قوعام • 21 ماۋسىم، 2021

جۇمىس كوپ، جۇمىسشى از

149 رەت كورسەتىلدى

ەل ىشىندە «ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىرمىز» دەگەن جەلەۋ ءجيى ايتىلادى. شىنىمەن اركىم ىرزىعىن تاباتىن جۇمىس ورنى جوق پا؟ وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ زەردەلەگەنىمىزدە، وبلىستا 4 مىڭنان استام، ال وبلىس ورتالىعىنىڭ وزىندە 1 مىڭنان استام جۇمىس ورنىنىڭ بوس تۇرعاندىعىن بىلدىك. دەمەك جۇمىس كوپ، جوعى – ىنتا مەن ىقىلاس.

تاياۋدا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگە­سىندەگى شورتاندى اۋدانىنا قاراستى بوزايعىر اۋىلىنا جولىمىز ءتۇستى. كەيىنگى جىلدارى شاعىن اۋىلدىڭ شىرايى كىرىپ قالىپتى. كوشىپ كەلىپ، قونىستانۋشىلار دا از ەمەس. تىرشىلىك بار. قاي تاراپقا قاراساڭ دا، مال باعىپ، ءونىم شىعارىپ، جانتالاسىپ جاتقان، كاسىبىن دوڭگەلەتسەم دەپ ۇمتىلىپ تۇرعان كاسىپكەرلەر. جاڭا جۇمىس ورىندارى دا جاۋىننان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاپ، كوبەيە باستاعان. سونىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى كىرپىش زاۋىتى. استانانىڭ الدەنەشە عيماراتى وسى كاسىپ­ورىننىڭ كىرپىشىمەن تۇرعىزىلىپتى. دەمەك ءونىمى ءوتىمدى، سۇرانىس بار. قازىر قۇرى­لىسشى قاۋىم ساپاعا ايرىقشا ءمان بەرەدى. تالاپ دەڭگەيىنەن تابىلىپ تۇرعان زاۋىتتىڭ ەڭ باستى ماسەلەسى – جۇمىس كۇشىنىڭ تاپشىلىعى. بۇگىنگى تاڭدا شاعىن كاسىپورىن وتىزدان استام ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جۇ­مىس­شىلاردىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسى اتقار­عان جۇمىستارىنا وراي ايىنا 150-250 مىڭ تەڭگە كولەمىندە اينالادى. ىرگەدەگى ەلدى مەكەننەن، جۇمىس ىستەيتىن ادام تابا الماعان سوڭ توڭىرەكتەگى 4-5 اۋىلعا ساۋىن ايتىپ، جۇمىسشى جيناعان. ولار كۇن سايىن قاتىناپ جۇمىس ىستەيدى.

– قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان جايت – جۇمىس قولىنىڭ جەتپەۋى، – دەيدى زاۋىت باسشىسى، – قازىرگى كۇنى جىلىنا 3 ملن دانا كىرپىش شىعارۋعا قاۋقارىمىز تولىق جەتەدى. ەگەر جۇمىس كۇشى جەتسە، بۇل كورسەتكىشتى ەكى ەسە كوبەيتۋگە بولار ەدى. اتتەڭ، ادام تاپپاي قينالىپ وتىرمىز. ءتورت مەزگىل تەگىن تاماعىن، اۋىلداردان قاتىنايتىندارعا كۇندەلىكتى 10 ليتر جاعار مايىن بەرەمىز. اتقارعان جۇمىسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى ەڭبەك­اقىلارىن اي سايىن ەمەس، كۇن سايىن تو­لەيمىز. جاسىراتىنى جوق، كەيبىرەۋلەرى قول­دارىنا ازىن-اۋلاق قاراجات تيگەننەن كەيىن ەكى-ءۇش كۇن قاراسىن كورسەتپەي كە­تەدى. قارنىڭنىڭ اشاتىنى دا وسى جەر. اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن ايىنا 200 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ەڭبەكاقى تاپسا، از ناپاقا ەمەس قوي. 2،5 مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن ەلدى مەكەننەن كىشكەنتاي زاۋىتتا جۇمىس ىستەيتىن اينالدىرعان الپىس ادامدى تابا الماۋ جىگەرىڭدى قۇم قىلادى.

جالعىز كاسىپورىنداردا عانا ەمەس، اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى دا بىلىكتى مامانعا ءزارۋ. ەل ىشىندە مەحانيزاتور جەتىسپەيدى. كۇزگى ەگىن وراعى كە­زىندە كومباين تىزگىندەيتىن ادام تاپپاي قي­نالادى. ءار جىل سايىن وڭىردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجدەرى دايىندايتىن تۇلەكتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. ونىڭ باستى سەبەبى، اتالعان وقۋ ورىن­دا­رىنداعى ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق با­زانىڭ زامان اعىمىنا ساي جاڭعىر­تىلماۋىندا.

– كوللەدج ءبىتىرىپ كەلگەن ماماندى تاعى ەكى-ءۇش جىل دايىنداۋعا تۋرا كەلەدى، – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى شارۋا قوجالىعىنىڭ اگرونومى ماعجان بولاتوۆ، – ءبىز ءتىپتى كورشىلەس سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان جۇمىسشى شاقىرىپ، جۇمىس ىستەتىپ وتىرمىز. ەڭبەكاقىسىن ۋاقىتىلى تولەيمىز. باسقاسىن ايتپاعاندا، الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن ءار مەحا­نيزاتور كوكتەمگى ەگىس جانە كۇزگى وراق ناۋقاندارى كەزىندە 2 ملن تەڭگەگە جۋىق ەڭبەكاقى تابادى. بۇدان بىلايعى ۋاقىتتا قاجەتتى كادر­دى ءار شارۋاشىلىق ءوزى دا­يىن­داپ الۋى كەرەك شىعار. قازىر القاپ­تاردا جۇمىس ىستەيتىن تەحنيكا جىل سايىن جاڭارتىلۋدا. بۇرىنعى تەحنيكا تە­تىگىن جاقسى بىلەتىن مايتالمان مە­حا­نيزاتوردىڭ ءوزى جاڭاسىن بىردەن يگەرىپ كەتە المايدى.

ءبىر قاراعاندا، ءىرى شارۋاشىلىقتار قاراپايىم جۇمىسشىنىڭ قادىرىن بىلەتىن سىڭايلى. ات-تۇيەدەي قالاپ اكەلگەن سوڭ بار جاعدايىن جاساپ، ءتىپتى قاسى مەن قاباعىنا قاراپ وتىر دەسەك تە ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. ويتكەنى كەتىپ قالسا ورنىن باساتىن، مەن جۇمىس ىستەيمىن دەپ جۇلقىنىپ وتىرعان ادام جوق. باسپاناسىن ساتىپ الىپ بەرىپ، ەڭبەكاقىسىن ۋاقىتىلى تولەپ، ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە تەگىن تاماقتاندىرىپ، جاس بالاشا وبەكتەپ وتىر. بىراق سونىڭ وزىندە سالاعا قاجەتتى جۇمىس كۇشى جەتىسپەيدى.

اۋىلداعى جاعداي وسىلاي بولعاندا، وبلىس ورتالىعىنداعى ماسەلە دە وتكىر كۇ­يىندە. قازىر كوكشەتاۋ قالاسىندا 1 مىڭ­نان استام جۇمىس ورنى بوس تۇر. اسى­رەسە، جول ۋچاسكەلەرى مەن قۇرىلىس سالاسى قارا جۇمىسشىعا سۋساپ وتىر. ارينە، قارا قار­عانىڭ ميى قاينايتىن ىستىقتا نەمەسە جاۋىن-شاشىندا قارا جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس ەكەندىگى تۇسىنىكتى. ايتسە دە، قولى قي­مىلداعاننىڭ اۋزى قيمىلدايدى ەمەس پە؟

– حالىق ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ قالدى، – دەيدى ەل اعاسى ەسەن اۋباكىروۆ، – اۋىلداعى جاعداي تۇسىنىكتى، وتپەلى كەزەڭدە مەحانيزاتور ماماندىعىنىڭ قادىرىن كەتىرىپ الدىق. ولار وسى ۋاقىتتا دۇرىس ەڭبەكاقى الا المادى. سەرىكتەستىكتەرى مەن شارۋا قوجالىقتارى مەحانيزاتورلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن شوپپەن، سابانمەن، استىق قالدىعىمەن تولەدى. ءارى ولار جىل بويى جۇ­مىسپەن قامتىلمايدى. تابىس تابا­تىن ۋاقىتتارى كوكتەمگى ەگىس، ءشوپ شابۋ، ەگىن وراعى كەزىندە عانا. قىس بويى جۇمىسسىز وتىرادى. وسى تۇيتكىل جاس تولقىننىڭ ىنتاسىن كەمىتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى ماقالاسىندا «اقىر اياعىندا، الەمدىك وركەنيەتتىڭ بارلىق قۇندىلىقتارى، بارلىق ەكونوميكالىق جانە مادەني بايلىقتار ۆيرتۋالدى قارجى ينستيتۋتتارىمەن ەمەس، ادامنىڭ ەڭبەگىمەن جاسالادى» دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەڭبەكتىڭ ءامىرشى ەكەنى دە راس. دەمەك الداعى ۋاقىتتا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىن ناسيحاتتاپ، ولاردىڭ اقادال، كەي جەرلەردە ءتىپتى ەرلىكپەن پارا-پار جۇمىسىن قۇرمەتتەپ، كوپشىلىككە كورسەتكەن ءلازىم. ايتپەسە، «جەڭىلدىڭ استىمەن، اۋىردىڭ ۇستىمەن...» جۇرسەم دەيتىن پيعىل كوبەيدى.

ەل اعاسىنىڭ ءسوزىن جوققا شىعارا الماس ەدىڭىز. سولاي بولىپ تۇرعانى دا راس. جوعارىدا وبلىس ورتالىعىندا 1 مىڭنان استام جۇمىس ورنىنىڭ بوس تۇرعانىن ايتتىق. بۇل قانداي جۇمىستار؟ ءتىپتى تولىپ جاتىر. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنان باستاپ، ونداعان ماماندىق يەلەرى قاجەت. ەڭبەكاقىلارى دا تاۋبە دەرلىك. ايىنا 90 مىڭنان 150 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تابىس تابۋعا بولادى. بوس تۇرعان جۇمىس ورىندارىنىڭ بارلىعى بىردەي قارا جۇمىس ەمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەلىك، ماسەلەن، وبلىس ورتالىعىنا 27 ەسەپشى كەرەك ەكەن. اسپاز، شاشتاراز دا قاجەت. اقىل تارازىسىنا سالىپ بەزبەندەسەڭىز ەرگە دە، ايەل ادامعا دا جۇمىس تابىلادى.

– ءبىز وتكەن جىلى پاندەميا باستالماي تۇرىپ قالاداعى حالىق كوپ شوعىرلاناتىن ورىندارعا شاتىرلار تىگىپ، بوس جۇمىس ورىندارى جارمەڭكەسىن جاساپ، قىرۋار جۇمىس ىستەدىك. ەگەر ادامدا ىقىلاس بولسا، قايتا دايارلاۋ كۋرستارى ارقىلى وقىپ، بىلىمدەرىن جەتىلدىرۋگە بولاتىنىن ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىردىك. بيىل دا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋدەمىز، – دەيدى كوك­شەتاۋ قالالىق ەڭبەكپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ مامانى الەكساندر سولود­كو، – اركىمنىڭ ەڭبەككە دەگەن كوزقاراسى ءار­تۇرلى. ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ قولدارىنان كەلەتىن جۇمىسقا ورنالاسىپ جاتقان مۇم­كىندىگى شەكتەۋلى ادامدار دا بار. ونداي ادامدار العا ۇمتىلىپ، تىرمىسىپ جات­قاندا، تەپسە تەمىر ۇزەتىن، ون ەكى مۇشەسى ساۋ ازاماتتاردىڭ قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر­عانى قارنىڭدى اشىرادى.

ءسوز سوڭىن قورىتىندىلاي كەلە، شيىرا ايتاتىن وي اۋىلدا دا، قالادا دا جۇمىس كوزىنىڭ بار ەكەنى. جەتىسپەي جاتقانى  – ءوز يگىلىگى ءۇشىن جانىن جالداپ جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ىنتا مەن ىقىلاس.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار