پىكىر • 17 ماۋسىم، 2021

«دانىككەننەن قۇنىققان جامان»

1711 رەت كورسەتىلدى

ءبىر كەزدە اۋىلداعى توي-تومالاقتاردا قولدارىنا شاۋگىممەن سۋ قۇيعان بالالارعا ۇلكەندەر: «مۇعالىم بول!»، دەپ، باتا بەرە­تىن. ال ەلدەگى تۇرمىس تۇزەلىپ، جۇرتتىڭ نيەتى وزگەرىپ، ماتەريالدىق بايلىق رۋحاني قۇن­دىلىقتاردى ىعىستىرا باستاعان وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا «سۋديا بول!» دەگەن جاڭا باتا شىقتى. سون­داعى پەيىل – اق دەگەنى – العىس، قارا دەگەنى قارعىس بولىپ، جۇرتقا شەكەسىنەن قاراپ، شىرەنىپ، شالقىپ-تاسىپ جۇرگەن سۋديالار سەكىلدى زور بول دەگەن پەندەشىلىك پيعىل ەدى.

كەڭەس زامانىنداعى كەي سۋديانىڭ سونشا­لىق­تى مىقتىمسىنۋىنىڭ سىرى «تۇيە­نى – تۇگىمەن، بيەنى بۇگىمەن جۇتاتىن» وڭەشىنىڭ كەڭدىگىندە ەكەنىن كەيىن بىلدىك. شىنتۋايتىندا، تەك سوتقا عانا ەمەس، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بارلىعىنا ءتان بولعان پاراقورلىق، وكىنىشكە قاراي، قوعامدىق فورماتسيا وزگەرگەن ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا تىيىلماق تۇگىل، ساياساتتانۋشىلار الەمنىڭ تالاي دامىعان ەلى باسىنان وتكەرگەن «العاشقى كاپيتال جيناقتاۋ ۋاقىتى» دەپ اتايتىن وسى كەزەڭدە ءتىپتى ۇدەپ، جەمقور اتاۋلى ەندى «ۆاگونداپ» جەۋگە كوشكەنى جاسىرىن ەمەس.

 وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اۋىلداسىم: ء«بىر ەلەۆاتوردىڭ باستىعى شارت بويىنشا 100 ميلليوننان استام تەڭگەگە باعالانعان استىعىمنىڭ اقىسىن تولەمەي، سوزباققا سالىپ ءجۇر. نە كومەگىڭ بولادى؟»، دەپ سۇرادى. «ەكونوميكالىق سوتقا جۇگىن»، دەپ كەڭەس بەردىم. بىرەر اپتادان كەيىن الگى اۋىلداسىم تاعى تەلەفون سوعىپ تۇر: «سۋديا اۋەلى 3 ميلليون تەڭگە سۇرادى. ارادا ءبىر اپتا وتكەن سوڭ ول سومانى 7 ميلليونعا دەيىن ءوسىردى. ەندى نە ايتاسىڭ؟»، دەدى جىلارمان بولىپ. نە ايتۋشى ەدىم – ء«بىر تيىن دا پارا بەرمە. جوعارعى سوتقا دەيىن ارىزدانساڭ دا، تۇبىندە سەن جەڭۋگە ءتيىسسىڭ»، دەدىم. سۋديا­لاردىڭ ىشىندە كوپە-كورىنەۋ جاسالىپ وتىر­عان قياناتتى تۇزەتۋ ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە پارا سۇرايتىن وسىنداي ارسىز دا بولادى ەكەن.

 بۇدان ءتورت جىل بۇرىن تانىس اۋداندىق سوت توراعاسى قولىنا تيەتىن ايلىق جالاقىسى 230 مىڭ تەڭگە عانا ەكەنىن، اۋدان پروكۋرورى مەن اۋداندىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعىنان ەداۋىر كەم الاتىندىعىن قىنجىلا ايتىپ، «سۋديالار پارا الماي قايتسىن؟..»، دەگەندەي سىڭاي تانىتقان. ارينە، «التىن كورسە، پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي، سۋديالاردىڭ جالاقىلارىنىڭ لايىقتى بولماۋى ولاردىڭ كوبىن پاراقورلىق دەرتىنە ۇشىراتقانى انىق. وسى فاكتور ەسكەرىلىپ، 2019 جىلدان باستاپ اۋداندىق سۋديالاردىڭ جالاقىسى 655 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلىپتى. ەلدەگى ورتاشا جالاقىدان ءۇش ەسەدەي كوپ وسى سوما فەميدا قىزمەتشىلەرىنىڭ حالىققا ادال دا ءادىل قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەرى داۋسىز. تەك قاناعات بولسىن دەڭىز.

وكىنىشكە قاراي، «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى، سۋديالاردىڭ ءبارى بىردەي «تابەت­تەرىن» باسا قويماپتى. سول جىلى جا­لا­­­­قى­لارى ەسەلەپ ارتقانىنا قۋانىپ، ايىل­­­­­دا­رىن جيۋدىڭ ورنىنا، جامان ادەتىن ودان ءارى جالعاستىرعان 11 سۋديانىڭ ۇستىنەن قىل­مىستىق ءىس قوزعالعان. جالپى 2019 جىلدان بەرى 83 سۋديا تەرىس سەبەپتەر بويىنشا جۇمىستان بوساتىلعان نەمەسە قىزمەتى تو­مەن­دەتىلگەن. ال سوڭعى ءۇش جىلدا 15 سۋديا­نىڭ پارا العانى تولىق دالەل­دەنىپ، سوت­تال­عان. سوعان قاراعاندا، سۋديا­لار­دىڭ جا­لا­قى­سىنىڭ كوبەيتىلۋى ولاردىڭ اراسىن­دا­عى پارا­قور­لار­دىڭ سانىن ازايتتى دەۋ قيىن.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا: «سوت جۇيەسى ەشكىمگە ەسىك اشپايتىن مەڭىرەۋ مەكەمەگە اينالماۋى ءتيىس... سۋديالاردى ىرىكتەۋ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن جۇرگىزىلۋى ءتيىس. ۇمىتكەردىڭ قانداي ەڭبەگى ارقىلى جۇمىسقا قابىلدانعانىن جۇرتشىلىق ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك»، دەگەن بولاتىن. ال قازاقستان سۋديالارىنىڭ VIII سەزىندە پرەزيدەنت وسى ماسەلەگە تاعى دا توقتالىپ: «سۋديالاردىڭ بەدەلى ءمىنسىز، ال كانديداتتاردى ىرىكتەۋ ۇدەرىسى ايقىن جانە اشىق بولۋى ءتيىس. دامىعان ەلدەردىڭ باسىم بولىگىندە سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ جوعارى بولاتىنى سونشالىق، وتكەن ومىرىندەگى بولماشى ءبىر تەرىس ارەكەتى لاۋازىمعا تاعايىندالماۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مۇنداي تاجىريبەنى قازاقستاندا دا قولدانعان ءجون دەپ سانايمىن»، دەپ قاداي ايتقان ەدى.

الايدا بۇل تالاپقا «مەڭىرەۋ مەكەمەگە اينالماۋى ءتيىس» سوت جۇيەسىنىڭ سەلت ەتكەنى شامالى سياقتى. ال ەلدە قازىر ناقتى ساياسي رەفورمالار باستالىپ، اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋعا ازىرلىك ءجۇرىپ جاتىر. بالكىم، سىبايلاس جەمقورلىقتى تۇبەگەيلى جەڭگەن شۆەيتسارياداعى سياقتى، ءبىزدىڭ ەلدە دە سۋديالاردى دا سايلاۋعا كوشەتىن كەز جەتكەن بولار. بۇل ءىستى، اسىرەسە، قاي سۋديانىڭ قولى تازا ەمەستىگىن جۇرت جاقسى بىلەتىن اۋداندىق سوتتاردان باستاساق، تالاي جەمقوردىڭ جەگەنى جەلىم بولارى كۇمانسىز...

 

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇحتار مەن قايىم

قازاقستان • كەشە

ەلدە قىلمىس ازايعان

قوعام • كەشە

اقاڭ جانە قازاق راديوcى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

رۋحتى جىردىڭ يەسى

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار