ءبىزدىڭ گۇلسارا اجىبەكقىزىمەن اڭگىمەمىز 1960-2000 جىلدارداعى قىرعىز-قازاق كينوسى, قىرعىز كەرەمەتى داۋىرىنە ايتماتوۆ, اۋەزوۆ, قازاق اكتەرلەرىنىڭ ىقپالى باعىتىندا جالعاستى.
– گۇلسارا اجىبەكقىزى, ءسىز بىزگە شىڭعىس ايتماتوۆ پەن ءتولومۇش وكەەۆتىڭ «قىزىل الماسىنداعى» ءسابيرا ارقىلى تانىسسىز. كينو ساراپشىلار «شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ وسى اتتاس شىعارماسىنىڭ يدەياسىن دۇرىستاپ جەتكىزە المادى, ءبىر قايناۋى ىشىندە قالىپ قويدى» دەپ سىناسا دا وداق كولەمىندە دە, حالىقارالىق پروكاتتا دا تابىستى كينولاردىڭ ءبىرى بولىپتى. لوكارنو كينو فەستيۆالىندە كورەرمەندەردىڭ كوزايىمىنا اينالعان تۋىندى رەتىندە ارنايى جۇلدەگە يە بولدى.
– ءيا, مۇنداي كينولار ۇمىتىلمايدى, ونداي تاقىرىپتاردى قوعامنىڭ ءوزى ۇمىتتىرمايدى. باسىندا كينوجەلىدەگى كۇندەلىكتى قاراپايىم تۇرمىستىق پروبلەما مەن وتباسىلىق درامانى كەڭەستىك پسيحولوگيا قابىلدامايتىنداي كورىنگەن. بىراق كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. كەيىن كەزدەسۋلەردە بايقاعانىمداي, ءفيلمنىڭ سيۋجەتى كسرو-داعى بارلىق وتباسىعا جاقىن بولدى. ءبىر-ءبىرىن تاۋىپ ۇيلەنگەن باقىتتى وتباسىلار دا, باسقالارى دا وسى كينونى كورگەن سايىن ۇمىتا الماي جۇرگەن ماحابباتتارىن ەسكە ءتۇسىرىپ, وتباسىنىڭ تىنىشتىعى مەن باياندىلىعى ءۇشىن جۇرەگىنىڭ ءبىر قالتارىسىنا جاسىرىپ قويعان سەزىم دەگەن اۋىلعا ءبىر ات شالدىرىپ قايتاتىنى انىق.
بۇل كارتينا ەڭ الدىمەن كوممۋنيستىك قوعامنىڭ جالپى ماسەلەلەرىن ەمەس, جەكە ادامنىڭ ىشكى الەمىن بەينەلەۋگە تالپىنعان ەڭ العاشقى قىرعىز كينوسى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەرلى-زايىپتىلار ءبىر-ءبىرىن تۇسىنبەي ەكى جاققا ايىرىلىپ كەتكەن وتباسىلار حيكاياسى تۋرالى كينو كوپ. سول وتباسىلىق تراگەديا بالانىڭ الەمىنە قالاي سوققى جاسايتىنىن سونشالىقتى بارىمىزگە تۇسىنىكتى تىلمەن جانە تۇسىنىكتى كورىنىستەرمەن جەتكىزە العان جازۋشى دا, رەجيسسەر دە سيرەك. ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمى كەزىندە ونىڭ نۇكتەسىن قانداي جاعدايمەن تۇيىندەيمىز دەگەن ماسەلەدە پىكىر كوپ ايتىلدى. ەڭ سوڭعى ساتتە ء«سابيرانىڭ قىزعانىشىنا تۇسىنىستىكپەن قارايتىن, تەمىردىڭ جاستىق شاعىنداعى ماحابباتىنا ادالدىعىن جوعارى باعالايتىن كورەرمەندەر بار. ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە جىعىپ بەرمەيىك تە, اقتامايىق تا. بۇل – تاعدىر» دەگەن پايىمعا باسىمدىق بەرىلدى. كينونىڭ ساتتىلىگى ادامعا ەمەس, تاعدىرعا باسىمدىق بەرگەنىمەن ولشەنەدى عوي. «قىزىل الما» دا سونداي فيلمدەردىڭ قاتارىندا بولدى...
– سول «قىزىل المادا» باستى ءرولدى ويناعان ءسىزدى, تەمىردىڭ ءرولىن سومداعان سۇيمەنقۇل چوقموروۆ جاستاردىڭ قاتتى جاقسى كورگەنىن, بىراق رەسمي بيلىك سىزدەرمەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە اسا ىقىلاستى بولماپتى دەگەن ءسوز بار.
– ادامداردىڭ تاريحتان تىرەك ىزدەيتىنى سياقتى, تازالىق پەن ادالدىقتى كينودان, كەيىپكەرىنەن ىزدەيتىنى اقيقات. «قىزىل الماداعى» ءسابيرا جولداسىنىڭ وزىنە دەگەن سەزىمىنىڭ تازا بولۋىن قالادى, ءاربىر قىزعانىشى ارقىلى جولداسىنا قيالىن ارباپ العان ارۋدى مۇلدەم ۇمىتىپ كەتۋگە جول بەرمەدى. ال تەمىردىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, ساعىمعا اينالىپ كەتكەن ارۋدى قيالىنان قۋىپ شىعارۋعا ەرىك-جىگەرى جەتپەدى. بىراق «رەسمي بيلىك ولارمەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە اسا ىقىلاستى بولماپتى» دەگەندى دە, كورەرمەنمەن كەزدەسۋگە كەدەرگى دەگەندى دە ەستىگەن, سەزگەن جوقپىز. كورەرمەندەردىڭ سۇيىكتى اكتەرىنە دەگەن ىقىلاسىنىڭ كەمەرىنەن اسىپ-توگىلىپ جاتاتىنىن ءاربىر كەزدەسۋ سايىن سەزۋگە بولادى. ءتىپتى سول جىلدارى ءبىزدىڭ ەلدە جاڭا تۋعان بالالارعا ءسابيرا, تەمىر دەگەن ەسىمدەر كوپ قويىلعان.
– سۇيمەنقۇل چوقموروۆ تۋرالى ەستەلىكتەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن قىرعىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىش وبەكتىسى رەتىندە ايتىلاتىنى سونشالىقتى, حالىقتىڭ ساعىنىشى, ىقىلاسى جۇرەككە سىيماي, اسپانعا جۇلدىز بولىپ شاشىلىپ كەتەتىندەي اسەر قالدىرادى. قازاق كورەرمەندەرى ءسىزدىڭ س.چوقموروۆپەن بىرگە تۇسكەن «تولقىن جاعادا ولەدى» فيلمىنە دە بەيجاي قارامايدى. جالپى, چوقموروۆ قانداي ادام بولعان؟
– چوقموروۆتى جاقىن بىلمەيتىندەر تۇيىق, رومانتيك, سەزىمىنە ادال, سونداي-اق سۇيگەنى ءۇشىن قىلىشتىڭ جۇزىمەن ءجۇرىپ وتۋگە دايىن تۇرعان جان دەپ قابىلدايدى. ەكرانداعى چوقموروۆ ءوزىن ءوزى وينايتىنداي كورىنەتىنى ءسوزسىز. ول ءبىر عانا «جاميلاداعى» دانيار ارقىلى پەندەلىككە تەرەڭدىك, ماحاببات, ادالدىقتىڭ الدىندا تىزە بۇكتىرتكەن تالانت. ول كينودا «گاملەت» دەڭگەيىندە جاڭا وبرازدى قالىپتاستىردى.
– گۇلسارا اجىبەكقىزى, 1960 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن 1970 جىلداردان بەرى قاراي قازاق-قىرعىز كينوسى ءبىر-بىرىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسىپ كەتتى. قىرعىز-قازاق اكتەرلەرىنىڭ قاتىسۋمەن تۇسىرىلگەن «قاسقىردىڭ اپانى», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «تولقىن جاعادا ولەدى» ءتارىزدى ەكى ەلدىڭ دە التىن قورىنا ەنگەن كينوتۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى.
– مەنىڭشە, ەكى ەلدىڭ رەجيسسەرلەرىنىڭ بىرىگىپ كينو تۇسىرۋىنە جازۋشىلارى دا, تاريحشىلارى دا مۇددەلى بولۋى كەرەك. 1960-1990 جىلدار اراسىندا تاسپاعا تارتىلعان قىرعىز-قازاق كينوسىنىڭ شوقتىعىن اسقاقتاتىپ تۇرعان فاكتور – كەشەگى اۋەزوۆ, ايتماتوۆ, قابدولوۆ, شەرحان مۇرتازالار اراسىنداعى ۇلى دوستىق بولاتىن. كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆ قىرعىز ماناسشىلارىنىڭ اۋزىنان «ماناستىڭ» ەڭ العاشقى ۇلگىلەرىن قاعازعا جازىپ الىپ, جارىققا شىعارىپ, ۇلى ەپوستىڭ جازباشا ساقتالۋىنا سەبەپكەر بولعانىن, «ماناستىڭ» تاعدىرىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇرعاندا ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ قورعاپ, ارتىق اۋىز سوزدەرگە اراشا ءتۇسىپ, ساقتاپ قالعانىن, ايتماتوۆتىڭ ء«جاميلاسىنا» جوعارى باعا بەرۋى ارقىلى جولىن اشقانىن قىرعىز حالقى ۇمىتپايدى. جەكەلەگەن تۇلعالار اراسىنداعى دوستىقتىڭ كينوعا دا, ادەبيەتكە دە ىقپال ەتكەنىنە ءبىز كۋامىز. قازىر سول كۇندەردىڭ ءبارى تاريح, الىستاعان سايىن جانىڭا جۇمساق نۇر سەبەلەپ, رۋحتاندىرىپ تۇرادى.
– قازىر اۋەزوۆ پەن ايتماتوۆ اراسىنداعى دوستىقتىڭ ءوزى كينوعا سۇرانىپ تۇر عوي. مۇنى ەكى ەلدىڭ رەجيسسەرلەرى بىرىگىپ قولعا السا, قوس الىپتىڭ بىزگە بەلگىسىز قىرلارى جارقىراپ اشىلار ما ەدى؟
– كەرەمەت يدەيا. دەرەك تە, كوزكورگەندەر دە جەتەدى. «مەنىڭ شەتەلگە شىعاردا تولقۇجاتىمداي قاستەرلەپ وزىممەن الا كەتەتىن ەكى ۇلى ەسىم بار. ءبىرى – ماناس تا, ەكىنشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ. مەن ارقاشان سول ەكەۋىنىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ جۇرەمىن» دەگەن ءسوز قالدىرعان شىڭعىس ايتماتوۆ مۇحاڭنىڭ رۋحى الدىنداعى ادالدىعىنان كوزى جۇمىلعانشا اينىعان جوق. مۇحاڭنىڭ شىعارمالارىنىڭ قىرعىز كينوسىندا ەكراندالۋىنا ايتماتوۆتىڭ سەبەپكەر بولعانى تۇسىنىكتى.
ال ەكى الىپ تۋرالى كوركەم تۋىندى كەزەگىمەن كەلەتىن دۇنيە عوي. باسىنان باستاساق, قازاقتىڭ بەلگىلى عالىمى بەيسەمباي كەنجەباەۆ پەن شىڭعىستىڭ اكەسى تورەقۇل ماسكەۋدە ي.ۆ.ستالين اتىنداعى كۇنشىعىس ەڭبەكشىلەرى كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعانىن, اينىماس دوس بولعانىن, تورەقۇلدىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن سابيگە شىڭعىس دەپ ات قويعان بەيسەمباي كەنجەباەۆ ەكەنىن ايتماتوۆتىڭ ءوزى جۇرگەن جەرىندە ايتىپ جۇرەتىن. جالپى ايتماتوۆتى قازاقستانمەن بايلانىستىراتىن فاكتور كوپ.
– قىرعىز ادەبيەتى مەن كينوسىن ايتماتوۆ كەيىپكەرلەرىنىڭ ولشەمىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق جاڭا يدەيامەن العا جىلجۋ كەرەك. قىرعىزدىڭ جاس رەجيسسەرلەرى ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا قالاي قارايدى؟
– دۇنيە جارالعالى بەرى جەر بەتىندە قانشا ءان, قانشا كۇي جازىلعانىن ەشكىم بىلمەيدى. بىراق الەمدەگى ءان قۇدىرەت – جەتى نوتانىڭ توڭىرەگىندە تارايدى. سول جەتى نوتانىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعىن عالىمدار قانشا زەرتتەسە دە, تۇپكىلىكتى شەشىمگە اركىم ءارتۇرلى قىرىنان كەلىپتى. مەن كينو زەرتتەۋشىسى ەمەسپىن. بىراق كينو مەن ادەبيەتتىڭ مۇمكىندىگىن سول جەتى نوتاعا ۇقساتامىن. وسى سالاعا دەن قويىپ جۇرگەن ماماندار ادەبيەت پەن كينو تەك ءجۇز شاقتى تاقىرىپتىڭ توڭىرەگىندە عانا داميتىنىن انىقتاعان. ادەبي تۋىندىلاردىڭ ءبىرازى الەمنىڭ بىرنەشە ەلىندە كينوعا تاسپالانعان ايتماتوۆ شىعارمالارى جايلى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. مىسالى, 1990 جىلى كەڭەس وداعى «ماڭگۇرت» اتتى فيلم شىعاردى. فيلم وقيعاسىن «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنىڭ ىشىندەگى ءبىر بايانداۋشى وقيعا بويىنشا ماريا يۋرماتوۆا جازعان بولاتىن. بۇل كينو قوجا نارليەۆتىڭ رەجيسسەر رەتىندە ۇسىنعان ەڭ سوڭعى ءفيلمى. ارادا 14 جىل وتكەندە قىرعىز رەجيسسەرى باقىت قاراعۇلوۆ وسى تاقىرىپقا قايتا ورالدى. ارينە ەكى كينونىڭ بيۋدجەتىن ءبىر-بىرىمەن سالىستىرۋعا بولماس. العاشقىسى كەڭەس وداعى كەزىندە تۇركيا, ليۆيا رەجيسسەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇسىرىلسە, سوڭعىسىن قىرعىز رەجيسسەرلەرى ءتۇسىردى. مەن كينو سىنشىسى بولماسام دا كينونىڭ قاي باعىتتا كەتىپ بارا جاتقانىنان حابارىم بار. ايتماتوۆ شىعارمالارىنىڭ ءبىز زەردەلەي الماعان قىرلارىنا كەيىنگى تولقىن نازار اۋدارادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
الەمدىك ادەبيەتكە ماڭگۇرت يدەياسى شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارى ارقىلى ەنگەنى بەلگىلى. ايتماتوۆ شىعارماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا ماڭگۇرت وبرازى ەكراندالدى. وسى فيلمنەن كەيىن ادامزات بالاسى اتالعان فاكتورعا قوعامدىق قۇبىلىس رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىپ قارادى. سودان بەرگى الەمدىك كينويندۋستريادا «ادامنىڭ مۇمكىندىگى جەتىلگەن سايىن ونىڭ ساناسى وڭاي باسقارىلادى» دەگەن ۇعىم اينالىسقا ەندى. قازىرگى ميعا باعدارلاما قوندىرۋ ارقىلى باسقارىلاتىن روبوت-تەرميناتور ادامداردىڭ ءتۇپ نەگىزى – ءبىزدىڭ ايتماتوۆتىڭ ماڭگۇرتىنەن باستاۋ الىپ جاتىر. بۇل ۇعىمنىڭ اياسى ۋاقىت وتكەن سايىن ءارتاراپتاندىرىلىپ كەلە جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ماسەلە – بىزدەن كەيىنگى تولقىننىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋداراتىن باعىتى.
– 1960-1990 جىلدارداعى قازاق-قىرعىز كينولارىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتار باسىم بولدى, ال قازىرگى ءۇردىس كوممەرتسياعا باسىمدىق بەرەتىن سەكىلدى.
– مەنىڭشە, كوممەرتسيالىق باعىت پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋعا بولمايدى. كينو بيزنەسكە اينالدى. مۇمكىندىك بولسا, ەكى سالانى كينو يندۋستريانىڭ قوس قاناتى رەتىندە قاتار دامىتساق قانا كوممەرتسيالىق باعىتتا باسەكەلەستىك پايدا بولادى. بىزدەگى كوممەرتسيالىق كينو – ازىرگە گولليۆۋد فيلمدەرىنەن ۇيرەنۋگە, شابلوندار مەن شتامپتاردى سىڭىرۋگە تىرىسۋ پروتسەسىن باستان كەشىپ جاتقان وزىنشە ءبىر الەم. قانشا ەلىكتەسەك تە تاقىرىپ جاعىنان دا, تەحنيكالىق جاراقتانۋ جاعىنان دا ولارمەن تەڭەسكەن جوقپىز. تاقىرىپ جاعىنان وزەكتى بولسا دا كەيىپكەردىڭ جانىن زەرتتەۋ, مۇمكىندىك بولسا درامالىق جاعىنا كوڭىل ءبولۋ كەمشىل ءتۇسىپ جاتىر. پىكىر تۋدىرمايتىن, جاقسى دا ەمەس, جامان دا ەمەس, ماقتاۋ دا, داتتاۋ دا قيىن كينولار كوبەيىپ, كوڭىل ءپاس تارتىپ قالعان ەدى.
قازىرگى كينودا وزگەرىس تە بار, العا جىلجۋشىلىق تا بار. كينويندۋستريانىڭ باسىندا جۇرگەن جاس تولقىن ەسىن تەز جيدى, كورەرمەننىڭ تالعامىن زەرتتەپ جاتىر. ەڭ باستىسى, كينو يندۋسترياسى ەبىن تاپقان ادامعا ەڭ تابىستى سالانىڭ ءبىرى بولارىنا كوزىن جەتكىزدى. ءاربىر شىعارماشىلىق وكىلى الدىنداعى تاقىرىپقا ءوز ميكرو كوسموسىمەن قاراپ, كوكىرەك كوزى قابىلداعان دۇنيەنى ەكرانداۋعا تىرىسادى. سوڭعى جىلدارى جارىققا شىققان دۇنيەلەردەن فيلوسوفيالىق وي اعىسى, ەلدىك كوركەم مۇراتتاردىڭ ەلەمەنتتەرى بايقالادى, تىڭ يدەيا, جاڭا كەيىپكەرلەر ىزدەۋگە تالپىنىس بار. يدەولوگيالىق كينونىڭ قاجەتتىگى تۋرالى ءبىر توقتامدى پىكىر جوقتىعى ءار جەردە بايقالىپ ءجۇر. مەملەكەت بولعان جەردە يدەولوگيانىڭ قوسا جۇرەتىنى, ودان ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايتىنىمىز اقيقات. كينو – يدەولوگيالىق قۇرال بولعاندىقتان, مەملەكەت ءوزىنىڭ ميسسياسىنا قاتتىراق كوڭىل بولسە, قازاق-قىرعىز كينولارىنىڭ التىن ءداۋىرىن كوزبەن كورەتىن بولامىز.
– قازىرگى قىرعىز كينولارى ءۇشىن «قانى جەرگە تامباي تۇرعان تاقىرىپتار» تۋرالى ايتىڭىزشى. قىرعىز قوعامىنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن كەيىپكەر قانداي بولۋى كەرەك؟
– قازىر قانى جەرگە تامبايتىن تاقىرىپ ىزدەۋ كوممەرتسيالىق باعىتتاعى كينونىڭ تابيعاتىنا جاقىن. بىراق بۇل ۇستانىم قازىرگى باعىتتىڭ ولشەمى بولۋعا جارامايدى.
رەجيسسەر سادىق-شەرنيازدىڭ «قۇرمانجان داتقاسى» كىرعىز كينوسىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ۇلتتىق بولمىستى جەتىلدىرەتىن تۋىندى دەپ قابىلدانىپ, قانداي كينو تارتىمدى دەگەن ماسەلەگە نۇكتە قويعانداي بولدى. قازىرگى كينوعا تاريح وتكەنىمىزدى ۇمىتتىرماۋ ءۇشىن كەرەك. ال قازىر يدەولوگيانىڭ ءوزى ينتەگراتسيالانىپ بارا جاتقان زاماندا الەمنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا ۇلتتىق بولمىسىڭدى ەرەكشەلەندىرىپ, اسقاقتاتىپ وتىراتىن باعىت جاقىن. قازىرگى جاستاردىڭ حالىقتىق كينو تۋرالى تۇسىنىگى ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەن مۇلدەم باسقا. ءبىز ۇلتتىق مۇددەگە ءوز ولشەمىمىزبەن قارادىق. كوشپەندىلەر رۋحىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان جانكەشتىلىكتىڭ جاڭعىرىعى ءبىزدىڭ كينودان بايقالدى. ال جاستاردىڭ كوزقاراسى باسقا. جالتىراعان نەمەسە سىلدىراعان پافوسقا باسىمدىق بەرۋگە ۋاقىتى دا, نيەتى دە جوق. تەك قانا ۇلت رەتىندە ءوزىن ءوزى جوعالتىپ, تامىرىنان اجىراپ قالماۋعا, العا جىلجۋعا باسىمدىق بەرگىسى كەلەدى. سەبەبى قازاق تا, قىرعىز دا جوعالتقانى كوپ ۇلت. سوندىقتان قازىرگى جاستاردىڭ ميسسياسى بىزدەن ون ەسە اۋىر. جاستار كىشكەنتاي ۇلتىن كوشى وزىق حالىقتاردىڭ قاسىنا اپارىپ قوندىرعىسى كەلەدى. الەمدىك ينتەگراتسيانىڭ كوكپارىندا شاڭ جۇتىپ قالۋىن قالامايدى. جول بەرگىسى كەلمەيدى. قازىرشە بەتالىس دۇرىس. الداعى ءومىر, الداعى بەتالىس – اللاعا امانات.
– ەكى ەلدىڭ مەرزىمدى باسىلىمدارىندا جاريالانىپ جاتقان كينو-سىننىڭ بەتالىسىنا قاراساق, وتكەندى, 1960-1970 جىلدارداعى قازاق-قىرعىز كينوسى التىن ءداۋىرىن اڭساۋ باسىم. ەكى ەلدىڭ كينوسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالۋىنان جوعالتقانمىز كوپ دەيدى. ءسىز نە دەيسىز؟
– وتكەنگە كوپ قارايلاۋ, اڭساۋ بۇگىننىڭ بەتالىسىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن سياقتى. قازاق اكتەرلەرىمەن كينو الاڭدارىندا بىرگە كينوعا ءتۇسىپ جۇرگەن كەزدەر ماعان جاقىن, ساعىنامىن. جاستارعا سىن ايتا بىلگەن اعا بۋىن ولارعا مۇمكىندىك بەرۋدى دە ۇمىتپاۋى كەرەك. جاستار ءبىز ءتارىزدى ەمەس, جەتى ەلدىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەن جانە الەمدىك ادەبيەتتى, تاريحتى تۇپنۇسقادا وقۋعا, الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇپنۇسقادا كورىپ, ونى ۇلتىنىڭ بولمىسىمەن سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بار. ء«بىزدىڭ سوڭىمىزدان مىقتى تولقىن كەلە جاتىر. ءبىز سوعان دايىن بولۋىمىز كەرەك» دەگەندى شىڭعىس ايتماتوۆ تا ءجيى ايتاتىن. باسقا ەلدىڭ جاستارى ءۇشىن ەشتەڭە دەي المايمىن. بىراق قىرعىز جاستارى باياعى ءبىز سالىپ كەتكەن ءداستۇردى جاڭعىرتۋعا, ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ورتاق كينو كەڭىستىكتى قۇرۋعا دايىن ەكەندەرىن ىشكى تۇيسىكپەن سەزەمىن.
– ءسىز فيلمگە بىرگە تۇسكەن قازاق اكتەرلەرىمەن ارالاسىپ تۇراسىز با؟
– كينوداعى «قىرعىزدىڭ التىن ءداۋىرىنىڭ» قالىپتاسۋىنا نۇرمۇحان ءجانتورين, ىدىرىس نوعايباەۆ, كەنەنباي قوجابەكوۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ سياقتى قازاق اكتەرلەرى كوپ ۇلەس قوستى. سول سياقتى كينوداعى قازاق كينوسىنىڭ داۋىرلەگەن كەزەڭىندە قىرعىز اكتەرلەرىنىڭ دە قولتاڭباسى بار.
بۇل تاعى دا ورتالىق ازياداعى بەس ەل بارلىق سالادا كۇش جۇمىلدىرسا, الىنبايتىن قامالدىڭ جوق ەكەنىن الدىمىزعا توسىپ تۇر. قىرعىز-قازاق كينوسىندا ەكى ەلدىڭ اكتەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ىرگەسى الىستاعان كەزىن ەسىمە تۇسىرە الماي تۇرمىن. سوناۋ 1968 جىلى ء«جاميلادان» باستاپ 2004 جىلى «نايمان اناعا» دەيىن بىرگە كەلە جاتىرمىز. اراعا جىلدار سالىپ كەزدەسە قالساق, كەشە عانا قوشتاسقانداي, قايتا تابىسامىز. ۋاقىت, ءتىپتى مەملەكەتتىك شەكارا, ساياسات بىزدەردىڭ سىيلاستىعىمىزعا ءامىرىن جۇرگىزە المايدى. قازىر دە وسى باعىت قايتا جاندانىپ كەلە جاتىر. قىرعىز-قازاقتىڭ جاس پروديۋسەرلەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇراتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.
– ءسىزدىڭ سۇلۋلىعىڭىز دا, مىنەزىڭىز دە دراماعا جاقىن. بىراق ءار ادامنىڭ ىشىندە ونىڭ ومىردەگى مىنەزىنە مۇلدەم ۇقسامايتىن «اساۋ, باسقاشا ايتقاندا, قالىپقا سىيمايتىن تەنتەكتەۋ سىڭارى» جاسىرىنىپ جاتادى دەيدى. «قىزىل الماداعى» سۇلۋ, نازىك, ءتىپتى اسپانداعى قۇستىڭ كولەڭكەسىنەن جانى جاۋراپ قالاتىن ءسابيرا سۇلۋ ءسىزدى شەكپەنىنەن شىعارماي, شىعارماشىلىعىڭىزعا وبال جاساعان جوق پا؟
– ءيا, حالىقتىڭ ىقىلاسىنىڭ كەيدە بىرجاقتى كەتىپ, وزدەرى قالاعان شەكپەنىنەن شىعارماي قوياتىنى راس. «كورەرمەنى ارىپتەسىمىز اسەكەڭ, اسا قىمباتتى ءاسانالىنى «قىز-جىبەكتەگى» بەكەجاننان كەيىن ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن باسقا رولگە قابىلداماۋعا تىرىستى» دەگەندى ءبىز دە ەستىگەنبىز. بىراق اسەكەڭ سان قىرلىلىعىمەن بەكەجاننىڭ شەكپەنىنەن شىقتى. مويىنداتتى. كينودا ەكىنىڭ بىرىنە اسەكەڭ بولىپ قالىپتاسۋدى جازباعان.
مەنىڭ كينوداعى جانرىم – دراما. جارالى جۇرەك, جاۋاپسىز ماحاببات, ءتىپتى سەزىمنىڭ اداسىپ كەتكەن ساتتەرىن سومداۋ ماعان جەڭىل بەرىلەدى. جان-جاعىم مەنى جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە قابىلداي المايتىنداي تۇسىنىكتىڭ قالىپتاسىپ قالعانىن مەن دە سەزەمىن. بىراق مەن ءۇشىن جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز كەيىپكەردىڭ ايىرماشىلىعى جوق. اكتەر ءوزى ويناعان پەرسوناجدىڭ لوگيكاسىن, تابيعاتىن تۇسىنبەسە, ول اكتەرگە دە, كورەرمەنگە دە تارتىمسىز بولادى. كەشەگى وتكەن بولوت شامشيەۆ اكتەر ءوز ءرولىنىڭ استارىندا تىعىلىپ جاتقان وزەكتى ىزدەگەن سايىن ءرول دە قىزىق بولاتىنىن, ءرولىڭنىڭ وزەگى تابىلعان كۇنى كەيىپكەرىڭنىڭ سىرى اشىلىپ, ءبىرتۇتاس ادامعا اينالاتىنىن ءجيى ايتاتىن. قىرعىز كينوسىندا سۇيمەنقۇل جاعىمدى جانە جاعىمسىز ءرول تۋرالى تۇسىنىكتى كەيىپكەر مەن كورەرمەن اراسىنداعى گارمونيا قالىپتاستىراتىنىن دالەلدەپ كەتكەن اكتەر ەدى.
جاستاۋ كۇنىمدە كوزىم جاۋدىرەپ, ۇلبىرەپ تۇرعان سوڭ رەجيسسەرلەر جاعىمسىز ءرولدى قيماعان شىعار, ەكرانداعى سۇلۋ قىزداردى سومداۋدى مەنشىكتەپ العىم كەلگەن ەركەلىك تە بولعان شىعار. بىراق ءسىز ايتپاقشى «جاستاۋ كۇنىمدە ىشتە تىعىلىپ جاتقان اساۋ, تەنتەكتەۋ سىڭارىمدى» كەيىنىرەك تەاتردا بوساتتىم. نەمىس دراماتۋرگى بەرتولت برەحتىڭ «جانكەشتى اناسىندا» كاتەرينانى الىپ شىقتىم. كەيدە وسىلاي ىشتە تىعىلىپ جاتقان سەنەن تەنتەكتەۋ سىڭارىڭا ەرىك بەرۋ ادامعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدا جايلىلىق, جەڭىلدىك اكەلەدى ەكەن.
– قازىرگى ومىرىڭىزدە كينوعا ورىن بار ما؟
– كينونىڭ تابيعاتى ادام سياقتى. قابىلدايدى نەمەسە قابىلداي المايدى. بۇل تابيعاتىم كينودان الىستاپ كەتتى دەگەندى بىلدىرمەيدى. تاۋەلسىزدىك الىپ, قوعامدىق فورماتسيالاردىڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى الماسىپ جاتقان كەزەڭدە كينوداعى جاس سۇلۋلاردى, ەركە كەلىنشەكتەردى ويناۋعا جاسىمىز اسىپ كەتتى, اق شاشتى اجەلەردى ويناۋعا دا ەرتەلەۋ بولدى. كەيىن ساياساتقا ارالاسىپ, بويداعى قاندى سۋىتىپ الدىق. ءدال قازىرگى ءومىرىمدى كينومەن بايلانىستىراتىنداي سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. ءبىراز كينوعا ءتۇستىم, قازىر دە ۇسىنىس بار. ءوزىمنىڭ مۇمكىندىگىمنىڭ نەگە جەتەتىنىن سىناپ كورۋگە ۋاقىت بەرگەنى ءۇشىن, «قىرعىز كينوسىنىڭ كەرەمەتى» اتانعان كەزەڭدى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەنى ءۇشىن اللاعا ريزامىن.
– كينو ءۇشىن ءتىپتى الاڭدامايسىز با؟
– جاستاردا ارەكەت بار, سىرتتاي باقىلايمىن, قىزىعامىن. كەدەرگىلەرگە مويىنسۇنبايدى, ءبىر جەردە ەسىك جابىلىپ قالسا, باسقا ەسىكتى اشۋدان جۇرەكسىنبەيدى. ءبىز دە كينوعا سولاي كەلگەنبىز. جۇگىردىك, كوزگە تۇسۋگە تىرىستىق, كەزدەسۋلەردە كورەرمەندەرىمىز الدىندا ەرەكشەلەنىپ كورىنۋگە تىرىستىق. قازىر ءبىرازدان بەرى كينودان قول ءۇزىپ قالدىم. ءبىراز جىلدارىم بيزنەسكە, ساياساتقا كەتتى. ادام ءبىر تەرىنىڭ ىشىندە بىردە تولادى, بىردە سولادى دەيدى. جاس جەرورتادان اۋعاندا تاعدىردىڭ سىناعىنان دا وتتىك. ەشكىمگە وكپە جوق, بۇل سىناقتى اللانىڭ ءتوزىمىمدى وزىمە سىناتۋعا جىبەرگەن مۇمكىندىگى دەپ قابىلدادىم. جاس تا جەتپىستەن اسىپ بارادى. كينودا بىرگە جۇرگەن جولداستاردىڭ ءبىرازى ارامىزدا جوق. ەندى ءبىرى الىس-جاقىن شەتەلدەردە ءجۇر. بىراق قازىرگىدەي اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ جەتىلگەن زامانىندا جەردىڭ قاشىقتىعى سىيلاستىقتىڭ سۋىپ قالۋىنا كەدەرگى بولا المايدى ەكەن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«ەgemen Qazaqstan»
الماتى
