مۇناي تاۋسىلدى. مۇناي كەرەك.
بيىلعى 2 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا لوندون بيرجاسىندا Brent ماركالى مۇناي باعاسى باررەلىنە 71,14 دوللار بولدى. بۇل الدىڭعى سەسسيانىڭ جابىلۋ باعاسىنان 1,82 دوللار, ياعني 2,63 پايىزعا جوعارى. ال نيۋ-يورك بيرجاسىندا ساۋدالاناتىن WTI مۇنايى باررەلىنە 68,62 دوللارعا باعالانادى. بۇل ماركا دا الدىڭعى سەسسيانىڭ قورىتىندى قۇنىنان 2,3 دوللارعا (3,47 پايىز) جوعارى. «قارا التىن» قۇنىنىڭ باررەلىنە 70 دوللاردان اسۋى – ەكى جىلدان بەرى العاش رەت ورناپ وتىرعان كورسەتكىش.
سونداي-اق يراننىڭ دا 2015 جىلعى يادرولىق كەلىسىمدى قايتا جاڭعىرتۋ بويىنشا الەمدىك التى دەرجاۆامەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقانى حابارلانادى. اتالعان كەلىسىمنىڭ قايتادان كۇشىنە ءمىنۋى حالىقارالىق نارىقتاعى «قارا التىن» ءوندىرىسىنىڭ كۇرت ارتۋىنا اسەر ەتپەك. بۇعان دەيىن وپەك باس حاتشىسى مۇحامماد باركيندو يران تاراپىنان مۇناي جەتكىزۋ كولەمىنىڭ ارتۋى الاڭداۋشىلىققا سەبەپ بولادى دەگەنگە سەنبەيتىنىن ايتقان. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق كەلىسىم 2021 جىلدىڭ III توقسانىندا قالپىنا كەلۋى مۇمكىن. WTRG Economics ەنەرگەتيكا بويىنشا ەكونوميسى دجەيمس ۋيليامس اقش رەسمي تەگەراننان سانكتسيالاردى الىپ تاستايتىن بولسا, نارىققا كۇنىنە قوسىمشا 700 مىڭ باررەل مۇناي كەلىپ تۇسەتىنىن ايتادى.
بۇدان بىلاي مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى نەعايبىل. Swissquote شۆەيتساريالىق بانكىنىڭ باس ساراپشىسى يلەك وزكاردەسكايا پاندەميا ۋاقىتىندا جينالىپ قالعان مۇناي قورى تاۋسىلىپ بىتۋگە تايادى دەيدى.
«قازىرگى كەزدە پاندەميا كەزەڭىندە جينالعان مۇناي قورى تاۋسىلۋعا جاقىن. وپەك-ءتىڭ سوڭعى بولجامىنا سايكەس جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مۇناي قورى كۇرت قىسقارۋى ىقتيمال. بۇل تومەندەۋ 2021 جىلدىڭ ورتاشا كورسەتكىشىن ارتتىرىپ, قوسىمشا ءوندىرىس قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. سونىمەن قاتار الەم ەلدەرىنىڭ COVID-19-عا قارسى قارقىندى كۇرەس جۇرگىزە باستاۋى, ەكونوميكالىق, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ قالپىنا كەلۋى جانە كارانتين شەكتەۋلەرىنىڭ الىنىپ تاستالۋى جانە جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ بىرتىندەپ قالىپقا كەلە باستاۋى مۇنايعا دەگەن جاھاندىق سۇرانىستى ارتتىرادى», دەيدى ي.وزكاردەسكايا.
«CNBC اقپاراتى بويىنشا, وپەك+ ءوز جوسپارىن وزگەرتكەن جوق جانە مامىر مەن شىلدە ارالىعىندا ءوندىرىستى تاۋلىگىنە 2,1 ملن باررەلگە دەيىن ۇلعايتاتىنىن راستادى. شىلدەدەن كەيىن ءوندىرىس ساياساتىنىڭ قالاي بولارى ءالى انىقتالعان جوق. ەكونوميكانى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىرۋ جانە تەڭگەرىمدى وپەك+ ساياساتى اياسىندا بيىل مۇناي باعاسى 30 پايىزدان استامعا ءوستى. دەگەنمەن باستى ماسەلە – يراننىڭ نارىققا شىعۋى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى», دەپ مالىمدەيدى قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى.
م.باركيندونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا مۇنايعا دەگەن الەمدىك سۇرانىس كۇنىنە 99 ملن باررەلگە جەتەدى دەپ بولجايدى. مۇنداي كورسەتكىش نارىققا پاندەمياعا دەيىنگى دياپازوندى قايتا الىپ كەلمەك. وسىعان دەيىن Goldman Sachs مامىر ايىندا Brent مۇنايىنىڭ باعاسى باررەلىنە 80 دوللارعا جەتەدى دەپ بولجاعان. ارينە, بۇل بولجام ورىندالعان جوق. بىراق قازىرگى قارقىنىنا قاراپ, ينۆەستيتسيالىق بانك پايىمىنىڭ جاقىن ەكى ايدا جۇزەگە اسىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز.
يران كەلىسىمى دەگەن نە؟
الەمدى اراگىدىك يادرولىق قارۋمەن قورقىتىپ قوياتىن ۇرەيلى ءۇش ەل بولسا, سونىڭ ءبىرى – يران. اقش-تىڭ يراندى سانكتسيامەن تۇساپ ۇستاۋى – سوناۋ توقسانىنشى جىلداردان كەلە جاتقان سوزىلمالى پروتسەسس. ونىڭ جىگىن تارقاتار بولساق تىم تەرەڭگە كەتەمىز ءارى ايتقالى وتىرعان ويىمىزدان اۋىتقيمىز. قىسقاسى, 2012 جىلى يران باتىس ەلدەرىنە, 2013 جىلدان باستاپ ەۋرووداق ەلدەرىنە مۇناي ساتۋدى ساپ تىيعان. ارادا ەكى جىل وتكەندە, 2015 جىلدىڭ شىلدەسىندە التى ەل (اقش, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, قىتاي جانە رەسەي) يرانمەن كەلىسىم («بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى») جاساستى. كەلىسىم بويىنشا يران ءوزىنىڭ يادرولىق نىساندارىنا ماگاتە ينسپەكتورلارىن كىرگىزەدى, ال باتىس ەلدەرى بىرتىندەپ يراننان سانكتسيالاردى الىپ تاستايدى.
وسىدان كەيىن يران مەن اقش اراسىندا ازداعان جىلىمىق ورنادى. 2016 جىلى قۇراما شتاتتار 59 جەكە تۇلعا (يران جانە وزگە دە ەل ازاماتتارى), 385 كاسىپورىن, 77 ۇشاق جانە 227 كەمەدەن (ونىڭ ىشىندە مۇناي تانكەرلەرى دە بار) سانكتسيانى الىپ تاستادى. الايدا 2017 جىلدىڭ باسىندا دونالد ترامپ اكىمشىلىگى يران تاراپىنا جاڭا سانكتسيالار سالدى. بىرنەشە كومپانيا سانكتسيا تۇزاعىنا ىلىكتى. سانكتسيالار يراننىڭ اۆتوموبيل جانە ەنەرگەتيكا سەكتورىنا باعىتتالدى. وسى ارادا ەو پەن اقش اراسىندا سالقىندىق تۋىندادى. ەو ۆاشينگتوننىڭ قاتاڭ شەشىمدەرىنە رەنىش ءبىلدىردى. ال تەگەران بولسا, ەو ۆاشينگتوننىڭ سانكتسيالارىنان كەلەتىن شىعىنداردى وتەپ بەرسە عانا, يادرولىق كەلىسىم تالاپتارىن ساقتايمىز دەدى. الايدا اقش العان بەتىنەن قايتقان جوق. يراندى بانكارالىق SWIFT جۇيەسىنەن ايىرىپ, سانكتسيالاردى ءۇستى-ۇستىنە توپەلەۋمەن بولدى.
2020 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا اقش باعداد حالىقارالىق اۋەجايىنا اۋەدەن سوققى جاساپ, سونىڭ ناتيجەسىندە يراندىق گەنەرال قاسەم سۇلەيمانيدىڭ وپات بولۋى ەكى ەل اراسىنداعى جاعدايدى مۇلدەم ۋشىقتىرىپ جىبەردى. يران دا قاراپ قالعان جوق. بەس كۇننەن سوڭ يراكتا ورنالاسقان اقش اسكەري بازالارىن زىمىرانمەن اتقىلادى.
قازىرگى تاڭدا اقش يرانمەن جاسالعان «بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىنا» قايتا ورالۋعا نيەتتى. بۇل جوسپاردان ترامپ 2018 جىلى بىرجاقتى تۇردە شىعىپ كەتكەن بولاتىن. يران پرەزيدەنتى حاسان ءرۋحانيدىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق كەلىسىمدى ساقتاپ تۇرۋدىڭ جالعىز جولى – ۆاشينگتوننىڭ سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋى عانا. ال اقش بولسا, يادرولىق كەلىسىم ەرەجەلەرىنە قايشى كەلەتىن شەكتەۋلەردى عانا جويۋدى ۇسىنىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە فرانتسيا مەن گەرمانيا ۇكىمەتى اقش باستاماسىن قولداعان. بۇل ماسەلە بويىنشا كەلىسسوزدەر ۆەنادا جۇرگىزىلىپ جاتىر. ديپلوماتتاردىڭ بولجاۋىنشا, كەلىسسوز ماۋسىمنىڭ ورتاسى نەمەسە شىلدەنىڭ باسىندا اياقتالۋى ءتيىس.
ەگەر كەلىسسوز ءساتتى بولىپ, اقش سانكتسيالار كۇرمەۋىن بىرتىندەپ تارقاتا باستايتىن بولسا, يران نارىققا ۇلكەن كولەمدى مۇناي الىپ كەلۋگە بەلسەنىپ وتىر. اقش بىرجاقتى تۇردە يادرولىق كەلىسىمنەن شىعىپ كەتكەنگە دەيىن (2018 ج.) يران تاۋلىگىنە 3,8 ملن باررەل مۇناي ءوندىرىپ, ونىڭ 2 ملن باررەلىن ەكسپورتتاپ وتىردى. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا امەريكالىق سانكتسيانىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى ءوندىرىس ەكى ەسە قۇلدىرادى. ارينە, يران مۇنايى كليەنتسىز قالعان جوق. قىتاي ۇلكەن تاۋەكەلگە بارا وتىرىپ, ءوز مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ وڭەشىن يراندىق مۇنايمەن تولتىرىپ وتىردى. سيريا دا ساتىپ الدى. ءباا مەن مالايزيا دەلدالدارى دا يران مۇنايىن ارمانسىز ساۋدالادى دەگەن اقپارات بار.
يران ساۋىردەن باستاپ ءوندىرىستى تاۋلىگىنە 130 مىڭ باررەلگە دەيىن ۇلعايتا باستاعان. ەگەر يران نارىققا قايتا ورالار بولسا, وندا تاۋلىگىنە 1-1,3 ملن باررەل ءوندىرۋى مۇمكىن, بۇل الەمدىك تۇتىنۋدىڭ 1-1,3 پايىزى. بىراق كەيبىر ساراپشىلار يراننىڭ نارىققا كەلۋى قازىرگى باررەلىنە 70 دوللار بولىپ تۇرعان قولايلى باعانى تومەندەتىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن دەيدى. بۇل, ارينە, وپەك مۇشەلەرىنىڭ كوڭىل-كۇيىن بۇزارلىقتاي احۋال بولماق. بۇعان دەيىن ح.رۋحاني ماسەلەنىڭ نەگىزىنەن شەشىلگەنىن, تەك كەيبىر ۇساق-تۇيەك شارۋالاردى پىسىقتاۋ عانا قالعانىن مالىمدەگەن: «كەيبىر سۇراق بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. الايدا مۇناي, مۇناي حيمياسى, تەڭىز تاسىمالى, ساقتاندىرۋ, ورتالىق بانك جانە بانك سەكتورىنا سالىنعان سانكتسيالار الىناتىن بولدى», دەگەن ەدى.
نارىقتىڭ كەي قاتىسۋشىسى اقش-تىڭ ءدال بۇلاي جومارتتىققا بارۋى ۇسىنىستىڭ كۇرت ءوسىپ, مۇناي باعاسىنىڭ لەزدە قۇلدىراپ كەتۋىنە جول اشادى دەپ قاۋىپتەنەدى. الايدا بۇل بەكەر قاۋىپ سەكىلدى. سەبەبى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا ەنەرگيا تاسىمالداۋشىعا دەگەن سۇرانىستىڭ جىلدام قالپىنا كەلۋى مۇناي باعاسىن 80 دوللارعا ءبىر-اق جەتكىزبەك. ءتىپتى نارىققا يران مۇنايى تولىق كولەمدە قۇيىلدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە Brent باررەلى 80 دوللاردان تۇسپەيدى دەپ پايىم جاسايدى Goldman Sachs. يراننىڭ مۇناي ءمينيسترى بيجان زانگانە «قازىر تاۋلىگىنە 3 ملن باررەل ءوندىرىپ جاتىرمىز جانە جاقىن ارادا بۇل كورسەتكىشتى 6,5 ملن باررەلگە ەركىن جەتكىزە الامىز», دەيدى.
تەڭگەنىڭ ءحالى نە بولماق؟
مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىمەن قاتار تەڭگە دە نىعايدى. USD KZT جۇبى بويىنشا ورتاشا كۋرس 1,25 تەڭگەگە تومەندەپ, ءبىر دوللاردىڭ باعاسى 427,46 تەڭگە بولدى. سىرتقى ورتاداعى ءپوزيتيۆتى احۋالدىڭ قالىپتاسۋى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بۇدان بىلاي دا نىعايا تۇسەرىنە سەندىرەتىندەي.
قارجى نارىعىنىڭ ساراپشىسى ايدار قالياسقاردىڭ ايتۋىنشا, تەڭگەنىڭ ءسال دە بولسا نىعايۋىنا مۇناي باعاسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ قىتايدان كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا اكەلۋى دە اسەر ەتتى.
«ەلىمىزگە قىتايلىق Sinovac كومپانياسى وندىرگەن CoronaVac ۆاكتسيناسىنىڭ 500 مىڭ دوزاسىنىڭ العاشقى پارتياسى كەلىپ ءتۇستى. بۇل قازاقستاندىقتار كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنا قارسى قابىلدايتىن ءتورتىنشى ۆاكتسينا رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزىلمەك. نارىق قاتىسۋشىلارى يران ماسەلەسىن كىرپىك قاقپاي قاداعالاپ وتىر. اقش-تىڭ يادرولىق كەلىسىمگە قايتا ورالۋى بەلسەندى تالقىلانىپ جاتقان كەزدە دە مۇناي ەش تەجەۋسىز ءوسۋىن جالعاستىرۋدا. جاقىن ارالىقتا مۇناي باعاسىنىڭ وسە ءتۇسۋى جانە كوروناۆيرۋسپەن كۇرەس شارالارىنىڭ ءتيىمدى بولۋى تەڭگە كۋرسىن 425-426-عا دەيىن تومەندەتەدى», دەيدى ساراپشى.
تەلەگرامداعى Tengenomika كانالى مۇناي قىمباتتاسا, تەڭگە نەگە قاتتى نىعايىپ كەتپەيدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىپتى. كانال اۆتورى عالىمجان ايتقازيننىڭ سوزىنشە, مۇناي باعاسىنىڭ ديناميكاسىنان باسقا, DXY يندەكسى تۇرىندەگى دوللاردىڭ الەمدىك باعاسى, ساۋدا سەرىكتەس ەلدەردەگى ەكونوميكالىق جاعداي, سونىمەن قاتار گەوساياسي احۋال دا اسەرىن تيگىزەدى.
«تەڭگە كۋرسىنا اسەر ەتەتىن ىشكى فاكتورلار رەتىندە – تولەم بالانسى كورسەتكىشتەرى مەن ديناميكاسى قۇرىلىمىنداعى وزگەرىستەردى, سالىق اپتالارىن, ءتۇرلى ماۋسىمدىق فاكتورلاردى جانە ءار الۋان ەكونوميكالىق ۇردىستەردى اتايمىز. بىلتىر دا, بيىل دا مۇناي باعاسى قازىرگى دەڭگەيدەن تومەن بولعان, بىراق تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىناسى ءبىرشاما نىعايعان ساتتەر بولدى. بۇل 2020 جىلدىڭ مامىر-شىلدە ارالىعى: Brent باعاسى باررەلىنە 29-44 دوللارعا, ال تەڭگە كۋرسى – 397-410, سونداي-اق بيىل اقپاندا مۇناي باعاسى باررەلىنە 60-65 بولعان مەزەتتە, تەڭگە كۋرسى 415-417-ءنى كورسەتىپ تۇردى», دەيدى ەكونوميست.
قازاقستان
2021 جىلدىڭ ساۋىرىندە الەمدىك تۇتىنۋ دەڭگەيى تاۋلىگىنە 96,18 ملن باررەلدى قۇراعان. ال سول ۋاقىتتا الەمدىك ءوندىرىس تاۋلىگىنە 94 ملن باررەل بولىپتى. ياعني سۇرانىس ءوندىرىستىڭ وزىنەن اسىپ تۇسكەن. Finreview جوباسى ەگەر وپەك+ ۇيىمىنىڭ ءدال قازىرگى كەلىسىمى جىل سوڭىنا دەيىن تولىق ورىندالسا, وندا جوعارىداي جاعداي ساقتالاتىنىن ايتىپتى.
«2021 جىلدىڭ ءتورت ايىندا قازاقستان 24 ملن تونناعا جۋىق مۇناي ءوندىردى. بۇل 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا از. اقشا ەكۆيۆالەنتىندە ءونىم قۇنى 3,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. وپەك+ اياسىندا قازاقستان ءساۋىر ايىندا تاۋلىگىنە 1,457 ملن باررەل ءوندىرۋى ءتيىس ەدى. مامىر ايىندا بۇل كورسەتكىش 1,463 ملن باررەلگە دەيىن ۇلعايدى. ماۋسىمدا 1,469, ال شىلدەدە 1,475-كە دەيىن كوبەيۋى ءتيىس. مۇمكىن وپەك+ قازىرگى كەلىسىمدى بىرنەشە رەت قايتا قارايتىن شىعار. مۇنداي ستراتەگيالىق شەشىمدەردى ماقۇلداۋ نارىق ءۇشىن ماڭىزدى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاقستاندىق بيۋدجەت ءۇشىن دە ءتيىمدى مامىلەنى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باعانىڭ باررەلىنە شامامەن 25 دوللاردان 50 دوللارعا دەيىن كوتەرىلۋىنە بايلانىستى 2020 جىلى ەلگە 500 ملرد تەڭگەدەن استام قوسىمشا كىرىس اكەلدى», دەپ جازادى Finreview.
بيىل ءبىزدى ءتۇرلى توسىن وقيعا كۇتىپ تۇرعان سياقتى. ۇزاق جىلدىق ۇزىلىستەن سوڭ اقش-تىڭ يراننان اۋىر سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋى, پارسى شىعاناعى مۇنايىنىڭ نارىققا قايتا قۇيىلۋى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدا وزگەرىس اكەلمەي قويمايدى. يادرولىق كەلىسىم بويىنشا يراننىڭ ۋادەسىن العان التى ەلدىڭ ءبىرى ەكەنىنە قاراماستان, سوڭعى جىلدارى شىعاناقتان جاسىرىن مۇناي جانە گاز يمپورتتاعان قىتايدىڭ بيىلدان باستاپ بۇل ارەكەتىن اشىق كورسەتە باستاۋى ءىستى تىپتەن قويۋلاندىرا تۇسكەندەي. كوپتەگەن ۆاكتسينانىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋى دە سۇرانىستىڭ ارتۋىنا سەپ بولماق. ازىرگە قازاقستان نارىقتاعى باستى ويىنشى ەمەس. ءدال قازىر ءبىز ءۇشىن مۇناي باعاسىنىڭ كەم دەگەندە 60 دوللاردان جوعارى بولىپ تۇرعانىنىڭ ءوزى – زور تابىس. ساراپشىلاردىڭ بولجاۋىنشا, جىل بويى مۇناي باعاسىنىڭ باررەلىنە 60 دوللاردان تومەندەمەۋىنىڭ ءوزى-اق ەل بيۋدجەتىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەپ قانا قويماي, ۇلتتىق قور تابىسىن 800 ملرد تەڭگەدەن اسىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
ال «قالىڭ ۇيقىداعى» تەڭگەنى ازىرگە وياتۋ مۇمكىن ەمەس سەكىلدى. مۇناي باعاسى 100 دوللارعا جەتسە دە ءتول ۆاليۋتا «ەسىنەپ-قۇسىناپ» وتىرا بەرەردەي كورىنەدى.
