ونەر • 17 ماۋسىم، 2021

گۇلسارا اجىبەكوۆا: كينونىڭ ساتتىلىگى ادامعا ەمەس، تاعدىرعا باسىمدىق بەرگەنىمەن ولشەنەدى...

925 رەت كورسەتىلدى

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارىنداعى بۇل ەلدىڭ كينو فەنومەنىنە قىرعىز كەرەمەتى دەگەن باعا بەرىلدى. سول قىرعىز كەرەمەتىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن اكتەرلەرىنىڭ قاتارىندا قىرعىزستان، قازاقستان رەسپۋبليكالارىنىڭ حالىق ءارتىسى گۇلسارا اجىبەكوۆانىڭ دا اتى اتالادى.

ءبىزدىڭ گۇلسارا اجىبەكقىزىمەن اڭگىمەمىز 1960-2000 جىلدارداعى قىرعىز-قازاق كينوسى، قىرعىز كەرەمەتى داۋىرىنە ايتماتوۆ، اۋەزوۆ، قازاق اكتەرلەرىنىڭ ىقپالى باعىتىندا جالعاستى.

– گۇلسارا اجىبەكقىزى، ءسىز بىزگە شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ءتو­لومۇش وكەەۆتىڭ «قىزىل ال­ماسىنداعى» ءسابيرا ارقىلى تانىسسىز. كينو ساراپشىلار «شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ وسى اتتاس شىعارماسىنىڭ يدەياسىن دۇرىستاپ جەتكىزە المادى، ءبىر قايناۋى ىشىندە قالىپ قويدى» دەپ سىناسا دا وداق كولەمىندە دە، حالىقارالىق پروكاتتا دا تابىستى كينولاردىڭ ءبىرى بو­لىپتى. لوكارنو كينو فەس­تي­ۆا­لىندە كورەرمەندەردىڭ كوز­ايىمىنا اينالعان تۋىندى رە­تىندە ارنايى جۇلدەگە يە بولدى.

– ءيا، مۇنداي كينولار ۇمى­تىلمايدى، ونداي تاقىرىپتاردى قوعامنىڭ ءوزى ۇمىتتىرمايدى. باسىندا كينوجەلىدەگى كۇندەلىكتى قاراپايىم تۇرمىستىق پروبلەما مەن وتباسىلىق درامانى كەڭەستىك پسيحولوگيا قابىلدامايتىنداي كورىنگەن. بىراق كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. كەيىن كەزدەسۋلەردە بايقاعانىمداي، ءفيلمنىڭ سيۋجەتى كسرو-داعى بارلىق وت­باسىعا جاقىن بولدى. ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ ۇيلەنگەن باقىتتى وتباسىلار دا، باسقالارى دا وسى كينونى كورگەن سايىن ۇمىتا الماي جۇرگەن ماحابباتتارىن ەسكە ءتۇسىرىپ، وتباسىنىڭ تىنىشتىعى مەن باياندىلىعى ءۇشىن جۇرەگىنىڭ ءبىر قالتارىسىنا جاسىرىپ قويعان سەزىم دەگەن اۋىلعا ءبىر ات شالدىرىپ قايتاتىنى انىق.

بۇل كارتينا ەڭ الدىمەن كوم­مۋنيستىك قوعامنىڭ جالپى ما­سەلەلەرىن ەمەس، جەكە ادامنىڭ ىشكى الەمىن بەينەلەۋگە تالپىنعان ەڭ العاشقى قىرعىز كينوسى بول­عانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەرلى-زا­يىپتىلار ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەي ەكى جاققا ايىرىلىپ كەتكەن وتباسىلار حيكاياسى تۋرالى كينو كوپ. سول وتباسىلىق تراگەديا بالانىڭ الەمىنە قالاي سوققى جاسايتىنىن سونشالىقتى بارىمىزگە تۇسىنىكتى تىلمەن جانە تۇسىنىكتى كورىنىستەرمەن جەتكىزە العان جازۋشى دا، رەجيسسەر دە سيرەك. ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى كەزىندە ونىڭ نۇكتەسىن قانداي جاعدايمەن تۇ­يىندەيمىز دەگەن ماسەلەدە پى­كىر كوپ ايتىلدى. ەڭ سوڭعى ساتتە ء«سا­بيرانىڭ قىزعانىشىنا تۇ­سىنىس­تىكپەن قارايتىن، تەمىردىڭ جاستىق شاعىنداعى ماحابباتىنا ادالدىعىن جوعارى باعالايتىن كو­رەرمەندەر بار. ەكەۋىن ءبىر-بى­رىنە جىعىپ بەرمەيىك تە، اقتا­مايىق تا. بۇل – تاعدىر» دەگەن پايىمعا با­سىمدىق بەرىلدى. كي­نونىڭ سات­تىلىگى ادامعا ەمەس، تاع­دىرعا باسىمدىق بەرگەنىمەن ول­شەنەدى عوي. «قىزىل الما» دا سونداي فيلمدەردىڭ قاتارىندا بولدى...

– سول «قىزىل المادا» باس­تى ءرولدى ويناعان ءسىزدى، تەمىردىڭ ءرولىن سومداعان سۇيمەنقۇل چوق­­موروۆ جاستاردىڭ قاتتى جاق­سى كور­گەنىن، بىراق رەسمي بيلىك سىز­­دەر­مەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە اسا ىقى­­لاستى بولماپتى دەگەن ءسوز بار.

– ادامداردىڭ تاريحتان تىرەك ىزدەيتىنى سياقتى، تازالىق پەن ادالدىقتى كينودان، كەيىپكەرىنەن ىزدەيتىنى اقيقات. «قىزىل الما­داعى» ءسابيرا جولداسىنىڭ وزىنە دەگەن سەزىمىنىڭ تازا بولۋىن قالا­دى، ءاربىر قىزعانىشى ارقىلى جول­داسىنا قيالىن ارباپ العان ارۋدى مۇلدەم ۇمىتىپ كەتۋگە جول بەرمەدى. ال تەمىردىڭ جۇرەگىن جاۋ­لاپ، ساعىمعا اينالىپ كەتكەن ارۋدى قيالىنان قۋىپ شىعارۋعا ەرىك-جىگەرى جەتپەدى. بىراق «رەسمي بيلىك ولارمەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە اسا ىقىلاستى بولماپتى» دەگەندى دە، كورەرمەنمەن كەزدەسۋگە كەدەرگى دەگەندى دە ەستىگەن، سەزگەن جوقپىز. كورەرمەندەردىڭ سۇيىكتى اكتەرىنە دەگەن ىقىلاسىنىڭ كەمەرىنەن اسىپ-توگىلىپ جاتاتىنىن ءاربىر كەزدەسۋ سايىن سەزۋگە بولادى. ءتىپتى سول جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدە جاڭا تۋعان بالالارعا ءسابيرا، تەمىر دەگەن ەسىمدەر كوپ قويىلعان.

– سۇيمەنقۇل چوقموروۆ تۋرالى ەستەلىكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىش وبەك­تىسى رەتىندە ايتىلاتىنى سون­شالىقتى، حالىقتىڭ سا­عى­نىشى، ىقىلاسى جۇرەككە سىي­ماي، اسپانعا جۇلدىز بولىپ شاشىلىپ كەتەتىندەي اسەر قال­دىرادى. قازاق كورەرمەندەرى ءسىزدىڭ س.چوقموروۆپەن بىرگە تۇس­­كەن «تولقىن جاعادا ولەدى» فيل­مىنە دە بەيجاي قارامايدى. جالپى، چوقموروۆ قانداي ادام بولعان؟

– چوقموروۆتى جاقىن بىلمەي­تىندەر تۇيىق، رومانتيك، سەزىمىنە ادال، سونداي-اق سۇيگەنى ءۇشىن قىلىشتىڭ جۇزىمەن ءجۇرىپ وتۋگە دايىن تۇرعان جان دەپ قابىلدايدى. ەكرانداعى چوقموروۆ ءوزىن ءوزى وينايتىنداي كورىنەتىنى ءسوزسىز. ول ءبىر عانا «جاميلاداعى» دانيار ارقىلى پەندەلىككە تەرەڭدىك، ماحاببات، ادالدىقتىڭ الدىندا تىزە بۇكتىرتكەن تالانت. ول كينودا «گام­لەت» دەڭگەيىندە جاڭا وبرازدى قالىپتاستىردى.

– گۇلسارا اجىبەكقىزى، 1960 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 1970 جىل­داردان بەرى قاراي قازاق-قىر­عىز كينوسى ءبىر-بىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتتى. قىرعىز-قازاق اكتەرلەرىنىڭ قا­تىسۋمەن تۇسىرىلگەن «قاس­قىر­دىڭ اپانى»، «قاراش-قا­راش وقيعاسى»، «تول­قىن جاعادا ولە­دى» ءتارىزدى ەكى ەلدىڭ دە التىن قو­رى­نا ەنگەن كينوتۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى.

– مەنىڭشە، ەكى ەلدىڭ رەجيس­­سەرلەرىنىڭ بىرىگىپ كينو تۇ­سى­رۋى­­نە جا­زۋشىلارى دا، تاريح­شى­لارى دا مۇددەلى بولۋى كەرەك. 1960-1990 جىلدار اراسىندا تاسپاعا تارتىلعان قىر­عىز-قازاق كينوسىنىڭ شوق­تى­عىن اس­قاقتاتىپ تۇرعان فاكتور – كە­شەگى اۋەزوۆ، ايتماتوۆ، قاب­­دو­لوۆ، شەرحان مۇرتازالار ارا­سىن­داعى ۇلى دوستىق بولاتىن. كە­زىندە شوقان ءۋاليحانوۆ قىر­عىز ماناسشىلارىنىڭ اۋزىنان «ماناستىڭ» ەڭ العاشقى ۇلگىلەرىن قاعازعا جازىپ الىپ، جارىققا شىعارىپ، ۇلى ەپوستىڭ جازباشا ساقتالۋىنا سەبەپكەر بولعانىن، «ماناستىڭ» تاعدىرىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇرعاندا ۇلى مۇح­تار اۋەزوۆ قورعاپ، ارتىق اۋىز سوزدەرگە اراشا ءتۇسىپ، ساق­تاپ قال­عانىن، ايتماتوۆتىڭ ء«جا­ميلاسىنا» جوعارى باعا بەرۋى ارقىلى جولىن اشقانىن قىرعىز حالقى ۇمىتپايدى. جەكەلەگەن تۇلعالار اراسىنداعى دوستىقتىڭ كينوعا دا، ادەبيەتكە دە ىقپال ەتكەنىنە ءبىز كۋامىز. قازىر سول كۇن­دەردىڭ ءبارى تاريح، الىستاعان سايى­ن جانىڭا جۇمساق نۇر سەبەلەپ، رۋحتاندىرىپ تۇرادى.

– قازىر اۋەزوۆ پەن ايتماتوۆ اراسىنداعى دوستىقتىڭ ءوزى كي­نوعا سۇرانىپ تۇر عوي. مۇنى ەكى ەلدىڭ رەجيسسەرلەرى بىرىگىپ قول­­عا السا، قوس الىپتىڭ بىزگە بەل­­گىسىز قىرلارى جارقىراپ اشى­­لار ما ەدى؟

– كەرەمەت يدەيا. دەرەك تە، كوز­كورگەندەر دە جەتەدى. «مەنىڭ شەتەلگە شىعاردا تولقۇجاتىمداي قاستەرلەپ وزىممەن الا كەتەتىن ەكى ۇلى ەسىم بار. ءبىرى – ماناس تا، ەكىنشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ. مەن ارقاشان سول ەكەۋىنىڭ ارۋاعىنا سى­يىنىپ جۇرەمىن» دەگەن ءسوز قالدىرعان شىڭعىس ايتماتوۆ مۇحاڭنىڭ رۋحى الدىنداعى ادال­­دىعىنان كوزى جۇمىلعانشا اي­نىعان جوق. مۇحاڭنىڭ شىعار­مالارىنىڭ قىرعىز كينوسىندا ەكراندالۋىنا ايتماتوۆتىڭ سەبەپكەر بولعانى تۇسىنىكتى.

ال ەكى الىپ تۋرالى كوركەم تۋىندى كەزەگىمەن كەلەتىن دۇنيە عوي. باسىنان باستاساق، قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى بەيسەمباي كەن­جەباەۆ پەن شىڭعىستىڭ اكەسى تورەقۇل ماسكەۋدە ي.ۆ.ستالين اتىنداعى كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعانىن، اينىماس دوس بولعانىن، تورەقۇلدىڭ شاڭى­را­عىندا دۇنيەگە كەلگەن سابيگە شىڭ­عىس دەپ ات قويعان بەيسەمباي كەنجەباەۆ ەكەنىن ايتماتوۆتىڭ ءوزى جۇرگەن جەرىندە ايتىپ جۇرە­تىن. جالپى ايتماتوۆتى قازاق­ستان­مەن بايلانىستىراتىن فاكتور كوپ.

– قىرعىز ادەبيەتى مەن كينوسىن ايتماتوۆ كەيىپكەرلەرىنىڭ ولشەمىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق جاڭا يدەيامەن العا جىل­­جۋ كەرەك. قىرعىزدىڭ جاس رە­جيسسەرلەرى ايتماتوۆتىڭ شى­­عار­­ماشىلىعىنا قالاي قا­رايدى؟

– دۇنيە جارالعالى بەرى جەر بەتىندە قانشا ءان، قانشا كۇي جازىلعانىن ەشكىم بىلمەيدى. بىراق الەمدەگى ءان قۇدىرەت – جەتى نوتا­نىڭ توڭىرەگىندە تارايدى. سول جەتى نوتانىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىر­ماشىلىعىن عالىمدار قانشا زەرتتەسە دە، تۇپكىلىكتى شەشىمگە اركىم ءارتۇرلى قىرىنان كەلىپتى. مەن كينو زەرتتەۋشىسى ەمەسپىن. بىراق كينو مەن ادەبيەتتىڭ مۇم­كىندىگىن سول جەتى نوتاعا ۇقسا­تامىن. وسى سالاعا دەن قويىپ جۇر­گەن ماماندار ادەبيەت پەن كينو تەك ءجۇز شاقتى تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىندە عانا داميتىنىن انىق­تاعان. ادەبي تۋىندىلاردىڭ ءبىرازى الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە كينوعا تاسپالانعان ايتماتوۆ شىعارمالارى جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. مى­سالى، 1990 جىلى كەڭەس وداعى «ماڭ­گۇرت» اتتى فيلم شىعاردى. فيلم وقي­عاسىن «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنىڭ ىشىندەگى ءبىر بايان­داۋشى وقيعا بويىنشا ماريا يۋرماتوۆا جازعان بولاتىن. بۇل كينو قوجا نارليەۆتىڭ رەجيسسەر رەتىندە ۇسىنعان ەڭ سوڭ­عى ءفيلمى. ارادا 14 جىل وتكەن­دە قىرعىز رەجيسسەرى باقىت قاراعۇلوۆ  وسى تاقىرىپقا قايتا ورالدى. اري­نە ەكى كينونىڭ بيۋدجەتىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولماس. ال­عاشقىسى كەڭەس وداعى كەزىندە تۇر­كيا، ليۆيا رەجيسسەرىنىڭ قاتى­­سۋىمەن تۇسىرىلسە، سوڭعىسىن قىر­­عىز رەجيسسەرلەرى ءتۇسىردى. مەن كينو سىنشىسى بولماسام دا كينونىڭ قاي باعىتتا كەتىپ بارا جاتقانىنان حابارىم بار. ايت­­ماتوۆ شىعارمالارىنىڭ ءبىز زەر­دەلەي الماعان قىرلارىنا كەيىنگى تولقىن نازار اۋدارادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

الەمدىك ادەبيەتكە ماڭگۇرت يدەياسى شىڭعىس ايتماتوۆ شى­عار­­مالارى ارقىلى ەنگەنى بەل­گىلى. ايتماتوۆ شى­عار­ماسىنىڭ جە­لىسى بويىنشا ماڭ­گۇرت وبرازى ەكراندالدى. وسى فيلم­نەن كەيىن ادامزات بالاسى اتال­عان فاكتورعا قوعامدىق قۇ­بىلىس رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىپ قارادى. سودان بەرگى الەمدىك كينويندۋس­تريادا «ادامنىڭ مۇم­كىندىگى جەتىلگەن سايىن ونىڭ ساناسى وڭاي باسقارىلادى» دەگەن ۇعىم اينالىسقا ەندى. قازىرگى مي­عا باعدارلاما قوندىرۋ ار­قى­لى باس­قارىلاتىن روبوت-تەر­مي­نا­تور ادامداردىڭ ءتۇپ نەگىزى – ءبىز­دىڭ ايتماتوۆتىڭ ماڭگۇر­تىنەن باس­تاۋ الىپ جاتىر. بۇل ۇعىم­نىڭ اياسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءار­تاراپ­تاندىرىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ماسەلە – بىزدەن كەيىنگى تولقىننىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋداراتىن باعىتى.

– 1960-1990 جىلدارداعى قازاق-قىرعىز كينولارىندا ۇلت­­تىق قۇندىلىقتار باسىم بول­­­دى، ال قازىرگى ءۇردىس كوممەر­تسيا­­­عا باسىمدىق بەرەتىن سەكىلدى.

– مەنىڭشە، كوممەرتسيالىق باعىت پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا بولمايدى. كينو بيزنەسكە اينالدى. مۇمكىندىك بولسا، ەكى سالانى كينو يندۋستريانىڭ قوس قاناتى رەتىندە قاتار دامىتساق قانا كوم­مەرتسيالىق باعىتتا باسە­كە­لەستىك پايدا بولادى. بىز­دەگى كوم­مەرتسيالىق كينو – ازىرگە گولليۆۋد فيلمدەرىنەن ۇي­رەنۋگە، شابلوندار مەن شتامپ­تاردى سىڭىرۋگە تىرىسۋ پروتسەسىن باس­تان كەشىپ جات­قان وزىنشە ءبىر الەم. قانشا ەلىكتەسەك تە تاقىرىپ جاعىنان دا، تەحنيكالىق جاراقتانۋ جاعىنان دا ولارمەن تەڭەسكەن جوقپىز. تاقىرىپ جاعىنان وزەكتى بولسا دا كەيىپكەردىڭ جانىن زەرتتەۋ، مۇمكىندىك بولسا درامالىق جاعىنا كوڭىل ءبولۋ كەمشىل ءتۇسىپ جاتىر. پىكىر تۋدىرمايتىن، جاق­سى دا ەمەس، جامان دا ەمەس، ماق­تاۋ دا، داتتاۋ دا قيىن كينولار كو­بەيىپ، كوڭىل ءپاس تارتىپ قالعان ەدى.

قازىرگى كينودا وزگەرىس تە بار، العا جىلجۋشىلىق تا بار. كي­نو­يندۋستريانىڭ باسىندا جۇرگەن جاس تولقىن ەسىن تەز جيدى، كورەرمەننىڭ تالعامىن زەرتتەپ جاتىر. ەڭ باس­تىسى، كينو يندۋسترياسى ەبىن تاپ­قان ادامعا ەڭ تابىستى سالانىڭ ءبىرى بولارىنا كوزىن جەتكىزدى. ءاربىر شىعارماشىلىق وكىلى الدىنداعى تاقىرىپقا ءوز ميكرو كوسموسىمەن قاراپ، كوكىرەك كوزى قابىلداعان دۇنيەنى ەكرانداۋعا تىرىسادى. سوڭعى جىلدارى جارىققا شىققان دۇنيەلەردەن فيلوسوفيالىق وي اعىسى، ەلدىك كوركەم مۇراتتاردىڭ ەلەمەنتتەرى بايقالادى، تىڭ يدەيا، جاڭا كەيىپكەرلەر ىزدەۋگە تال­­پىنىس بار. يدەولوگيالىق كينو­نىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ءبىر توق­تامدى پىكىر جوقتىعى ءار جەردە باي­قالىپ ءجۇر. مەملەكەت بول­عان جەردە يدەولوگيانىڭ قوسا جۇرە­تىنى، ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايتىنىمىز اقيقات. كينو – يدەولوگيالىق قۇرال بول­عان­دىقتان، مەملەكەت ءوزىنىڭ ميسسياسىنا قاتتىراق كوڭىل بولسە، قازاق-قىرعىز كينولارىنىڭ التىن ءداۋىرىن كوزبەن كورەتىن بولامىز.

– قازىرگى قىرعىز كينولارى ءۇشىن «قانى جەرگە تامباي تۇرعان تاقىرىپتار» تۋرالى اي­تىڭىزشى. قىرعىز قوعا­مى­نىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن كەيىپ­كەر قانداي بولۋى كەرەك؟

– قازىر قانى جەرگە تامبايتىن تاقىرىپ ىزدەۋ كوممەرتسيالىق با­عىتتاعى كينونىڭ تابيعاتىنا جا­قىن. بىراق بۇل ۇستانىم قازىرگى باعىتتىڭ ولشەمى بولۋعا جارامايدى.

رەجيسسەر سادىق-شەرنيازدىڭ «قۇرمانجان داتقاسى» كىرعىز كينوسىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ، ۇلت­تىق بولمىستى جەتىلدىرەتىن تۋىن­­­دى دەپ قابىلدانىپ، قان­داي كينو تارتىمدى دەگەن ماسە­لەگە نۇكتە قويعانداي بولدى. قا­­زىرگى كينوعا تاريح وتكەنىمىزدى ۇمىتتىرماۋ ءۇشىن كەرەك. ال قازىر يدەولوگيانىڭ ءوزى ينتەگراتسيالانىپ بارا جاتقان زاماندا الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا ۇلتتىق بولمىسىڭدى ەرەكشەلەندىرىپ، اسقاقتاتىپ وتىراتىن باعىت جا­قىن. قازىرگى جاستاردىڭ حالىقتىق كي­نو تۋرالى تۇسىنىگى ءبىزدىڭ تۇسى­نىكتەن مۇلدەم باسقا. ءبىز ۇلت­تىق مۇددەگە ءوز ولشەمىمىزبەن قا­­رادىق. كوشپەندىلەر رۋحىن ساق­تاپ قالۋعا تىرىسقان جانكەش­تىلىكتىڭ جاڭعىرىعى ءبىزدىڭ كينودان بايقالدى. ال جاستاردىڭ كوزقاراسى باسقا. جالتىراعان نەمەسە سىلدىراعان پافوسقا با­سىمدىق بەرۋگە ۋاقىتى دا، نيەتى دە جوق. تەك قانا ۇلت رەتىندە ءوزىن ءوزى جوعالتىپ، تامىرىنان اجىراپ قالماۋعا، العا جىلجۋعا باسىمدىق بەرگىسى كەلەدى. سەبەبى قازاق تا، قىرعىز دا جوعالتقانى كوپ ۇلت. سوندىقتان قازىرگى جاس­تار­دىڭ ميسسياسى بىزدەن ون ەسە اۋىر. جاستار كىشكەنتاي ۇلتىن كوشى وزىق حالىقتاردىڭ قا­سىنا اپارىپ قوندىرعىسى كەلەدى. الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ كوك­پا­رىندا شاڭ جۇتىپ قالۋىن قالا­مايدى. جول بەرگىسى كەلمەيدى. قا­زىرشە بەتالىس دۇرىس. الداعى ءومىر، الداعى بەتالىس – اللاعا اما­نات.

– ەكى ەلدىڭ مەرزىمدى باسىلىمدارىندا جاريالانىپ جات­قان كينو-سىننىڭ بەتالىسىنا قاراساق، وتكەندى، 1960-1970 جىل­­دارداعى قازاق-قىرعىز كي­نو­سى التىن ءداۋىرىن اڭساۋ با­سىم. ەكى ەلدىڭ كينوسىنىڭ ءبىر-بىرى­نەن اجىراپ قالۋىنان جو­عالت­­قانمىز كوپ دەيدى. ءسىز نە دەي­سىز؟

– وتكەنگە كوپ قارايلاۋ، اڭساۋ بۇگىننىڭ بەتالىسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن سياقتى. قا­زاق اكتەرلەرىمەن كينو الاڭ­دارىندا بىرگە كينوعا ءتۇسىپ جۇرگەن كەزدەر ماعان جاقىن، ساعىنامىن. جاس­تارعا سىن ايتا بىلگەن اعا بۋىن ولارعا مۇمكىندىك بەرۋدى دە ۇمىتپاۋى كەرەك. جاستار ءبىز ءتا­رىزدى ەمەس، جەتى ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن جانە الەمدىك ادە­بيەت­تى، تاريحتى تۇپنۇسقادا وقۋعا، الەم­دىك دەڭگەيدەگى تۇپنۇسقادا كو­رىپ، ونى ۇلتىنىڭ بولمىسى­مەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بار. ء«بىزدىڭ سوڭىمىزدان مىقتى تول­قىن كەلە جاتىر. ءبىز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك» دەگەندى شىڭ­عىس ايتماتوۆ تا ءجيى ايتاتىن. باسقا ەلدىڭ جاستارى ءۇشىن ەش­تەڭە دەي المايمىن. بىراق قىر­عىز جاستارى باياعى ءبىز سالىپ كەتكەن ءداستۇردى جاڭعىرتۋعا، ور­تالىق ازيا ەلدە­رىنە ورتاق كينو كەڭىستىكتى قۇرۋعا دايىن ەكەندەرىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزەمىن.

– ءسىز فيلمگە بىرگە تۇسكەن قازاق اكتەرلەرىمەن ارالاسىپ تۇراسىز با؟

– كينوداعى «قىرعىزدىڭ التىن ءداۋىرىنىڭ» قالىپتاسۋىنا نۇرمۇحان ءجانتورين، ىدىرىس نوعايباەۆ، كەنەنباي قوجابەكوۆ، مۇح­تار باقتىگەرەەۆ سياقتى قازاق اك­تەر­لەرى كوپ ۇلەس قوس­تى. سول سياق­­تى كينوداعى قازاق كي­نو­سى­نىڭ دا­ۋىر­­لەگەن كەزەڭىن­دە قىر­عىز اك­تەر­­لەرىنىڭ دە قولتاڭ­باسى بار.

بۇل تاعى دا ورتالىق ازيا­داعى بەس ەل بارلىق سالادا كۇش جۇ­مىلدىرسا، الىنبايتىن قا­مالدىڭ جوق ەكەنىن الدىمىزعا توسىپ تۇر. قىرعىز-قازاق كينوسىندا ەكى ەلدىڭ اكتەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ىرگەسى الىستاعان كەزىن ەسىمە تۇسىرە الماي تۇرمىن. سوناۋ 1968 جىلى ء«جاميلادان» باس­تاپ 2004 جىلى «نايمان اناعا» دەيىن بىرگە كەلە جاتىرمىز. اراعا جىلدار سالىپ كەزدەسە قال­­ساق، كەشە عانا قوشتاسقانداي، قايتا تابىسامىز. ۋاقىت، ءتىپتى مەملەكەتتىك شەكارا، ساياسات بىز­دەر­دىڭ سىيلاستىعىمىزعا ءامىرىن جۇرگىزە المايدى. قازىر دە وسى باعىت قايتا جاندانىپ كەلە جاتىر. قىرعىز-قازاقتىڭ جاس پروديۋسەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.

– ءسىزدىڭ سۇلۋلىعىڭىز دا، مىنەزىڭىز دە دراماعا جاقىن. بىراق ءار ادامنىڭ ىشىندە ونىڭ ومىردەگى مىنەزىنە مۇلدەم ۇق­ساماي­تىن «اساۋ، باسقاشا ايت­­قاندا، قالىپقا سىيماي­تىن تەن­­تەكتەۋ سىڭارى» جاسى­رى­­نىپ جاتادى دەيدى. «قى­زىل الماداعى» سۇلۋ، نازىك، ءتىپ­تى اسپانداعى قۇس­تىڭ كو­لەڭ­­كەسىنەن جانى جاۋ­راپ قا­لا­­تىن ءسابيرا سۇلۋ ءسىزدى شەك­پە­نىنەن شىعارماي، شىعار­ماشى­لى­عىڭىزعا وبال جاساعان جوق پا؟

– ءيا، حالىقتىڭ ىقىلاسىنىڭ كەي­دە بىرجاقتى كەتىپ، وزدەرى قالاعان شەكپەنىنەن شىعارماي قوياتىنى راس. «كورەرمەنى ارىپ­تە­سىمىز اسەكەڭ، اسا قىمباتتى ءاسان­­الىنى «قىز-جى­بەكتەگى» بەكە­جاننان كەيىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن باسقا رولگە قابىل­داماۋعا تىرىستى» دەگەندى ءبىز دە ەستىگەنبىز. بىراق اسەكەڭ سان قىر­لىلىعىمەن بەكە­جاننىڭ شەك­پەنىنەن شىقتى. مويىنداتتى. كينودا ەكىنىڭ بى­رىنە اسەكەڭ بولىپ قالىپتاسۋدى جازباعان.

مەنىڭ كينوداعى جانرىم – دراما. جارالى جۇرەك، جاۋاپ­سىز ماحاببات، ءتىپتى سەزىمنىڭ ادا­سىپ كەتكەن ساتتەرىن سومداۋ ماعان جەڭىل بەرىلەدى. جان-جاعىم مەنى جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە قا­بىلداي المايتىنداي تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسىپ قالعانىن مەن دە سەزەمىن. بىراق مەن ءۇشىن جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ايىر­ماشىلىعى جوق. اكتەر ءوزى ويناعان پەرسوناجدىڭ لوگيكاسىن، تابيعاتىن تۇسىنبەسە، ول اكتەرگە دە، كورەرمەنگە دە تارتىمسىز بولادى. كەشەگى وتكەن بولوت شامشيەۆ اكتەر ءوز ءرولىنىڭ استارىندا تىعىلىپ جاتقان وزەكتى ىزدەگەن سايىن ءرول دە قىزىق بولاتىنىن، ءرولىڭنىڭ وزەگى تابىلعان كۇنى كەيىپكەرىڭنىڭ سىرى اشىلىپ، ءبىرتۇتاس ادامعا اينالاتى­نىن ءجيى ايتاتىن. قىر­عىز كينو­سىندا سۇيمەنقۇل جاعىم­دى جانە جاعىمسىز ءرول تۋرالى تۇسىنىكتى كەيىپكەر مەن كو­رەر­مەن ارا­سىن­داعى گارمونيا قالىپ­تاس­تى­راتى­نىن دالەلدەپ كەتكەن اكتەر ەدى.

جاستاۋ كۇنىمدە كوزىم جاۋدى­رەپ، ۇلبىرەپ تۇرعان سوڭ رەجيسسەرلەر جاعىمسىز ءرولدى قيماعان شىعار، ەكرانداعى سۇلۋ قىزداردى سومداۋدى مەنشىكتەپ العىم كەلگەن ەركەلىك تە بولعان شىعار. بىراق ءسىز ايتپاقشى «جاستاۋ كۇنىم­دە ىشتە تىعىلىپ جاتقان اساۋ، تەنتەكتەۋ سىڭارىمدى» كەيىنى­رەك تەاتر­دا بوساتتىم. نەمىس درا­­ماتۋرگى بەرتولت برەحتىڭ «جان­كەشتى اناسىندا» كاتەري­نانى الىپ شىقتىم. كەيدە وسىلاي ىشتە تىعىلىپ جاتقان سەنەن تەنتەكتەۋ سىڭارىڭا ەرىك بەرۋ ادامعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جايلىلىق، جەڭىلدىك اكەلەدى ەكەن.

– قازىرگى ومىرىڭىزدە كينوعا ورىن بار ما؟

– كينونىڭ تابيعاتى ادام سياقتى. قابىلدايدى نەمەسە قا­بىل­داي المايدى. بۇل تابيعاتىم كينودان الىستاپ كەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. تاۋەلسىزدىك الىپ، قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ بىرى­نەن سوڭ ءبىرى الماسىپ جاتقان كە­زەڭدە كينوداعى جاس سۇلۋلاردى، ەركە كەلىنشەكتەردى ويناۋعا جاسىمىز اسىپ كەتتى، اق شاشتى اجە­لەردى ويناۋعا دا ەرتەلەۋ بولدى. كەيىن ساياساتقا ارالاسىپ، بوي­دا­عى قاندى سۋىتىپ الدىق. ءدال قا­زىرگى ءومىرىمدى كينومەن بايلانىس­تىراتىنداي سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. ءبىراز كينوعا ءتۇستىم، قازىر دە ۇسىنىس بار. ءوزىمنىڭ مۇم­­كىن­دىگىمنىڭ نەگە جەتەتىنىن سىناپ كو­رۋگە ۋاقىت بەرگەنى ءۇشىن، «قىرعىز كينوسىنىڭ كەرەمەتى» اتانعان كەزەڭدى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن اللاعا ريزامىن.

– كينو ءۇشىن ءتىپتى الاڭدا­مايسىز با؟

– جاستاردا ارەكەت بار، سىرتتاي باقىلايمىن، قىزىعامىن. كەدەرگىلەرگە مويىنسۇنبايدى، ءبىر جەردە ەسىك جابىلىپ قالسا، باسقا ەسىكتى اشۋدان جۇرەكسىنبەيدى. ءبىز دە كينوعا سولاي كەلگەنبىز. جۇگىردىك، كوزگە تۇسۋگە تىرىستىق، كەزدەسۋلەردە كورەرمەندەرىمىز الدىندا ەرەكشەلەنىپ كورىنۋگە تىرىستىق. قازىر ءبىرازدان بەرى كينودان قول ءۇزىپ قالدىم. ءبىراز جىلدارىم بيزنەسكە، ساياساتقا كەتتى. ادام ءبىر تەرىنىڭ ىشىندە بىردە تولادى، بىردە سولادى دەيدى. جاس جەرورتادان اۋعاندا تاعدىردىڭ سىناعىنان دا وتتىك. ەشكىمگە وكپە جوق، بۇل سىناقتى اللانىڭ ءتوزىمىمدى وزىمە سىناتۋعا جىبەرگەن مۇمكىندىگى دەپ قابىلدادىم. جاس تا جەتپىستەن اسىپ بارادى. كينودا بىرگە جۇرگەن جولداستاردىڭ ءبىرازى ارامىزدا جوق. ەندى ءبىرى الىس-جاقىن شەتەل­­­­­دەردە ءجۇر. بىراق قازىرگىدەي اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ جەتىل­گەن زامانىندا جەردىڭ قاشىقتىعى سىيلاستىقتىڭ سۋىپ قالۋىنا كەدەرگى بولا المايدى ەكەن.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى،

«ەgemen Qazaqstan»

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقپاراتتىق حابارلاما

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

دوللار تاعى دا ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار