ورتاعاسىرلىق شىعىس مۇسىلمان حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىنا نازار اۋدارعانىمىزدا كەيبىر كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە سول زامانداعى حاندار مەن ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ تىكەلەي ۇسىنىستارى مەن ماتەريالدىق قولداۋى جاتقانىن كورەمىز. تاريحتا شىعارماسىن بەلگىلى ءبىر تۇلعاعا ارناپ, جان باققان قالام يەلەرى دە از بولماعان. ورتاعاسىرلاردا ءوز زامانىنىڭ ءسوز زەرگەرىن قادىرلەپ, ءبىر شىعارما جازىپ بەرۋدى سۇراعان ەل بيلەۋشىلەر دە ءجيى كەزدەسەدى. اقىنىنىڭ قاسىنان تابىلعان حاننىڭ تاريحتا بەدەلى دە ۇستەم بولعان. ادەتتە, الەمدى جاۋلاعان بيلەۋشىلەردىڭ تاريحي تۇلعاسىنا قاراعاندا, ادەبي بەينەسى بۇقارانىڭ جادىندا ۇزاق ساقتالاتىنى بەلگىلى. بۇعان ابىلقاسىم فيرداۋسي مەن سۇلتان ماحمۇت, شيرازدىق حافيز بەن ءامىر تەمىر, بۇقار جىراۋ مەن ابىلاي حان اراسىنداعى سۇحباتتاردىڭ ەل اراسىنا اڭىز-اڭگىمە تۇرىندە تاراعانى مىسال.
سول سەكىلدى التىن وردا تۇسىنداعى كەيبىر جادىگەر سول زامان بيلەۋشىلەرىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جازىلعان. مىسالى, 1310 جىلى جازىلعان رابعۇزيدىڭ «پايعامبارلار قيسساسى» جەرگىلىكتى بەي ناسيراددين توقبۇعا بەككە ارنالسا, قۇتب «حۇسراۋ-شىرىن» داستانىن 1341-1342 جىلدارى ەل بيلەگەن تىنىبەك پەن ونىڭ جۇبايى ماليكا حانىمعا سىيلاعان. سونداي-اق ناما جانرىنىڭ كوشباسىندا تۇرعان ءحارازميدىڭ «مۇحابباتناماسى» 1353 جىلى قوڭىرات رۋىنىڭ كوسەمى مۇحاممەد قوجابەكتىڭ قۇرمەتىنە جازىلعان. اتالعان بۇل شىعارمالاردىڭ ء«تاليف-ە ءساباب» ياعني تۋىندىنىڭ جازىلۋ سەبەبى اشىپ كورسەتىلەتىن تۇستا وسى ەل بيلەۋشىلەرىنە جىر ارنالىپ, ماداقتار ايتىلعان. وسىدان-اق, التىن وردا تۇسىندا ەل بيلەۋشىلەرى تاراپىنان ءسوز ونەرىنە, ولاردى جاراتۋشى ءسوز زەرگەرلەرىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ ارتقانىن كورەمىز.
التىن وردا ادەبيەتىنىڭ دامۋىن مىسىرداعى ماملۇك-قىپشاقتار جازبا مۇراسىنان ءبولىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جوشى ۇلىسى مەن سولتۇستىك افريكاداعى مىسىر بيلەۋشىلەرىن گەنەتيكالىق جاعىنان تۋىستىق ءھام ورتاق مادەنيەت بىرىكتىرەتىن. سودان يسلام وركەنيەتىنىڭ اياسىنا ۇيىسقان قىپشاقتاردىڭ ادەبي كەڭىستىگى دە ءبىر ەدى. اسىرەسە تۇركىلىك رۋح پەن يسلامي قۇندىلىقتاردا باستى مۇددەلەر توعىساتىن. ەڭ نەگىزگىسى – ەكى ەلدىڭ دە ءبىر يماني سەنىمدە بولۋى دەر ەدىك. جالپى, ساياسي-ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستا گەنەتيكالىق تۋىستىققا قاراعاندا, يماني سەنىمگە نەگىزدەلگەن مادەنيەتتىڭ سالماعى باسىم تۇسەتىنى بەلگىلى. مۇنى جوشى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىر اتالاس حۋلاگۋ ۇلىسىنا قاراعاندا, الىستاعى مىسىر بيلەۋشىلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋىنان-اق بايقاۋعا بولادى.
التىن وردا مەن مىسىر اراسىندا ساياسي-ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جوعارى دەڭگەيدە دامىعانى تاريحتان بەلگىلى. ابباسيدتەر بيلىگى حۋلاگۋ تاراپىنان قۇلاتىلعاننان كەيىن ماملۇكتەر بيلىگىندەگى مىسىر ەلى سول كەزدەگى يسلام الەمىنىڭ نەگىزگى ورتالىعىنا اينالدى. ءارى ساراي بيلەۋشىلەرىنىڭ يسلامدى قابىلداۋىندا دا ماملۇك-قىپشاقتارىنىڭ ىقپالى زور بولدى. ەكى ەل مادەنيەتىنىڭ بارىنشا جاقىنداي تۇسۋىنە سول زاماندا ءومىر سۇرگەن قالام يەلەرى دە قاتتى اسەر ەتتى. سارايدان كايرگە قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ قاتارىندا قۇتب, ءسايف ساراي سەكىلدى اقىندار بولدى. ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ يدەياسى التىن وردادا تۋعانىمەن دە, تۋىندى رەتىندە مىسىردا جەمىسىن بەردى. سوندىقتان دا عالىمدار جوشى ۇلىسى مەن مىسىرداعى تۇركى ادەبي جادىگەرلەرىن ءحىىى-ءحVى عاسىرلارداعى قىپشاق ادەبيەتى نەمەسە التىن وردا – قىپشاق داۋىرىندەگى شىعارمالار دەپ, جالپىلاما اتاۋمەن قاراستىرادى. سەبەبى سول كەزدەگى جازبا جادىگەرلەر جوشى ۇلىسىنداعى دالا قىپشاقتارى مەن مىسىرداعى ماملۇك-قىپشاقتارى تاراپىنان جاراتىلعان ەدى.
شىڭعىس حان جورىعىنىڭ ادامزات وركەنيەتىنە, سونىڭ ىشىندە يسلام الەمىنە تيگىزگەن اسەرى تۋرالى, كوبىنە ءبىر جاقتى عانا پىكىر ايتىلاتىنى بەلگىلى. دەسەك تە, وسى جورىقتان كەيىن يسلام وركەنيەتى تۇركىلەردىڭ قولىنا ءوتتى ءھام تۇركى ادەبي ءتىلى دامي باستادى. باعدات حاليفاتىن حۋلاگۋ بارىپ قۇلاتقاننان كەيىن, يسلام الەمىنىڭ ورتالىعى قىپشاقتار بيلىگىندەگى مىسىرعا اۋىسسا, دەشتى قىپشاقتا جوشى ۇلىسى نەگىزىندەگى التىن وردا مەملەكەتى بوي كوتەردى. وسى ەكى ەلدىڭ دە مەملەكەتتىك ءتىلى – قىپشاق ءتىلى بولدى. كوركەم تۋىندىلار دا سول تىلدە دۇنيەگە كەلدى. سىرت قاراعاندا «قيسساسۋل-ءانبيا», «جۇمجۇما», ء«ناھجۋل-ءفاراديس», «مۇعينۋل-ءمۇريد» بولىپ, جادىگەرلەردىڭ اتاۋى ارابشا نە پارسىشا اتالعانىمەن دە, شىعارما بۇتىندەي تۇركى ادەبي تىلىندە جازىلدى.
التىن وردا ءداۋىرى ادەبيەتى – ەكى ارنادان ءنار الدى: كونە تۇركى ءھام شىعىس مۇسىلمان ادەبيەتى. قاراحاندىقتار بيلىگى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ماحمۇت قاشقاري, ءجۇسىپ بالاساعۇن, احمەت جۇينەكي, احمەت ياساۋي, سۇلەيمەن باقىرعاني سەكىلدى اقىنداردىڭ كوركەم ويلارىن جوشى ۇلىسىندا ءومىر سۇرگەن تۇركى اقىندارى ودان ءارى دامىتتى. سونداي-اق ولار ساعدي, فەرداۋسي, عازالي, اتتار, رۋمي, نيزاميلەر سەكىلدى پارسى ادەبيەتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىمەن دە تانىس بولدى. كەيبىرىنىڭ تۋىندىلارىن تۇركى ادەبي تىلىنە ءتارجىمالادى. ءتىپتى شەيح ساعديدىڭ شىعارمالارى سارايدا كەڭىنەن تانىمال بولعانى سونشالىق, ونىڭ جىر شۋماقتارى التىن وردا استاناسىنىڭ كەيبىر عيماراتتارىنىڭ قابىرعالارىنا جازىلدى.
ادامزات وركەنيەتى وشاقتارىنىڭ بىرىنە اينالعان سارايدا عالىم-عۇلامالارمەن بىرگە كوپتەگەن اقىندار دا ءومىر ءسۇردى. مىسالى, ءسايف سارايدىڭ «گ ۇلىستان بيت-تۇركي» اتتى تۋىندىسىندا سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ءماۋلا قازي مۋحسين, ءماۋلانا يسحاق, ءماۋلانا حوجا ءماۋلاۋي, ءابدۋلمازيد, احمەت حوجا ساراي, تۇعلى حوجا, حارازمي جانە حاسان ۇلى دەگەن تۇركى اقىندارىنىڭ جىر جولدارىنان ۇزىندىلەر بەرىلگەن. ءنازيرا ءداستۇرى كەڭىنەن قانات جايعان زاماندا ساراي وسى شايىرلاردىڭ عازالدارىنا ولەڭ سوزبەن جاۋاپ قاتقان. وكىنىشكە قاراي, جوعارىدا اتتارى اتالاتىن تۇركى اقىندارىنىڭ باسقا قانداي شىعارمالار جازعاندىعى تۋرالى دەرەك ساقتالماعان. سونداي-اق اراب تاريحشىسى يبن تاگريباردي قىپشاقتاردىڭ اراسىنان دا مىقتى اقىنداردىڭ شىققاندىعىن, داماسكىنىڭ ءامىرى ءالا ءاد-دين يبن ابدوللانىڭ قاسىندا ءات-تانباعا ءال-ءجاۋالي دەگەن اقىننىڭ ءومىر سۇرگەندىگىن مىسال رەتىندە العا تارتقان. ءات-تانباعانىڭ ولەڭدەرىنە تاڭدانعان يبن تاگريباردي: «ول – تۇركىنىڭ اتاقتى اقىندارىنىڭ ءبىرى. مەن ونىڭ تايپاسىنان ونىمەن تەڭ كەلەتىن اقىندى كورگەن جوقپىن», دەپ جازعان. وكىنىشكە قاراي, ءوز شىعارمالارىن تۇركى ادەبي تىلىندە جازعان تانباعانىڭ اتى-ءجونى دەرەكتەردە كەزدەسكەنىمەن دە, ونىڭ شىعارمالارى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتپەگەن. وسى سەكىلدى زامانا تەزىنە شىداي الماستان اتتارى مەن شىعارمالارى دا ۇمىتىلعان, تەك تازكيرالاردا (اگيوگرافيالىق شىعارمالاردا) عانا تاحاللۋستارى (ادەبي ەسىمدەرى) كەزدەسەتىن قالام يەلەرى دە جەتەرلىك.
التىن وردا ادەبيەتىن ارنايى زەردەلەگەن ا.قىراۋباەۆا سول ءداۋىر ادەبي جادىگەرلەرىن اۋدارما-نازيرالىق جانە تىڭتۋما شىعارمالار دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان. راسىندا دا, قۇتب, ءسايف ساراي, ناسيرۋددين رابعۇزي, ماحمۇت كەردەرى, حۋسام كاتىپ كوتەرگەن تاقىرىپتار ورتاعاسىردا كەڭىنەن جىرلانىپ ەدى. قۇتب پەن سارايدىڭ شىعارمالارى پارسى اقىندارى مۋسليحيددين ساعدي مەن نيزامي گانجاۋيدىڭ تۋىندىلارى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن. سول داۋىردەگى مادەني توعىستار ناتيجەسىندە جازىلعان ءنازيرا داستۇرىمەن التىن وردا اقىندارى دا قالام تەربەگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە «گ ۇلىستان بيت-تۇركي» («تۇركى تىلىندەگى گ ۇلىستان») مەن «حۇسراۋ-شىرىن» جادىگەرلەرى دۇنيەگە كەلگەن. بۇل دا بولسا, سول داۋىردەگى تۇركى-پارسى ادەبي بايلانىستارىنىڭ جەمىسى بولسا كەرەك. ال بۇرھانۋددين رابعۇزي, ماحمۇت كەردەري جانە حۇسام كاتىپتەردىڭ قالامىنان تۋعان جادىگەرلەر بەلگىلى ءبىر اقىن نە جازۋشىنىڭ تۋىندىسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلمەگەن. ولاردىڭ كوتەرگەن تاقىرىپتارى دا سول داۋىردە اراب, پارسى ءھام تۇركى ادەبيەتىندە كەڭىنەن جىرلانىپ ەدى. سوندىقتان دا, رابعۇزي, كەردەريدىڭ تۋىندىلارىن يسلام وركەنيەتىنىڭ ورتاق قۇندىلىعى دەپ قاراستىرعان ءجون.
التىن وردا ادەبي جادىگەرلەرىن قاراستىرعان ن.راحمونوۆ وسى داۋىردە اگيوگرافيك شىعارمالاردىڭ كوپتەپ جازىلىپ, ناما جانرىنىڭ قالىپتاسقاندىعىنا جانە اۋدارماشىلىقتىڭ ەرەكشە دامىعاندىعىنا نازار اۋدارعان. عالىم اگيوگرافيك شىعارمالار قاتارىنا بۇرھانۋددين رابعۇزيدىڭ «رابعۇزي قيسساسى», ماحمۇت كەردەرىنىڭ «جۇماقتاردىڭ اشىق جولى» جانە حۇسام كاتىپتىڭ «جۇمجۇما» داستاندارىن جاتقىزعان. ءحىV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءحارازميدىڭ «ماحابباتناماسىن» ناما جانرىنىڭ باستاۋى رەتىندە تالداعان. ال جوشى ۇلىسىندا جازىلعان «حۇسراۋ-شىرىن», «گ ۇلىستان بيت-تۇركي» تۋىندىلارى اۋدارماشىلىق, ياعني ءنازيرا ءداستۇرى اياسىندا دۇنيەگە كەلگەندىگىنە نازار اۋدارعان.
التىن وردا بيلەۋشىلەرى بەركە (1257-1266 جج.), وزبەك (1312-1342 جج.) حانداردىڭ يسلامدى قابىلداۋىمەن وسى ءدىننىڭ اسىل قاسيەتتەرى قوعامدا كەڭىنەن ناسيحاتتالدى. مەشىت, مەدرەسەلەر بوي كوتەردى. سونىمەن بىرگە ءدىندى كوركەم سوزبەن ۇگىتتەگەن ءسوز زەرگەرلەرى ءدىننىڭ اسىل قاسيەتتەرىن, پايعامبارلاردىڭ ونەگەلى ءومىرىن, مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س.) وسيەتتەرىن ناسيحاتتاپ شىعارمالار جازا باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءدىني-ديداكتيكالىق, ءدىني-سوپىلىق ءھام ءدىني-تانىمدىق مازمۇنداعى ەڭبەكتەر دۇنيەگە كەلدى. پايعامبارلاردىڭ ءومىر تاريحىن جۇيەلى تۇردە باستان-اياق بايانداپ شىققان ناسيرۋددين بۇرھانۋددين رابعۇزي بولاتىن. ول ادام اتادان مۇحاممەد پايعامبارعا دەيىنگى جيىرما بەس پايعامباردىڭ ونەگەلى ءومىرىن ءوز شىعارماسىنا ارقاۋ ەتتى. بۇل جادىگەردىڭ تاقىرىبى, يدەيالىق باعىتى نەگىزىنەن ءدىني سيپاتتا بولعانىمەن دە, شىعارمادا اۆتور تاراپىنان قوسىلعان تۇركىلىك اڭىز-ءاپسانالار, حيكايالار دا ۇشىراسادى. سوندىقتان دا بۇل قيسسادا قاساڭ ءدىني كوزقاراستىڭ قالىبى كوتەرە بەرمەيتىن ميفتىك جەلىلەر دە ءجيى بوي كورسەتەدى. حالىق پروزاسىنىڭ مۇنداي ۇلگىلەرى نەگىزىنەن جان-جانۋارلارعا (قارلىعاش, قارعا, يت جانە ت.ب.) قاتىستى حيكايالاردا ورىن العان.
پايعامباردىڭ وسيەتتەرىن تۇركى ادەبي تىلىندە العاش رەت بايانداعان ماحمۇت كەردەرى بولاتىن. ونىڭ 1358 جىلى جازىلعان ء«ناھجۋل-ءفاراديس» ياعني «جۇماقتاردىڭ اشىق جولى» اتتى تۋىندىسىندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ قىرىق ءحاديسى كەڭىنەن تالدانعان. بۇل ءداستۇر شىعىس مۇسىلمان ادەبيەتىندە ارباعين (ارباعا – قىرىق دەگەندى بىلدىرەدى – ت.ق.) جانرى اياسىندا قاراستىرىلاتىنى بەلگىلى. اراب, پارسى شايىرلارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءيماماددين ءناسيمي, الىشەر ناۋاي جانە مۇحاممەد فيزۋلي سەكىلدى تۇركى اقىندارى دا وسى جانردا قالام تەربەگەن. الايدا ولار پايعامباردىڭ قىرىق وسيەتىن ولەڭ سوزبەن ورنەكتەسە, التىن وردا تۇسىندا ءومىر سۇرگەن كەردەرى ونى قاراسوزبەن جازىپ شىققان. اۆتور پايعامباردىڭ قىرىق ءحاديسىن تالداعاندا, عالىم-عۇلامالار مەن اۋليەلەردىڭ سوزدەرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, تۇپكى مانىنە ۇڭىلۋگە تىرىسقان. ياعني اقىن ولەڭدەرىندە پايعامبار وسيەتىنىڭ سىرتقى قالىبى ايتىلاتىن بولسا, كەردەرى پايعامباردىڭ ءار ءحاديسىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, ونى تولىق تۇسىندىرۋگە كۇش جۇمساعان.
التىن وردا بيلىگى تۇسىندا جازىلعان شىعارمالاردىڭ ءبىرى – «مۇعينۋل-ءمۇريد» («شاكىرتكە كومەكشى»). يمام اعزام ءابۋ حانيفا فيقھى اياسىندا جازىلعان بۇل شىعارمادا يسلام, يمان ءھام يحسان ماسەلەلەرى ولەڭ سوزبەن ورنەكتەلگەن. حاليق پەن ماحلۇقتى (جاراتۋشى مەن جاراتىلىستى) ماحابباتپەن تانۋ جاعىنا نازار اۋدارىلىپ, پەندەنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋ جولدارى ناسيحاتتالعان. بۇل جادىگەردەن جوشى ۇلىسىندا يمام ماتۋريدي سەنىمى مەن يمام اعزام ءمازھابى ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالىپ, يحسان ماسەلەلەرىنە, ياعني كەمەلدىك ۇستىندارىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنگەندىگىن اڭعارامىز.
«ينساني كامىل» ياعني «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى كەڭىنەن جىرلانعان جادىگەردىڭ ءبىرى – «گ ۇلىستان بيت-تۇركي». 1391 جىلى ءسايف ساراي تاراپىنان جازىلعان بۇل جادىگەردە قوعامدىق ادەپ پەن جەكە تۇلعانىڭ رۋحاني تازالىعى كەڭىنەن جىرلانعان. ال ونىڭ «سۋحايىل مەن گۇلدۇرسىن» اتتى تاعى ءبىر تۋىندىسى عاشىقتىق تاقىرىبىنا قۇرىلعان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان, ياعني 1394 جىلى جازىلعان بۇل داستاننىڭ كەيىپكەرلەرى – اقىن قيالىنىڭ جەمىسى ەمەس, قايتا ومىردە شىن بولعان جاندار. ءامىر تەمىر مەن توقتامىستىڭ اراسىنداعى ساياسي تەكەتىرەس زامانىندا ءومىر سۇرگەن ەكى عاشىقتىڭ ءومىرى سۋرەتتەلگەن. سونىمەن بىرگە سارايدىڭ ادەبيەتتى – گۇلشان باققا, ال اقىنداردى قابىلەتىنە قاراي سول باقتا جۇرگەن بۇلبۇل مەن قارعاعا تەڭەيتىن تۇستارىنا قاراپ, ونىڭ ادەبيەت سىنشىسى بولعانىن دا اڭعارۋ قيىن ەمەس.
التىن وردا بيلىگى تۇسىندا عاشىقتىق تاقىرىبىنا بارعان اقىنداردىڭ ءبىرى – قۇتب بولاتىن. 1342 جىلى جازىلعان بۇل تۋىندىسىن اقىن التىن وردا حانى تىنىبەك (1341-1342 جج.) پەن ونىڭ جۇبايى ماليكا حانىمعا ارناعان. جوشى ۇلىسىن وتىز جىلعا جۋىق بيلەگەن وزبەك حاننان (1312-1341 جج.) كەيىن تاققا وتىرعان تىنىبەك حان ءبىر-ەكى جىل عانا (1341-1342) سىعاناقتا تاقتا وتىرعانى بەلگىلى. دەسەك تە ونىڭ ادەبيەتكە, ءسوز ونەرىنە دەگەن جاناشىرلىعى التىن وردا ادەبيەتىنىڭ اسىل جاۋھارى – «حۇسراۋ-شىرىن» داستانىندا «حانىمىز تىنىبەك شاھي ءجاۋان ءباحت, كىم ۋش ءاندىن قۇۋانۇر تاج ءھام ءتاحت» («باقىتتى حانىمىز تىنىبەك, ءتاج بەن تاق ونىمەن قۋانادى») دەپ, ماداق ايتىلۋىنا سەبەپ بولدى.
قۇتبتىڭ بۇل تۋىندىسى التىن وردادا, انىعى سىعاناق توڭىرەگىندە دۇنيەگە كەلگەنىمەن دە, بۇل داستانعا جارىق ءومىر سىيلاعان مىسىر ەلى بولدى. ماملۇك-قىپشاقتار بيلىگىندە ءومىر سۇرگەن بەركە فاقيھ قىپشاقي دەگەن قۇسنيحاتشى, قۇتب اقىن (1297-1342 جج.) دۇنيە سالعاننان كەيىن جارتى عاسىر وتپەستەن, ياعني 1383-1384 جىلدارى وسى شىعارمانى قايتا كوشىرىپ شىققان. بەركە فاقيھتىڭ وسى كوشىرمەسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن جەتىپ, سۇبەلى زەرتتەۋلەرگە جول اشىپ وتىر.
مىسىردا ءومىر سۇرگەن بەركە فاقيھ بەلگىلى كاتىپ (كوشىرۋشى) بولۋىمەن قاتار, فاقيھ ياعني شاريعات ءىلىمىنىڭ بىلگىرى ءھام شەبەر اۋدارماشى دا بولعان. كەيىنگى زەرتتەۋلەردە التىن وردا – قىپشاق ءداۋىرىنىڭ جازبا مۇراسى قاتارىندا قاراستىرىلىپ جۇرگەن ء«يرشادۋل-مۋلۋك ءۋاس-ءسالاتين» («پاتشالار مەن سۇلتاندارعا نۇسقاۋلىق») دەگەن ىرگەلى ەڭبەكتى دە تارجىمالاعان. 1387 جىلى جازىلعان بۇل ەڭبەكتە كاتىپتىڭ اتى-ءجونى بەركە يبن باراقۋز يبن قاندۋد يبن وگۋ دەپ تولىق بەرىلگەن. حانافي ءمازھابىنىڭ شاريعات شارتتارى كەڭىنەن قامتىلعان بۇل ەڭبەك سول زاماندا اراب ءتىلىن بىلمەيتىن ەل بيلەۋشىلەرىنە ارنالعان. راسىندا دا, اراب تاريحشىسى ءامين ءال-حولي ءوز زەرتتەۋلەرىندە اتاپ كورسەتكەنىندەي, مىسىردى باسقارعان كەيبىر ماملۇكتەر اراب ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىن. سوندىقتان دا يسلام ءدىنىن قابىلداپ جاتقان جوشى ۇلىسى ءۇشىن ءدىني شىعارمالار مەن ەڭبەكتەرگە قاجەتتىلىك زور ەدى. وسى جاعىن ەسكەرگەن بەركە فاقيھ اراب تىلىندەگى فيقھتىق ەڭبەكتى تولىق ءتارجىمالاپ شىققان دەۋگە تولىق نەگىز بار.
جالپى, التىن وردانىڭ يسلامدانۋىندا مىسىردى بيلەگەن ماملۇك-قىپشاقتارىنىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى دەسەك, الدىندا عانا شيعالىق باعىتقا بۇيرەگى بۇرىپ تۇرعان فاتيميدتەر (909-1171 جج.) اۋلەتىنىڭ ورنىنا بيلىككە كەلگەن ماملۇك-قىپشاقتارىنىڭ ءابۋ حانيفا ءمازحابىن بەرىك ۇستانۋىنا بەركە فاقيھتاي تۇركى ۇلاندارىنىڭ ەڭبەگى زور دەر ەدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىك افريكادا يمام اعزام ءمازھابى ۇستەمدىك قۇردى ءھام التىن وردا جۇرتىنىڭ وسى فيقھتىق مەكتەپپەن جۇرۋىنە كوپ سەپتىگى ءتيدى.
ءداستۇرلى ءدىننىڭ نەگىزگى ۇستىندارى التىن وردا تۇسىندا قالىپتاسقانىن ەسكەرسەك, وندا سول زاماندا تۇركى ادەبي تىلىندە جازىلعان «سيراجۋل-قۋلۋب» («جۇرەكتەردىڭ شىراعى») اتتى شىعارمانى زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسپەك. ساۋال-جاۋاپ تۇرىندە جازىلعان بۇل جادىگەردە يسلامنىڭ نەگىزگى ۇستىندارى مەن يمان شارتتارى تۇركىلىك ۇعىمعا جاقىن تۇسىنىكتە جازىلعان. جالپى, ءدىندى قىرىق سۇراقتىڭ اياسىندا تاراتىپ بەرۋ ءۇردىسى مۇسىلمان تۇركىلەرىنىڭ اراسىنا كەڭىنەن تاراعان. مۇنى ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا قازان, ىستانبۇل, تاشكەنت قالالارىندا وسىنداي اتپەن جارىق كورگەن ليتوگرافيالاردان دا اڭعارۋعا بولادى.
قازاق اراسىنا تاراعان ءدىني قيسسا-داستاندار مەن حيكايالاردىڭ كەيبىرى التىن وردادان جەلى تارتاتىنى بەلگىلى. 1369-1370 جج. جازىلعان «جۇمجۇما» («باس سۇيەك») داستانىندا بۇ دۇنيەنىڭ وتكىنشىلىگى ءھام اقيرەتتىڭ اقيقاتتىعى جىرلانعان. تۇركى اقىنى حۇسام كاتىپ تاراپىنان جاراتىلعان بۇل تۋىندىنىڭ ەل اراسىنا كەڭىنەن تاراعانى سونشالىق, بۇل شىعارمانىڭ التىن وردا داۋىرىندە «قۋ باس» دەگەن ەكىنشى نۇسقاسى دا پايدا بولعان. بەرتىن كەلە دەشتى قىپشاقتان باستاپ, كىشى ازياعا دەيىنگى تۇركىلەر اراسىنا كەڭىنەن تاراعان بۇل جادىگەردىڭ اۆتورى بىردە انادولىلىق ءالى كەردەچى دەپ بەرىلسە, كەيبىر قولجازبالاردا ءشامس تەبريزي, ءشامس تارازي دەگەن اتپەن دە كەزدەسەدى. سونداي-اق قازاقتىڭ كەيبىر كىتابي اقىندارى وسى سيۋجەت اياسىندا قالام تارتقانىن ەسكەرسەك, وندا بۇل جادىگەردىڭ جاعرافيالىق تارالۋ ايماعىنىڭ كەڭدىگىن بولجاي بەرۋگە بولادى. باسىندا قولجازبا كۇيىندە تاراعان بۇل جادىگەر حح عاسىردىڭ باسىندا تاسباسپا قالپىندا جۇزدەگەن دانامەن جارىق كورگەنىن دە ەسكەرگەن ءجون.
عاشىقتىڭ ءوز سۇيىكتىسىنە جولدانعان نازدى حاتتارىنىڭ جيىنتىعىنان تۇراتىن ءحارازميدىڭ «ماحابباتناماسى» دا وسى داۋىردە دۇنيەگە كەلدى. 1353 جىلى سىر بويىندا جازىلعان بۇل داستان نامالىق جانردىڭ تۇركى ادەبي تىلىندە تۇلەۋىنە قاتتى اسەر ەتتى. بەرتىن كەلە وسى جادىگەردىڭ اياسىندا ء«داھناما», «تاشۇقناما» سەكىلدى بىرنەشە شىعارما جازىلدى. عاشىق-ماشۇق الەمىنىڭ سىرلى سۇحباتتارىن ولەڭ سوزبەن ورنەكتەگەن تۇركى اقىندارى كەمەلدىك ۇستىندارىن دا وسى شىعارمالارى ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتاعان. سوندىقتان دا, اباي ۇعىمىنداعى «تولىق ادام» يدەياسىنىڭ نەگىزى سول ءداۋىردىڭ ادەبي جادىگەرلەرىندە جاتىر دەسەك تە بولادى.
التىن وردا تۇسىندا جازىلعان شىعارمالار مازمۇندارىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, تاقىرىپتارىنىڭ ءار الۋاندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سول داۋىردەگى ادەبيەتكە زەر سالا قاراعاندا, شىعارمالاردىڭ يدەيا-ەستەتيكالىق قۇندىلىعى مەن پوەتيكالىق دارەجەسى جاعىنان ءوز ءداۋىرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى جازبا مۇرالارىنان سانالعانىنا كوز جەتكىزەمىز وسى كەزدە ادەبيەت مازمۇن جاعىنان بايىپ, جانر جاعىنان تۇرلەندى. مىسالى, سىردىڭ ساعاسىندا جازىلعان ءبىر عانا ءحارازميدىڭ «مۇحابباتناماسىنان» (1353 ج.) عازال, ءماسناۋي, قىتعا, رۋباي سەكىلدى ولەڭ فورمالارىن كەزدەستىرسەك, 1310 جىلى حاتقا تۇسكەن بۇرھانۋددين رابعۇزيدىڭ «پايعامبارلار تاريحى» سول زاماندا كەڭىنەن تاراعان قيسسا, ناسيحات, حيكايا, حيكمەت, حابار سياقتى بىرنەشە جانرلارمەن جازىلعاندىعىنا نازار اۋدارۋعا بولادى. وسىنىڭ ءوزى-اق التىن وردا ادەبيەتىنىڭ اۋقىمدىلىعىن اڭعارتسا كەرەك.
سوڭعى جىلدارى سول ءداۋىردىڭ ادەبي جادىگەرلەرىن تۇپنۇسقادان اۋدارىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋ, سول ارقىلى جاڭا عىلىمي تۇجىرىمدارعا جول اشۋ ءۇردىسى قالىپتاسىپ كەلەدى. تۇركى ادەبي تىلىمەن اراب گرافيكاسىندا جازىلعان مۇرالاردى اسىل نۇسقادان ءتارجىمالاۋدا قازاق عالىمدارى ءبىراز جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ كەلە جاتقانىن دا ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. سولاردىڭ قاتارىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىن ايتا كەتكەن ورىندى. مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن 20 تومدىق «ادەبي جادىگەرلەر» سەرياسىنىڭ نەگىزگى تومدارىن جوشى ۇلىسىنىڭ كەيبىر جازبا ەسكەرتكىشتەرى قۇراسا, مەملەكەتتىك تاپسىرىس اياسىندا جارىق كورگەن « ۇلى دالا جاۋھارلارىنىڭ» ءۇشىنشى تومى «التىن وردا داۋىرىندەگى ادەبي جادىگەرلەر ء(دىني-ديداكتيكالىق شىعارمالار)» دەگەن اتپەن 2020 جىلى جارىق كوردى. سونداي-اق وسى سالادا باسقا دا تۇركى حالىقتارى عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرى بارشىلىق. وتكەن عاسىردا كوبىنەسە تىلدىك جاعىنان عانا قاراستىرىلعان سول ءداۋىردىڭ جازبا مۇراسى بۇگىندە ادەبيەتتانۋشىلاردىڭ دا نازارىنا ىلىگىپ, شىعارمالاردىڭ باستى يدەياسى, ىشكى مازمۇنى, جانرى, كوركەمدىك ەرەكشەلىگى جان-جاقتى زەرتتەلۋ ۇستىندە. مۇنىڭ ءوزى التىن وردا بيلىگى تۇسىندا جازىلعان ادەبي جادىگەرلەردى ۇلتتىق دۇنيەتانىم تۇرعىسىنان زەرتتەپ-زەردەلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىنان حابار بەرسە كەرەك.
ءتورالى قىدىر,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
