كەڭەس زامانىنداعى كەي سۋديانىڭ سونشالىقتى مىقتىمسىنۋىنىڭ سىرى «تۇيەنى – تۇگىمەن, بيەنى بۇگىمەن جۇتاتىن» وڭەشىنىڭ كەڭدىگىندە ەكەنىن كەيىن بىلدىك. شىنتۋايتىندا, تەك سوتقا عانا ەمەس, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىعىنا ءتان بولعان پاراقورلىق, وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق فورماتسيا وزگەرگەن ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا تىيىلماق تۇگىل, ساياساتتانۋشىلار الەمنىڭ تالاي دامىعان ەلى باسىنان وتكەرگەن «العاشقى كاپيتال جيناقتاۋ ۋاقىتى» دەپ اتايتىن وسى كەزەڭدە ءتىپتى ۇدەپ, جەمقور اتاۋلى ەندى «ۆاگونداپ» جەۋگە كوشكەنى جاسىرىن ەمەس.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اۋىلداسىم: ء«بىر ەلەۆاتوردىڭ باستىعى شارت بويىنشا 100 ميلليوننان استام تەڭگەگە باعالانعان استىعىمنىڭ اقىسىن تولەمەي, سوزباققا سالىپ ءجۇر. نە كومەگىڭ بولادى؟», دەپ سۇرادى. «ەكونوميكالىق سوتقا جۇگىن», دەپ كەڭەس بەردىم. بىرەر اپتادان كەيىن الگى اۋىلداسىم تاعى تەلەفون سوعىپ تۇر: «سۋديا اۋەلى 3 ميلليون تەڭگە سۇرادى. ارادا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ ول سومانى 7 ميلليونعا دەيىن ءوسىردى. ەندى نە ايتاسىڭ؟», دەدى جىلارمان بولىپ. نە ايتۋشى ەدىم – ء«بىر تيىن دا پارا بەرمە. جوعارعى سوتقا دەيىن ارىزدانساڭ دا, تۇبىندە سەن جەڭۋگە ءتيىسسىڭ», دەدىم. سۋديالاردىڭ ىشىندە كوپە-كورىنەۋ جاسالىپ وتىرعان قياناتتى تۇزەتۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە پارا سۇرايتىن وسىنداي ارسىز دا بولادى ەكەن.
بۇدان ءتورت جىل بۇرىن تانىس اۋداندىق سوت توراعاسى قولىنا تيەتىن ايلىق جالاقىسى 230 مىڭ تەڭگە عانا ەكەنىن, اۋدان پروكۋرورى مەن اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعىنان ەداۋىر كەم الاتىندىعىن قىنجىلا ايتىپ, «سۋديالار پارا الماي قايتسىن؟..», دەگەندەي سىڭاي تانىتقان. ارينە, «التىن كورسە, پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, سۋديالاردىڭ جالاقىلارىنىڭ لايىقتى بولماۋى ولاردىڭ كوبىن پاراقورلىق دەرتىنە ۇشىراتقانى انىق. وسى فاكتور ەسكەرىلىپ, 2019 جىلدان باستاپ اۋداندىق سۋديالاردىڭ جالاقىسى 655 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلىپتى. ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان ءۇش ەسەدەي كوپ وسى سوما فەميدا قىزمەتشىلەرىنىڭ حالىققا ادال دا ءادىل قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەرى داۋسىز. تەك قاناعات بولسىن دەڭىز.
وكىنىشكە قاراي, «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى, سۋديالاردىڭ ءبارى بىردەي «تابەتتەرىن» باسا قويماپتى. سول جىلى جالاقىلارى ەسەلەپ ارتقانىنا قۋانىپ, ايىلدارىن جيۋدىڭ ورنىنا, جامان ادەتىن ودان ءارى جالعاستىرعان 11 سۋديانىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. جالپى 2019 جىلدان بەرى 83 سۋديا تەرىس سەبەپتەر بويىنشا جۇمىستان بوساتىلعان نەمەسە قىزمەتى تومەندەتىلگەن. ال سوڭعى ءۇش جىلدا 15 سۋديانىڭ پارا العانى تولىق دالەلدەنىپ, سوتتالعان. سوعان قاراعاندا, سۋديالاردىڭ جالاقىسىنىڭ كوبەيتىلۋى ولاردىڭ اراسىنداعى پاراقورلاردىڭ سانىن ازايتتى دەۋ قيىن.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا: «سوت جۇيەسى ەشكىمگە ەسىك اشپايتىن مەڭىرەۋ مەكەمەگە اينالماۋى ءتيىس... سۋديالاردى ىرىكتەۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ۇمىتكەردىڭ قانداي ەڭبەگى ارقىلى جۇمىسقا قابىلدانعانىن جۇرتشىلىق ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن. ال قازاقستان سۋديالارىنىڭ VIII سەزىندە پرەزيدەنت وسى ماسەلەگە تاعى دا توقتالىپ: «سۋديالاردىڭ بەدەلى ءمىنسىز, ال كانديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسى ايقىن جانە اشىق بولۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارى بولاتىنى سونشالىق, وتكەن ومىرىندەگى بولماشى ءبىر تەرىس ارەكەتى لاۋازىمعا تاعايىندالماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەنى قازاقستاندا دا قولدانعان ءجون دەپ سانايمىن», دەپ قاداي ايتقان ەدى.
الايدا بۇل تالاپقا «مەڭىرەۋ مەكەمەگە اينالماۋى ءتيىس» سوت جۇيەسىنىڭ سەلت ەتكەنى شامالى سياقتى. ال ەلدە قازىر ناقتى ساياسي رەفورمالار باستالىپ, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋعا ازىرلىك ءجۇرىپ جاتىر. بالكىم, سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جەڭگەن شۆەيتسارياداعى سياقتى, ءبىزدىڭ ەلدە دە سۋديالاردى دا سايلاۋعا كوشەتىن كەز جەتكەن بولار. بۇل ءىستى, اسىرەسە, قاي سۋديانىڭ قولى تازا ەمەستىگىن جۇرت جاقسى بىلەتىن اۋداندىق سوتتاردان باستاساق, تالاي جەمقوردىڭ جەگەنى جەلىم بولارى كۇمانسىز...
