تاريح • 21 ماۋسىم، 2021

اقىلدىڭ ازابى

90 رەت كورسەتىلدى

تاعدىردان اياۋسىز سوققى كورسە دە، الاش ارمانىن ايالاپ، الاش اماناتىنا ادال بولىپ، ۇلتى ءۇشىن جانكەشتى جۇمىس جاساعان جاندار عۇمىر جەتكەنشە ۇزدىكسىز جازا بەرەتىن تاقىرىپ. بۇگىنگى اڭگىمە احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆ تۋرالى.

عازيزا جۇبانوۆانىڭ «مير موي – مۋزىكا» دەگەن شاعىن ەكى كىتابى بار. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن ءباسپاسوز بەتىن كورمەگەن كۇندەلىكتەرى، ەسسەلەرى، جولجازبالارى قىزى دينا مامبەتوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «اسيم» كومپيۋتەر باسپا ورتالىعىنان ورىس تىلىندە جارىق كوردى. ۇلتتىق مۋ­زىكا تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن قوز­عايتىن بۇل كىتاپتار وقىرمان ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەدى. وكىنىشكە قاراي، ارزىمايتىن دانامەن شىقتى. ساپاسى دا سىن كوتەرمەيدى، بولماسا اركىم دە تۇشىنىپ وقيتىن-اق كىتاپ. وسى كىتابىندا قازاق قىزدارى اراسىنان شىققان تۇڭعىش كاسىبي كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆا اكەسى، ۇلت رۋحانياتى ۇستىندارىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ قيىن تاعدىرىنا ءبىر تاراۋ ارناعان. وندا بىزگە ءالى كۇنگە بەيمالىم، ايتىلا بەرمەيتىن كوپ جايدىڭ سىرىن اشقان.

قازاق رۋحانياتىنا، عىلىمىنا ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن جۇبانوۆتار اۋلەتىن كىم بىلمەيدى؟! احاڭنىڭ اعاسى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ ءتىل عىلىمىنىڭ بيىگى بولا تۇرا، العاش قازاق كۇيى جونىندە جويقىن ماقالا جازعان ادام. ول كىسى «حالىق جاۋى» اتانعان سوڭ احمەت جۇبانوۆ تا كوپ ازاپ كوردى. ءتىپتى احاڭدى فيلار­مونياعا ەسىك اۋزىندا وتىراتىن ۆاحتەردىڭ ءوزى كىرگىزبەي قويعان. ء«وزى اسىراپ، كۇشىك ەتكەندەر» سو­ڭىنا شام الىپ ءتۇستى.

عازيزا اپامىز ەر مىنەزدى، وجەت ادام ەدى. اكەدەن قالعان قاسيەت قوي. ول دا تالاي مارتە قازاق بالا­سىنا قامقور بولدى. ءومىرى تۇت­قىندا ءوتىپ، تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقانعا دەيىن تامۇق كۇي كەشكەن سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ عازەكەڭنىڭ ەر-ازاماتتاردىڭ قو­لى­نان كەلمەيتىن جاقسىلىعىن ايت­قاندا ەتەگى جاسقا تولاتىن. سول عازيزا ءبىر كۇنى اكەسىنە: «پاپا، ءسىز وسى نەگە ءوزىڭىزدىڭ ءومىر باقي ىزىڭىزگە تۇسكەن ادامدارعا قامقور بولىپ، جاقسىلىق جاساپ جۇرەسىز؟ ءتىپتى قوناققا شاقىراسىز، ولار جونىندە ماقتاۋىن كەلتىرىپ، ارنايى ماقالا جازاسىز. شاكىرتتەرىڭىز­گە سولاردىڭ شىعارماشىلىعى جو­نىندە كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاتاسىز. مۇنى قا­لاي تۇسىنۋگە بولادى؟» دەيدى. سوندا احاڭ: «ە، قاراعىم، كىم قاتە­لەسپەيدى؟ كىسىنى قۇتقاراتىن كەكشىلدىك ەمەس، تەكشىلدىك. ولار مەنى ءبىر رەت ولتىرسە، مەن جازعان ماقالادان سوڭ كۇندە ءولىپ جاتقان جوق پا؟» دەپتى.

ادامعا اقىلدان گورى مەيىرىم كوبىرەك كەرەك دەگەن ءبىر ءتامسىل بار. احاڭدا سول مەيىرىم-شاپاعات بول­ماعاندا، تارتىسۋمەن جۇرگەندە قازاقتىڭ مۋزىكا مادەنيەتى، تاريحى كەنجەلەپ، قانشاما ماسەلە جالعاننىڭ جارىعىنا شىقپاي قالار ما ەدى دەپ تە ويلايسىڭ. قازاق مۋزىكا تاريحىنا تۇڭعىش عىلىمي نەگىز سالعان (ا. سەيدىمبەك) احمەت قۋان ۇلىنىڭ ينەنىڭ ۇشىندا وتىرىپ جازعان كول-كوسىر ەڭبە­گىن، ورنىن، باعاسىن بۇگىنگى عا­لىم­سىماقتاردىڭ بىلە بەرمەۋى وزە­گىڭدى ورتەيدى. بولماسا، «قازاق كومپوزيتورلىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەپ ە.برۋسيلوۆسكي­دى ايتامىز» دەپ جازا ما؟ قازاق­تىڭ مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ اۋىزشا، جازباشا ءداستۇرىنىڭ تاريحىنا تەرەڭ بويلاماي، شالا ساۋاتتى ادامنىڭ ءوزى يلانبايتىن مۇنداي سىڭارجاق پىكىرلەردى ايتا سالۋ كىم ءۇشىن، نە ءۇشىن كەرەك؟ «قانداي مۋزىكا جازباسام دا، ول قازاق مۋزىكاسى بولىپ شىعا بەرەدى» دەپ ەۆگەني گريگورەۆيچتىڭ ءوزى مو­يىنداعانداي، ەگەر ءتىرىلىپ كە­لە­تىن بولسا، وسى ءبىر قيسىنسىز با­عاعا ءسوزسىز قاتتى قاپالانعان بو­لار ەدى. ول مۋزىكادان ۇلكەن تۇ­سىنىگى بولعان، سودان ءلاززات الىپ، رومانتيكالىق كۇي كەشكەن ادام. قازاق مۋزىكاسىنىڭ زور قۇدىرەتىمەن رۋحتانىپ، قازاقتىڭ ءوز بايلىعىن وزىنە ەرىنبەي، جالىقپاي قايتارىپ بەرگەن بەينەتقور ادام.

جالپى، ءبىز بىلە بەرمەيتىن ءبىر جاعداي، سول جىلدارى ۇلت مۋزى­كا­سىنىڭ بايتاق بايلىعىن ەسەپسىز پايدالانۋ، رەۆيزياعا، شىرعالاڭعا سالۋ پروتسەسى دە قاتار ءجۇردى. بۇل دا زەرتتەۋشىسى تابىلسا، جۇيەلى تۇردە قوپارا زەرتتەلسە، كوپ سىردى اشاتىن تاقىرىپ. ارينە بۇل ەندى باسقا اڭگىمە.

سول تۇستا بەلگىلى تۇلعالارمەن بىرگە كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىنا قاتار ۇسىنىلعان احاڭدى رەس­پۋبليكا يدەولوگتەرى «قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەرىن زەرتتەگەن ادامعا مۇنداي اتاق بەرۋ جارامايدى» دەپ وتكىزبەي دە قويعان. قىسقاسى، بۇل توڭىرەكتە شىندىققا كوز جەتكىزگىڭىز كەلسە، تاريح عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور تالاسبەك وماربەكوۆ پەن مارقۇم، ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ دوكتورى سارا كۇزەمباەۆانىڭ، اكادەميك سەرىك قيراباەۆتىڭ اششى شىندىقتى ايتقان ماقالالارىن قاراپ شىققان دا ابزال.

1958 جىلى ماسكەۋدە قازاق ادە­بيەتى مەن ونەرىنىڭ ون كۇندىگى وتە­تىن بولىپ، وعان شىعارماشىلىق جاعىنان جەتەكشىلىك ەتۋ احمەت جۇبانوۆقا جۇكتەلەدى. دايىندىق قورىتىندىسىندا كوميسسيا مۇشە­لەرى ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «دۋدار-اي» وپەراسىن ءالى دە ءبىر قايناۋى ىشىندە ەكەنىن ايتىپ، جاراتپايدى. قايتا جەتىلدىرۋ كەرەك دەگەندە ول باس تارتادى. بۇدان بۇرىن «رۋسلان مەن ليۋدميلا» دا وسىنداي كۇي كەشكەن. بۇل جونىندە عازيزا جۇ­بانوۆا اتالعان كىتابىندا بىلايشا ەسكە الادى.

« ۇلى ادامدى قورلاۋدىڭ وسى ءبىر اقىلعا سىيماس ءتۇرىن ەسىمە ال­عان سايىن جۇرەگىم سىزدايدى. اڭگىمە وسىمەن بىتسە جاقسى عوي. باياعى ارىزقويلار ەسكى اۋەنىنە قايتا باسىپ، ورتالىق كوميتەتكە مەنىڭ اكەمنىڭ ۇستىنەن تاعى دا «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىپ، كول­دەي حات جازدى. تاعى دا ازاپتى كۇندەر باستالدى. سونداعى قويعان كىناسى، اكەم دەكادا باعدارلاماسىنا «رۋسلان مەن ليۋدميلا» اتتى ورىس وپەراسىن ەندىرمەپتى.

ءبىزدىڭ قوعامدا قانداي جابايى عادەتتەر بولدى دەسەڭىزشى. كو­ميسسيا مۇشەلەرى تاراپىنان قويى­لىمى جانە ورىندالۋى جا­عىنان ءالسىز دەپ تانىلىپ، قاتتى سىنعا ۇشىراعان سپەكتاكلگە دە اقىر سوڭىندا «ۇلتشىل» جۇبانوۆ كىنالى بولىپ شىعادى. سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان بەلياەۆ دەگەن بىرەۋ: «ول ۇلتشىلدى وسىلاي تۇزاققا تۇسىردىك قوي» دەپ ماساتتانىپتى. ءسويتىپ ەكى جىل عۇمىرىن ارناپ، بۇكىل وداقتى تامساندىرعان دەكادا حيكاياسى اكەمنىڭ قايتادان توسەك تارتۋىمەن اياقتالدى.

ول ساعاتتار بويى ءۇن-ءتۇنسىز جا­تاتىن دا قوياتىن. ءبىز ونىڭ كو­ڭىلىن اۋلاۋعا تىرىساتىنبىز. نەمە­رەلەرىنە قاراپ، ءالسىز عانا ەزۋ تارتاتىن. ءبىر كۇنى ول كۇتپەگەن شەشىم قابىلدادى. «فرۋنزەگە كەتەمىن، وندا دوستارىم كوپ. ءومىر سۇرۋگە دە، جۇمىس ىستەۋگە دە قولايلى» دەدى. شوشىپ كەتتىك. قايتا-قايتا جىلاپ-سىقتاپ ءجۇرىپ، ايتەۋىر را­­يىنان قايتاردىق. «وتاندى ەش­تەڭەمەن ايىرباستاي المايسىڭ عوي» دەۋگە دەيىن باردىق. وسى ءبىر سوزدەن كەيىن، ونىڭ كوزىنەن ءمولت-ءمولت ەتكەن جاس كوردىك. ءسويتىپ ءبارىمىزدىڭ كوڭىلىمىز بوساپ، بۇل تاقىرىپقا قايتا سوقپادىق».

وسىنداي جاعدايلار احاڭنىڭ جاۋلارىن كوبەيتە تۇسەدى. قىسقا­سى بۇل دەكادادان جۇرتتىڭ ءبارى الپىنشاق-سالپىنشاق تاعىنىپ، كۇيەۋىم مامبەتوۆ ەكەۋمىز دە بىر­دەڭە الىپ جاتقاندا، سول ءۇشىن ءومى­رىنىڭ جارتىسىن بەرىپ، اۋرۋ تاپ­قان اكەمە ەشتەڭە بۇيىرمادى، دەپ جازادى عازيزا. ارينە احاڭدى تۇقىرتۋدىڭ باسى بۇل ەمەس ەدى. اسىرەسە 1948 جىلعى كوسموپوليتيزم ناۋقانى باستالعاندا ۇلت زيا­لىلارىنا ەكى كۇننىڭ بىرىندە «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ جاتتى. ارينە بۇل بالەكەت احاڭدى دا اينالىپ وتپەدى. «قازاق حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى» اتتى كىتا­بىن­دا جاريالانعان كەنەسارى جو­نىندەگى حالىق اۋەنىنىڭ نوتا­سىن ءبىر سىلتاۋ ەتسە، وركەستر قۇرا­مىن­داعى بوكەيحانوۆتار ءۇشىن دە جاۋىعۋشىلار قاپتادى. ايتەۋىر بۇل زۇلماتتان امان قالدى دەگەنى بولماسا، كونسەرۆاتوريانىڭ تۇڭ­عىش پروفەسسورى، تۇڭعىش كاسىبي مۋزىكانت، اكادەميك-كومپوزيتور، ديريجەر – سان قىرلى قازاق تاعى دا جۇمىسسىز قاڭعىپ قالدى. سودان ماسكەۋگە كەتتى. بالالارى عازيزا، بولات، قايىر ۇشەۋى ستۋدەنت ەدى. اكەسىنە ءبىر بولمە جالداپ، ءتورت ادام ستۋدەنت ستيپەندياسىمەن ءومىر ءسۇردى. كۇنكورىس كەرەك. احاڭ ۆينوگرادوۆتىڭ «وسۋج­دەنيا پاگانيني» اتتى رومانىن قازاقشالادى. «عاسىرلار پەر­نە­سىن» جازدى. ەسكى وبليگاتسيالارمەن كۇن كوردى. ونىڭ وزىندە دە ۇتىس شىعا قالسا. ءتىپتى شەشەمىز باراحولكاعا بارىپ، ۇساق-تۇيەك تە ساتقان. جۇبايى باس ساقيناسىنا ۇشىراپ، اۋرۋ تاپتى. وسىلاي ەكى جىلعى سەندەلىستەن سوڭ الماتىعا قايتىپ، كونسەرۆاتورياعا ورالادى. ەلۋ جاسىمەن ارنايى قۇتتىقتا­عان ەشكىم بولمايدى. ءبىر عاجابى احاڭ قامقورلىق جاساپ، كەيىن بيىك تۇلعالارعا اينالعان ادامداردىڭ ىشىندە ونىڭ بۇل كەلىسىنە قارسى شىقپاعانى كەمدە-كەم بولدى. تەك قانا ءوزى «ونىڭ «قازاق ءۆالسى» گاگاريننەن بۇرىن عارىشقا شى­عىپ كەتكەن» دەپ بيىك باعاسىن بەر­گەن لاتيف حاميدي عانا ايىپتا­ۋىن الىستان وراعىتىپ، استارلاپ قانا ايتسا، قالعاندارى مۇلدەم اشىق كەتكەن. بۇل جونىندە ارحيۆ ماتەريالدارىنا، ونداعى ستە­نو­گراممالارعا سۇيەنىپ، ءتۇسىن تۇستەپ، اتىن اتاپ دالەلدى دەرەك­پەن جازعان ت.وماربەكوۆتىڭ «ا.جۇبانوۆتى قۋدالاۋ. قازاق حالىق مۋزىكاسى قالاي قۋدالاۋعا ۇشىرادى؟» ماقالاسىنان تولىق مالىمەت الۋعا ابدەن بولادى.

جارايدى، بۇل جىلداردى ۇلت زيالىلارىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيى­رىلگەن كەزەڭ ەدى، جارالى جىل­داردىڭ جاڭعىرىعى دەيىك. تاياۋدا مۇراعاتىمدى اقتارىپ وتىرىپ، ءبىر بروشيۋراعا كوزىم ءتۇسىپ، تاڭ­عالدىم. «قۇرمانعازى اتىنداعى وركەستر» اتتى بۇل شاعىن سۋرەتتى كىتاپتىڭ اۆتورى ۆ.مەسسمان دەگەن كىسى. قازاق سسر-ءى مەن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ 50 جىلدىعىنا ارناپ شىعارىلعان. وسى كىتاپتا باس كەيىپكەر بولۋعا ءتيىستى احاڭ تۋرالى قالىڭ ءسوزدىڭ اراسىندا تىعىلىپ تۇرعان ءبىر-ەكى ساراڭ سويلەم عانا بار. وركەستردىڭ ومىرگە كەلۋى، العاشقى ۇيىمداستىرۋشىلارى، قالىپتاسۋى تۋرالى ماتىنمەن قوسا، بەلگىلى تۇلعالاردىڭ سۋرەتتەرى دە بەرىلگەن. وسى ءىستىڭ باستاۋىندا تۇر­عان احاڭ جوق. تاڭعالارلىعى كىتاپشا بەرتىندە 1970 جىلى شىق­قان. بىزدىڭشە ونىڭ سەبەبى ءوزى دە، كوزى دە جوق احاڭنىڭ بۇ­رىن­­عى «جاناشىرلارىنىڭ» ءالى دە قاۋقارى قايتپاعان بولسا كە­رەك. ونىڭ ۇستىنە وسى كەزدە عازي­زاعا اراگىدىك كوز الارتۋشىلار بايقالىپ ءجۇردى. قايران قالاسىڭ، بۇل نە قىلعان تارقامايتىن كەك؟

احمەت قۋان ۇلىنا سوۆەت اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋ­رو­­سىندا پارتيادان شىعارىپ، ءسوز بەر­گەندە «دۇرىس، ءبارى دۇرىس، شىنىندا سولاي» دەپ مويىنداۋى دا كەرەمەت قوي. قانداي اقىلدى ادام بولعان دەسەڭىزشى. ەگەر مويىنداماسا سول كۇيىندە يتجەككەننەن ءبىر-اق شىعىپ، الدا الاش ءۇشىن اتقارىلار اتپال شارۋاعا يە تابىلماي قالعان بولار ما ەدى. ۇلى احاڭ باسى بايگەگە ءتۇسىپ تۇرعاندا وسىنى ويلاعانى حاق. ەندى قۇرىل­عان قۇرمانعازى وركەسترى بەسىگىندە تۇنشىعار ما ەدى؟ كونسەرۆاتوريا، ونداعى مۋزىكالىق فولكلور زەرتحاناسى، ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنان ونەر ءبولىمى اشىلار ما ەدى؟ ال ەندى، ۇلى نۇرعيسا بولار ما ەدى، بولماس پا ەدى؟

1945 جىلى سوعىستىڭ بىتۋىنە ەكى اي قالعاندا دەمالىسقا كەلگەن نۇرعيسانى احاڭ رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە جەتەكتەپ بارىپ، «جۇمەكە، بۇيىرتسا جەڭىستىڭ دە توبەسى كورىنىپ تۇر. بىزگە دومبىرا­شى جەتىسپەيدى. نۇرعيسانى الىپ قالۋ كەرەك» دەپ ءوتىنىش ايتادى. حات­شى ءوتىنىشتى ورىندايدى. احاڭ­نىڭ بۇل جاقسىلىعىن نۇراعاڭ ەشقاشان ەسىنەن شىعارعان ەمەس. «مىنا مەن ومىرىمدە احاڭسىز سوي­لەپ كورگەن ەمەسپىن، احاڭسىز ديري­جەرلىك ەتپەيمىن، احاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ كورگەنىم جوق. مى­ناۋ احاڭنىڭ ماعان 1937 جىلى سىي­­لاعان دومبىراسى. مىنە، 60 جىل بولدى. احاڭ بولماسا، اناۋ قارشىعا، مىناۋ بەك بولا ما، اناۋ قۇرمانعازى وركەسترى، «وتىرار سازى» بولا ما؟ مىنە، سول احاڭ مەنىڭ بەسىكتە جاتقاننان، جالپى ومىردە باعىناتىن پايعامبارىم» دەپ ءبىر مەرەيتويىندا ما ەكەن، اعىنان جارىلىپ، كوڭىلى بوساپ سويلەپ ەدى.

«ماحامبەتتەي» سۇراپىل سيمفونيا جازعان ادام وسىلاي ايتسا كەرەك. نۇراعاڭ اعاشىل ەمەس، الاششىل، رۋشىل ەمەس، رۋحشىل ەدى عوي. شىنىندا قايران احاڭ بالا نۇرعيسانىڭ بويىنداعى بۇل­قىنىپ جاتقان ونەردى كورىپ، 14 جاسىندا قۇرمانعازى وركەسترىنە قابىلداعانى قالاي جادىنان شىق­سىن.

قازىر مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى تۋرالى قوعامدا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە شاش ەتەكتەن. ال كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا تۋعان ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى قالاي بولعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. احمەت قۋان ۇلى سوعان قاراماس­تان كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيانىڭ باسىم كوپشىلىگىن قازاق تىلىندە جازدىرىپ، قورعاتىپ، عىلىم تىلىنە اينالۋىنا زور ىقپال جاسادى. وسى ءۇشىن دە عىلىمي كەڭەستەردە تالاي مارتە ايتىلاتىن «ۇلتشىل» دەگەن ايىپقا دا ەتى ۇيرەنىپ كەتتى. احاڭ تۋرالى كەيبىر ەستەلىكتەردە ۇلت مۋزىكاسى، جالپى تاريحى تۋرالى ايتقاندا ونىڭ بو­يىندا ەشقانداي قورقىنىش سەزىمى بولمايتىنى، ويىنداعىسىن ايتىپ تا، جازىپ تا كەتكەنى ايرىقشا اتالىپ كورسەتىلەدى. ونىڭ وسى قاسيەتى سىرتتان كەلىپ، ۇلت ەليتاسى­نىڭ بەلگىلى ءبىر شوعىرىنا قارسى اران­داتۋشىلىق ارەكەتتەرمەن اينا­لىسىپ، ارنايى تاپسىرما الا­تىندارعا ز ۇلىم جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دايىن تۇزدىق ەدى. بى­راق تۋمىسىنان تەكتىلىك پەن دا­لانىڭ دانالىعىن بويىنا جيعان دەگدار احاڭ سونىڭ بىرىنە دە قىڭبادى. حالقى ءۇشىن اقىلدىڭ ازابىن كەشۋدى زور باقىت كوردى.

ەل ءالى كۇنگە شىرقاپ ايتاتىن اندەرىن بىلاي قويعاندا، ول قا­زاق مۋزىكاسىنىڭ بالەتتەن باس­قا بار جانرىندا جانكەشتى جۇ­مىس جاسادى. 1944 جىلدىڭ 26 جەل­توقسانىندا قازاقتىڭ تۇڭ­عىش وپەراسى «ابايدى» جازدى. بۇل ۇلت مادەنيەتىندەگى ەرەكشە قۇ­بىلىس بولدى. سول قيىن كۇن­دەرگە قاراماستان، جۇرت تەاترعا اعىل­دى. وسى ورايدا عازيزانىڭ كۇن­دەلىگىندەگى مىنا ءبىر جولدار ەرىك­سىز نازار اۋدارتادى: «ول وتە ەڭ­بەكقور، ايتقانىن ىستەمەي قوي­مايتىن (بۇل قاسيەت ماعان دا قون­عان سەكىلدى) تاباندى كىسى ەدى. قازاق مۋزىكاسىنداعى تۇڭعىش تۋىن­دىلاردىڭ، عاجايىپتاردىڭ كو­بىسى اكەمنىڭ اتىمەن بايلا­نىستى. 1944 جىلدىڭ 26 جەل­توقسانىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش وپە­راسى «ابايدىڭ» دۇنيەگە كەلۋى شىن مانىندەگى ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدى. ءار قويىلىم سايىن كو­رەرمەن تەاترعا سىيماي جاتاتىن. اۆتورلاردى قايتا-قايتا ساحناعا شاقىرعان كورەرمەندەر قازىرگىدەي ەكى پرەمەرادان سوڭ ساپ تىيىلماي، تەاترعا ۇزدىكسىز اعىلۋمەن بولاتىن. مىنا ءبىر جاي ەسىمنەن كەتپەيدى. بىردە كەشكىسىن ءبىر كىسى ۇيگە ەنتىگىپ جۇگىرىپ كەلدى. اكەم جۇمىس ىستەپ وتىرعان. ء«سىزدى كورەرمەندەر شاقىرىپ جاتىر. تەز ءجۇرىڭىز، ايتپەسە كەتەتىن ءتۇرى جوق» دەيدى. ونىڭ ءار پرەمەراسى وسىلاي وتەتىن. ءالى كۇنگە دەيىن تەاتردىڭ جاڭا ماۋسىمىنىڭ «ابايمەن» اشىلاتىنىن ماقتان ەتەمىن».

ۇلى ادامنىڭ ارمانى سونشا­لىقتى كوپ ەدى. بىردە ول عازيزاعا «شىركىن ەندى 5 جىل ءومىر بەرسە، قۇر­مانعازى جونىندە ءبىر وپەرا جازسام، ول ءومىر باقي مەنىڭ جا­نىمنىڭ جارتىسى بولدى عوي» دەي­دى. «قۇرمانعازىنى» عازيزا جاز­­دى. قازاق وپەراسىنىڭ التىن قورىندا قالدى. كەيىننەن احاڭ­­نىڭ ءوزى ليريزمىنە تابىنىپ وتكەن داۋلەتكەرەيدىڭ «جىگەرىنىڭ» نەگىزىندە سيمفونيا ارناپ، اكەنىڭ تاعى ءبىر ارمانىن دا ورىندادى. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قارايتىن ونەرتانۋ ينستيتۋتىن اشسام دەپ ەدى. ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى ۇلتتىق كوركەم ونەر اكادەمياسى اشىلىپ، ول ارمانى دا جۇزەگە استى. ارمانى كوپ احاڭ «احمەتتەردىڭ ارمانى ورىندالا بەرمەيتىن ءتارىزدى عوي» دەگەن ەكەن بىردە. احاڭدار كىم ەدى؟ حح عاسىر قازاق رۋحانياتىنا ءۇش احاڭدى بەردى. ولار – احمەت بايتۇرسىن ۇلى، احمەت جۇبانوۆ جانە اقسەلەۋ سەيدىمبەك. بۇگىندە سول احاڭداردىڭ ارمانى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىپ كەلە جاتقانىنا ازات ەلدىڭ تولاعاي تىرلىگى كۋا.

تۇلعا تۋرالى از-كەم ىزدەنىس بارى­سىندا ءبىر جايعا كوزىم جەت­تى. ادەبيەتتە ابايتانۋشى، اۋەزوۆ­تانۋشى، باۋىرجانتانۋشى بار، ارنايى كۋرستار وقىتىلادى. ولار­دىڭ تۇلعالاردىڭ تاعىلىمىن زەرت­تەۋدە ەڭبەگى زور، جۇرت قولىنا جەتىپ تە جاتىر. ال ءبىزدىڭ مۋزىكا تاريحى ارنايى وقىتىلعانىمەن، احمەتتانۋشىلار جوق. بۇعان دەيىن احاڭدى ارنايى زەرتتەگەن ماماندار بولدى. الايدا بۇگىندە اراعا كوپ ءۇزىلىس ءتۇسىپ، سول ءۇردىس ءۇزىلىپ قالعان ءتارىزدى. بۇل – ەندى احاڭنىڭ ەمەس، ءبىزدىڭ ارمانىمىز.

ومىردەن كورگەن كوپ قاسىرەت­تەر احاڭنىڭ استارلى، ءازىل-اڭگىمە­لەرى­مەن دە جۇرت جادىندا قالعان. اسىرەسە ونىڭ ايتقىشتىعىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. قازىرگى ورتادا دا كوبى­رەك ايتىلادى. بىردە-ءبىر بەلگىلى كىسى احاڭمەن شيپاجايدا بىرگە دەمالادى. ۆانناعا قاتار ءتۇسىپ جاتقان­دا الگى كىسى احاڭا «قايراتىڭىز قايتا باستاعان با، قالاي؟» دەپ تۇقىرتقان بولادى. بۇل كۇندەردە احاڭا ءتۇرلى ايىپتاۋلارمەن قاتار، جىگىتشىلىك جونىندە دە دالەلسىز اڭگىمەلەر جابىسىپ جۇرەدى. سوعان جاۋاپ بولسىن دەدى مە، احاڭ الگى كىسىگە «قايدان بىلەيىن، مەن تۋرالى تسك-نىڭ پىكىرى جامان ەمەس قوي» دەپتى. تاعى ءبىر لەپەس. بىردە احاڭ جازۋشىلار وداعىنا كەلەدى. بەلگىلى اقىن جۇماعالي سايىن ءبىرىنشى قاباتتا وتىرادى. جاز­دىڭ كۇنى تەرەزە اشىق تۇرادى عوي. ءسىرا، قالجىڭدارى جاراسقان ءارى قاتارلاستىعى بار احاڭنىڭ كەلە جاتقانىن كورىپ، جۇمەكەڭ «جىگىتتەر كوز جاققا بارىسپايىق» دەيدى. ونى احاڭ ەستيدى. سويتەدى دە جۇماعاليعا كەلىپ: «وسى سەن جاڭا نە دەدىڭ، جۇماعالي؟ قازاق كوز جاققا ەمەس، باس جاققا بارىسپايىق دەۋشى ەدى. سەن قازاقتىڭ ءتىلىن بىلە­تىن اقىن ەمەسسىڭ بە؟» دەپ جۇما­عاليدىڭ باس جاعىن مەڭزەپ ايتقان ەكەن. مۇنداي ايتقىشتىق احاڭدا اتكوپىر.

جەردىڭ استىمەن جۇرگەن كۇن­دەردەگى مىنا ءبىر ايتقىشتىعى ءسىرا دا ۇمىتىلماس. قايسىبىر جىلى ازەربايجاننىڭ ۇلى تۇلعاسى گادجيبەكوۆ ومىردەن وزىپ، ونىڭ قازاسىنا قازاقستاننان باكۋگە احمەت جۇبانوۆ بارادى. احاڭ سونداعى سويلەگەن ءسوزىن «ولگەن ادام تىرىلەردىڭ كوزىن اشىپ كەتە­دى» دەپ اياقتاپتى. وسى ءسوزدى ازەر­بايجاننىڭ كونە كوز زيالىلارى «اپىر-اي، نە دەگەن اقىلدى ادام ەدى» دەپ ءالى كۇنگە دەيىن ەسكە الىپ وتىراتىن كورىنەدى.

ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋ، ۇلتتىڭ ءتولتۋما بولمىسىن بۇتىندەۋ جولىندا اقىلدىڭ ازابىن تارتقان ارىستارىمىز از ەمەس، ارينە. سول اقىلدىڭ ازابىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە كىسىدەي كورگەن احمەت قۋان ۇلى بول­ماعاندا ۇلت مۋزىكاسىنىڭ تاي­قازانى بۇگىندە قالاي تاسىپ، قالاي قاينار ەدى دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى دە ازاپ.

اپىر-اي، دەيسىڭ! ۇلتقا كول-كوسىر، ولشەۋسىز قىزمەت ەتكەن تە­لە­گەي تەڭىز اقىلدان ازاپ شەگۋ ويلا­ڭىزشى، اقىلعا سىيا ما؟!.

 

قالي سارسەنباي  

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىعىس «قىزىل» ايماقتا

ايماقتار • كەشە

تسيفرلى تەڭگە جوباسى تالقىلاندى

ەكونوميكا • 23 شىلدە، 2021

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • 23 شىلدە، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار