جارىستاردىڭ وزىندە بۇرشاق پايدالانىلاتىن. قازاقستان چەمپيوناتىنا العاش بارعانىمىزدا ەشكىم ەلەي قويمادى. كوماندا قۇرامىندا بەسەۋ ەدىك، جارىسقا تاس-ءتۇيىن دايىندىقپەن كەلگەنبىز. وزگە كوماندالاردىڭ ويىن ورنەگىن مۇقيات باقىلاپ، قاعازعا جازىپ الىپ وتىردىق. بۇعان بۇرىننان ويناپ جۇرگەن سپورتشىلار كۇلە قاراپ، ازىلدەپ قاعىتىپ ءجۇردى. بىراق وعان رەنجىمەدىك، كەزەك بىزگە كەلگەندە بارلىق قارسىلاسىمىزدى كىلەڭ 5:0 ۇپايىمەن جەڭىپ، فينالدىق كەزەڭگە وتتىك. فينالداعى قارسىلاسىم قازاقستاننىڭ 7 دۇركىن چەمپيونى ەكەن، ال مەن ءبىرىنشى رەت قاتىسىپ تۇرعان اداممىن. ويىن وتە تارتىستى ءوتتى، دەگەنمەن جەڭىپ شىقتىم. ءالى ەسىمدە، مەنىڭ قارسىلاسىما تاپ بەرگەن ءبىر اقساقال: «جەتى جىل قاتارىنان جەڭىپ ءجۇردىڭ ەمەس پە؟ بۇگىن نە بولدى ساعان؟ جارىسقا ءبىرىنشى رەت قاتىسىپ تۇرعان ادامنان جەڭىلىپ، جەرگە قاراتتىڭ. قازىر بازارعا بارام دا، جۇرتقا جايام وسى ماسقاراڭدى!» دەپ اشۋ شاقىردى. الگى اقساقالدىڭ ارەكەتىنە قاراپ العاش كۇلكىم كەلدى، بىراق كەيىن ويلاپ قاراسام، قازاق حالقى ءۇشىن توعىزقۇمالاقتىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ سونشالىقتى قىمبات ەكەنىن سول اقساقال ارقىلى ءتۇسىنىپپىن. وسىدان كەيىن قازاقستان بويىنشا ون جىلداي ەشكىمگە دەس بەرمەدىك. توعىزقۇمالاقتان ەلىمىزدەگى تۇڭعىش سپورت شەبەرى اتاندىم. ۇلتتىق ويىننىڭ وسى وڭىردە ورىستەۋىنە ۇزاق جىلدار بويى كوپ ۇلەس قوستىم، مۇنى ءوزىم دە ماقتانىش تۇتام. ەندى «توعىزقۇمالاق ءۇيى» قوستانايدا سالىنباعاندا، باسقا قايدا سالىنۋ كەرەك؟ – دەپ، اقساقال راحاتتانا ك ۇلىپ الدى.

دميتري ستەپانوۆيچ ءوز قيالىنداعى «توعىزقۇمالاق ءۇيىنىڭ» جوباسىن دا سىزىپ قويىپتى. بۇل ۇسىنىسىن وبلىستىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنىڭ بىرىنە ايتقان ەكەن. بىراق دۇرىس جاۋاپ بولماپتى. سوڭعى ءۇش اي بويى سىرقاتتانىپ، ۇيىنەن شىعا الماي قالعان ارداگەر سپورتشى جاعدايى تۇزەلسە، وبلىس اكىمىنىڭ قابىلداۋىنا جازىلاتىنىن ايتتى.

تالاي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدى باستان وتكەرگەن قاريانىڭ ادامي بولمىسىنا، قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن تاربيەسىنە، سالت-داستۇرىنە دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىنە سۇيسىنبەسكە بولمايدى. ونىڭ وسى ءبىر كىسىلىك قاسيەتىنە توقتالا كەتۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساعاندى ءجون كوردىك.

دميتري اتاي نەگىزى پاۆلودار وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. بالا كەزىنەن-اق ماتەماتيكا مەن گەومەترياعا قاتتى قىزىعىپ، عالىم بولۋدى ارمانداپتى. ويتكەنى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇسىپ، پەتەربوردان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن مىقتى ماتەماتيك مۇعالىمنىڭ الدىن كورىپتى. قازىر ول ۇستازىنىڭ اتى-ءجونىن ۇمىتىپ قالعانىمەن، العان ءبىلىمى مەن ءتالىم-تاربيەسى جادىنا مىقتاپ ءسىڭىپ قالعان. «...سودان كەلەسى مەكتەپكە اۋىسىپ كەتتىم. ول مەكتەپتە ساباق ۇستىندە ماتەماتيكا پانىنەن بەرەتىن مۇعالىممەن تايتالاساتىن بولدىم. ۇستازىم ەسەپتى ءبىر امالمەن شىعارسا، مەن وزىمشە ءبىر امالمەن شىعارىپ ءجۇردىم. كەيىن مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ، الماتىعا بارىپ، فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىردىم. جوعارى باعا العانىممەن، ودان قايىر بولمادى، كىلەڭ ۇشتىك باعا العان سوعىستان ورالعان مايدانگەرلەر ورىننىڭ ءبارىن الىپ قويىپتى. ول كەزدە وقۋعا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە مايدانگەرلەر قابىلداناتىن. ودان مەديتسينا ماماندىعىنا بارىپ ەدىم، ول جەردە دە ورىن قالماپتى. ءبىزدىڭ ۋاقىتتا وقۋعا تۇسە الماي، اۋىلعا قايتىپ كەلۋ دەگەنىڭ – ولىممەن پارا-پار بولاتىن. قالايدا وقۋعا ءتۇسۋ كەرەك، امالسىز دەنە تاربيەسى ماماندىعىن تاڭداۋعا تۋرا كەلدى. ولارعا ءدال سول ساتتە ادام جەتپەي جاتىر ەكەن، مەنى قۇشاق جايا قارسى الدى. وسىلايشا، ماتەماتيك بولسام دەگەن ارمانىم ساعىمعا اينالىپ، اياق استىنان سپورتشى بولىپ شىعا كەلدىم»، دەگەن دميتري ستەپانوۆيچ وسى جەردەن اڭگىمەسىن كىلت ءۇزدى.

– وسى قازاقتاردىڭ جەتى اتاسىنا دەيىن جاتقا بىلەتىنىنە قاتتى سۇيسىنەمىن. وتە ءبىر قايران قالارلىق كەرەمەت دۇنيە عوي. مەن، مىسالى، مىقتاعاندا ەكىنشى اتامدى عانا بىلەمىن. ودان ارعىلارى كىمدەر، قانداي ادامدار بولعان؟ ول جاعى جۇمباق. قازاقتىڭ وتباسىلىق تاربيەسى دە عاجايىپ ينستيتۋت. مەنىڭ پاتەرىم ءۇشىنشى قاباتتا. اندا-ساندا تازا اۋاعا شىعىپ، ۇيگە جاقىن بولعاندىقتان، ورتالىق ساياباقتا سەرۋەندەپ كەلەمىن. كورشىمىز – قازاق. كەيدە تومەن ءتۇسىپ بارا جاتىپ، سول ءۇيدىڭ كىشكەنتاي بالاسىمەن جولىمىز توقايلاسىپ قالادى. مۇندايدا الگى بالاقاي تاياعىمدى الىپ، قولتىعىمنان دەمەپ، جۇگىرىپ بارىپ ەسىكتى اشىپ اۋلاعا دەيىن شىعارىپ سالادى. وزگە ۇلتتىڭ بالالارى بۇلاي ىستەمەيدى عوي. قارشاداي عانا بالا مۇنى قايدان بىلەدى؟ دەمەك، بۇرىنعىلاردان، قاننان كەلەتىن بولىپ تۇر عوي، دەدى ماعان ويلى كوزىمەن تەسىلە قاراپ قالعان اقساقال.

– دميتري ستەپانوۆيچ، توعىزقۇمالاقتى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىز؟ – دەيمىن ءسوز اۋانىن باستاپقى اڭگىمەگە قاراي بۇرىپ. اقساقال ءسال ءمۇدىرىپ بارىپ:

– شىنىمدى ايتسام، ءدال كىمنەن قاشان ۇيرەنگەنىم ەسىمدە جوق. دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرىپ، جەڭىل اتلەتيكا، سەمسەرلەسۋ، بوكس سياقتى سپورت تۇرلەرىن مەڭگەردىم. شاحماتتى دا ءتاۋىر وينايتىنمىن. وقۋدى تامامداعان سوڭ 1954 جىلى كومسومولدىق جولدامامەن  قوستانايعا كەلدىم. مۇندا ءبىراز جىل وبلىستىق سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردىم. توعىزقۇمالاقتى وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ ۇيرەندىم. كەيىن ارىپتەستەرىمە ۇيرەتتىم. بۇرىن جۇمىستا تۇسكى ءۇزىلىس كەزىندە شاحمات ويناۋشى ەدىك، توعىزقۇمالاق ۇيرەنىپ العان سوڭ ونى مۇلدە ۇمىتتىق. وسىلايشا، ءسال بوساي قالساق، توعىزقۇمالاققا وتىرۋدى ادەتكە اينالدىردىق. اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ دەنە تاربيەسى كافەدراسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە ساباقتان تىس ۇيىرمە اشىپ، ستۋدەنتتەرىمدى وسى سپورت تۇرىنە باۋلىدىم. ال 1992 جىلى ءبىرجولا جاتتىقتىرۋشىلىق قىزمەتكە كوشىپ، كەيىنگى بۋىن جاستارعا توعىزقۇمالاق ۇيرەتە باستادىم، – دەيدى قارت ۇستاز.

توعىزقۇمالاق شەبەرى ۇلتتىق سپورت ويىنىنىڭ تاريحىنا ءۇڭىلىپ، ءبىراز زەردەلەپ كورىپتى. توعىزقۇمالاقتى دانىشپان ابايدىڭ دا ءسۇيىپ ويناعانىن ەستىگەن دميتري اتاي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن ساتىپ الىپ، باستان-اياق وقىپ شىعادى.

– توعىزقۇمالاققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىم ارقىلى ۇلى ابايعا ەسىك اشىلدى. اباي كەيىنگى ۇرپاققا باعا جەتپەس رۋحاني قازىنا بولىپ قالدى. بۇل – تالاسسىز شىندىق. ابايدىڭ شىعارمالارىن بۇگىندە بۇكىل الەم وقيدى، سول سياقتى توعىزقۇمالاق تا ۋاقىت ىلگەرىلەگەن سايىن كەڭ ءورىس جايىپ، جالپىحالىقتىق سپورت ويىندارىنىڭ ساناتىنا كىرەتىنى ءسوزسىز، دەدى قارت سپورتشى.

توعىزقۇمالاقتىڭ توبىل وڭىرىندەگى جوقشىسى اتانعان ارداگەر سپورتشى – بۇگىندە «ۇلتتىق ويىن – توعىزقۇمالاقتى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى. ەسىمدەرى رەسپۋبليكاعا بەلگىلى تالعات توقتىباەۆ، اسەمگۇل شەگەباەۆا سىندى ساڭلاق سپورتشىلاردىڭ دميتري پولياكوۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققان توعىزقۇمالاق شەبەرلەرى ەكەنىن دە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. پولياكوۆ نەگىزىن قالاعان توبىل تورىندەگى توعىزقۇمالاق مەكتەبىندە بۇگىندە 4 مىڭنان استام سپورتشى شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ ءجۇر. ولاردىڭ ىشىندە الەم بىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەگەرلەرى مەن رەسپۋبليكا چەمپيوندارى دا بار.

 

قوستاناي وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار قايتا قىمباتتاي باستادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 11:47

نۇرحاننىڭ دومبىراسى

ونەر • بۇگىن، 09:05

ءتورت دۇركىن چەمپيون

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:04

ءبىر ءوزى – ءبىر مەملەكەت

TOKYO2020 • بۇگىن، 09:00

ءاميان اقشاسىز قالدى

قارجى • بۇگىن، 08:47

ۇقساس جاڭالىقتار