ماسەلە جالىنداعان ستۋدەنتتىك جىگىت شاعىندا-اق جويقىن جىرلارىمەن قازاق ادەبيەتى اسپانىندا قاقىراتا نايزاعاي ويناتقان, شابىتىنىڭ شابىسىنان شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان اقىن ورازبەك سارسەنبايدىڭ پوەزيادان پروزاعا كىلت بۇرىلىپ, قارا ءسوزدىڭ قارا نارلارىنىڭ بىرىنە اينالىپ شىعا كەلگەندىگىندە بولىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى ورەكەڭنىڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان بىردەن تۋعان توپىراعى – شيەلىگە تارتىپ وتىرىپ, ورتا مەكتەپتىڭ قاتارداعى مۇعالىمى بولىپ جۇرگەن جەرىنەن «لەنينشىل جاسقا» قىزمەتكە شاقىرىلعانعا دەيىن «داڭق», «جالعىز كۇركە» پوۆەستەرى جارىق كورىپ, ەلگە جازۋشى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن كەزىنەن باستالعان. ودان ءارى شىعارماشىلىق شىڭىنا قامشى سالدىرماي شەرۋ تارتقان ورازبەك سارسەنباي قالامىنان تۋعان «تاڭبالى تاس», «ساعىم», «ىبىراي تۇبەگى», «گۇلجاھان», «تامىر», «باقىت قۇسى», «ۋادە», «جيدە گۇلدەگەندە» پوۆەستەرى مەن اڭگىمەلەرى, «شامشىراق», «شەڭبەر» روماندارى, «جارىق دۇنيە» ولەڭدەر مەن پوەمالارى, ء«ومىرناما» مەمۋارلىق رومانى, «مەنىڭ مەكەنىم» ادەبي-سىن ماقالالارى مەن ەستەلىك, ەسسەلەر جيناعى, «ادامنىڭ قۇنى قانشا؟» ريسالالار جانە باسقا كىتاپتارى وقىرمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ, حالقىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەنى ايان.
بۇل شىعارمالارىن ورەكەڭنىڭ كوزى ءتىرى كەزىنىڭ وزىندە تاحاۋي احتانوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆ, جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, رامازان توقتاروۆ, گەرولد بەلگەر, انەس ساراي سىندى كورنەكتى قالامگەر زامانداستارى جوعارى باعالاپ, وقىرمان وڭ باعاسىن بەرگەندىكتەن تاعى دا وي تارازىسىنان وتكىزىپ, تالداپ جاتۋدى ماقسات تۇتپاسام دا, الپىسىنشى جىلدارداعى اقىن سارسەنبايدىڭ پوەزياسىنا بىرەر پىكىرىمدى بىلدىرە كەتۋدى پارىز ساناپ وتىرمىن. سەبەبى ورەكەڭنىڭ العاشقى پوۆەستەرى باسپا بەتىنەن جارىق كورە باستاعاننان ادەبي قاۋىمنىڭ ءوزى دە ونى پروزاشى رەتىندە عانا تانىپ, پوەزياسى تۋرالى تىپتەن جاق اشۋدى دا قويعان. بالكىم, بۇعان ولەڭدەرى مەن پوەمالارىن كىتاپ ەتىپ باستىرىپ شىعارۋعا اسىقپاعان ورەكەڭنىڭ ءوزى دە «كىنالى» شىعار؟!
مەن وقۋشى كەزىمدە كوزىم كورىپ, ودان قولدان قولعا ءوتىپ, كەيىن ءىزىن تاپپاي قالعان «1961 جىل» پوەماسىن ستۋدەنتتىك جىلدارىمدا ءبىر وقىپ شىعۋعا سونشاما قۇمارتىپ, ورەكەڭنىڭ وزىنەن سۇراعانىمدا: «سونىڭ قاي قاعازدىڭ اراسىندا جۇرگەنىن قايدام» دەگەندەي نەمقۇرايدى جاۋاپ بەرىپ, نەگە ەكەنىن بىلمەدىم, ايتەۋىر, كورسەتۋگە ونشا ق ۇلىقتى بولمادى. مۇمكىن, كەي تۇستارىن قايتا قاراعىسى كەلىپ ءجۇرىپ, ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋىنىڭ ءمانىسى سوندا ما ەكەن دەگەن وي كەلدى دە, مۇنان ءارى مازالاۋدى قويىپ, ءبىر كۇنى ۇلتتىق ورتالىق كىتاپحاناعا بارىپ, «لەنينشىل جاستىڭ» سول جىلدارداعى تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرىپ تاۋىپ الدىم دا, باس الماستان وقىپ شىقتىم. كىم ءبىلسىن, وقۋشى كەزىمدە وقىعانىمدا تاپ سول كەزدەگىدەي پارقىن تۇسىنەر مە ەدىم, الدە تۇسىنبەس پە ەدىم. باستى تۇيگەنىم, ونى جايباراقات وقۋ مۇمكىن ەمەستىگى. اقىن قيالىندا كوزى ءىلىنىپ بارا جاتقان ساتىندە «قالعىما!» دەگەن داۋىس سەلك ەتكىزىپ, سالماعىمەن جەردى دە سولقىلداتىپ, مىڭ موتوردىڭ داۋسىنداي زور ۇنىمەن:
«كوكجامباس بوپ جاتا بەرمەي تۇر, اقىن!
مەنىڭ اتىم – ۋاقىت...
كۇتپە مەنەن راقىم.
ارقاسىن اياز قارىعان,
دۇنيەنى بار جىلىت! –
سىعىپ الىپ جۇرەگىڭنىڭ قۋاتىن...» – دەپ وكتەم ءتىل قاتقان ۋاقىتپەن سىرلاسىپ, ول سىيعا تارتقان جۇمباق بولمە ىشىندەگى الدى-ارتىندا قاپتاعان تەتىكتەردىڭ ارقايسىسىن باسقان سايىن بىردە عارىشتى شارلاپ, بىردە جەرگە ءتۇسىپ, ەندى بىردە قالامىنىڭ ۇشىمەن قيانداعى قارا قۇرلىقتىڭ دۇشپاندارىن تۇيرەسە, كەلەسى ءبىر كەزەكتە مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الپاۋىتتارعا سەس كورسەتىپ, تاعى بىردە سول 1961 جىلى ومىردەن وتكەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆكە ورالىپ, وعان ارناعان تاراۋىندا:
«...قۇشاعىنا الادى دا – جەر نەتسىن!
كوزدەن جاسى اعادى دا – ەل نەتسىن!
كوزىڭ قيىپ قالاي ونى كومبەكسىڭ؟
ءسال كىدىرشى! جارىق دۇنيە تەربەتسىن!
اسىقپاشى,
جارىق دۇنيە تەربەتسىن,
اقتىق رەت جاڭبىر كوكتەن سەلدەتسىن.
گۇلدەر ونىڭ اياعىنا جىعىلىپ,
اقتىق رەت بەتىن ونىڭ جەل دە ءوپسىن.
توكسىن وعان اسپاندا كۇن, اي نۇرىن...
ۋا, الەۋمەت, بۇگىن كىمنەن ايىرىلدىڭ؟
قايدا سەنىڭ سارىارقاداي بايلىعىڭ؟
قايدا سەنىڭ ساڭقىلداعان شەشەنىڭ؟
قايدا سەنىڭ توپ باستاعان كوسەمىڭ؟
تاعدىر, سەنىڭ شاتاستى ما ەسەبىڭ؟
قايران قىلدى حالقىمىزدى وسى ءولىم...
...مۇڭ باسادى دالانى, ىمىرت جاپتى قالانى.
الدىمداعى ەكران كۇڭگىرت تارتىپ بارادى...
مۇحتار جازعان كىتاپتاردىڭ ءار بەتى
الدەنەگە كۇرسىنە دەم الادى»,
– دەپ كۇڭىرەنە جىر تولعايدى.
ال پوەماداعى:
ء«بىر تەتىكتى باسىپ ەدىم,
ازەر-ازەر بيلەپ الىپ ەركىمدى –
كوز الدىمدا دوڭگەلەنىپ جەر تۇردى:
پوليۋستەردى وراپ العان كوك داۋىل,
قاناتىمەن مۇحيتتاردى جەلپيدى.
كۇننىڭ قانجار ساۋلەلەرى
بۇلتتى تەسىپ تۇيگىشتەيدى تاس باسىن.
ءبىر قيىردا ناجاعايلار قامشىلاپ,
كوك اسپاننىڭ ءتىلىپ جاتىر تاسپاسىن.
مۇنار تولقىن اراسىندا دوڭگەلەپ
اينالادى جۇمىر جەر,
ءبىر بەتى – ىستىق, ءبىر بەتى
ونىڭ ساپ-سالقىن.
جەر تاريحىن اڭىز ەتىپ, ءان قىلىپ,
گالاكتيكا تۇردى بيىك, جاڭعىرىپ.
تىرشىلىكتىڭ تارام-تارام قولدارى
قۇشاقتاسىپ قالعان, ءسىرا, ماڭگىلىك...» – دەگەن جولدار اقىن جۇرەگىنەن قىپ-قىزىل وت بولىپ بۇرق-سارق قايناعان لاۆا ءتارىزدى اقتارىلىپ جاتقانداي كورىندى ماعان. پوەزيانىڭ قۋاتتى كۇشى دە, تەگەۋرىندى رۋحى دا وسىندا جاتقان جوق پا؟!
ورەكەڭنىڭ 2005 جىلى جارىق كورگەن «جارىق دۇنيە» اتتى جىر جيناعىنا ەنگەن قاي تولعاۋىنا دا ءمىن تاعا الماسىڭىز كامىل. بۇل تولعاۋلارداعى تەڭىزدىڭ جال-جال اساۋ تولقىندارىنداي بۋىرقانىپ جاتقان جولدار مەن الاي-دۇلەي ساپىرىلىسقان سەزىمدەر, وڭمەنىڭنەن وتەر وتكىر ويلار مەن وزەكتى جارا ورىلگەن وبرازدار, سارتاپ بولعان سانانىڭ سىرەسكەن سەڭىن بۇزعان سۋرەتتەر مەن تەگەۋرىندى تەڭەۋلەر سارسەنباەۆ پوەزياسىنىڭ شوقتىعىن بيىكتەتىپ, ابىرويىن اسقاقتاتىپ تۇرعانى ايقىن.
«جارىق دۇنيە» جىر كىتابىن وقي وتىرىپ, ماعان وسى ورەكەڭ جەكە تاقىرىپتاعى ولەڭنەن گورى پوەما, تولعاۋ جازۋعا كەلگەندە باۋىرى مەن قۇلاشىن جازا تۇسەتىندەي, رۋحتانىپ, شابىتى شارىقتاي تۇسەتىندەي كورىنەدى دە تۇرادى. دەگەنمەن, پوەزيا الەمىنە شۋ دەگەننەن شامىرقانعان شابىتىنىڭ شاڭىن بۇرقىراتىپ, اقىندىق ارىنىمەن اتويلاتىپ ەنگەن ورەكەڭ پروزاعا ءبىرجولا بەت بۇرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ قابىرعالى قالامگەرىنە اينالعانىنان باستاپ, ولەڭمەن مۇلدەم ات قۇيرىعىن كەسىسكەندەي سىڭاي تانىتىپ, اڭگىمە, پوۆەست, روماندارى قاباتىندا ادەبي سىن ماقالالارىن توعىتۋعا كوشكەن. دەسەك تە, «جارىق دۇنيەسىن» اشىپ قاراساڭىز, كوڭىلدىڭ كۇيى كەلگەن ساتتەردە ولەڭنىڭ اۋىلىنان دا قارا ءۇزىپ كەتپەي, قارا ءسوزدىڭ قاربالاسىندا ءجۇرىپ تە ارا-تۇرا ات ءىزىن سالىپ تۇرعانىنىڭ كۋاسى بولاسىز.
ال ەگەر دە اعىمىزدان جارىلىپ ايتار بولساق, بۇل ولەڭدەرىندە نەگىزىنەن بۇرىنعى پوەتيكالىق بۋىرقانىستان گورى پروزانىڭ تابيعاتىنا ءتان سالقىنقاندىلىق باسىم ءتۇسىپ جاتاتىنى بايقالادى. كىتاپتىڭ بۇل بەتاشار تاراۋىنا وقىرمان الدىن وراپ, ء«وزىم ءۇشىن جازىلعان ولەڭدەر» دەپ ايدار تاعۋى دا ورەكەڭنىڭ وزىنە-ءوزى سىن كوزىمەن قاراپ, مۇنداعى جىرلارىنا البومدىق دۇنيەلەر تۇرعىسىنان باعا بەرگەنىن اڭعارتسا كەرەك. ەسەسىنە ونىڭ روماندارىنان پوەزيانىڭ بۋى بۇرقىراپ, شىعارمانىڭ شىرايىن اشا ءتۇسىپ تۇراتىنىن دا ايتقانىمىز دۇرىس بولار. مىسالى, «شامشىراق» رومانىنىڭ ەڭ سوڭىن شامشىراق تۋرالى اڭىزبەن تۇيىندەۋى سونىڭ ايعاعى دەر ەدىك.
ارينە, ورەكەڭنىڭ پروزاسى مەن باسقا دا جانرلاردا جازعان شىعارمالارى تۋرالى ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە دە, ومىردەن وتكەننەن كەيىن دە اعا بۋىن جازۋشىلار, زامانداس ارىپتەستەرى مەن كەيىنگى تولقىن ىنىلەرى قۇندى پىكىرلەرىن ايتىپ, ۇكىمەت تاراپىنان دا جوعارى باعالانىپ, مەملەكەتتىك ماراپاتتارعا يە بولعاندىعىن دا وقىرمان قاۋىم جاقسى بىلەدى. ايتالىق, ورەكەڭ تۋرالى قازاناما جاريالاعان باسىلىمدا ءوزىنىڭ قالامداس دوستارى ءابىش كەكىلباەۆ: «...سوعىس تۇسىنداعى سىر بويىنىڭ شىندىعىن ءوز باسىم العاش ورازبەكتەن تانىدىم. قۇدايعا شۇكىر, قاۋلاپ ءوسىپ جاتقان ادەبيەت ورمانىندا ءوز باعىت-باعدارىن تۇزەپ, قازاق رۋحانياتىندا بۇگىن بار, ەرتەڭ جوعالىپ كەتپەيتىندەي باياندى جول سالا العان ازعانتاي ادەبيەت سۇلەيلەرىنىڭ ءبىرى ورازبەك ەكەنى داۋسىز», دەسە, انەس ساراي: «ول ءومىر بويى ادەبيەتكە ادالدىعىنان, ادەبيەتتىڭ قامىنان اۋىتقىماي, ۇلت رۋحانياتىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە شىعارۋعا بارىنشا اتسالىسقان ادام. قازاق ادەبيەتىنە اكەلگەن ونىڭ دۇنيەلەرىنىڭ كوبى ولمەيتىنىنە مەن كەپىلدىك بەرە الامىن. ورازبەك سارسەنباي شىن مانىندە حالقىمىزدىڭ قاجەتىنە جارايتىن تۋىندىلار جاسادى», دەپ اعىنان جارىلعان. وسى ورايدا اقىن ءىنىسى ءجۇرسىن ەرماننىڭ ورەكەڭنىڭ: «ريسالالارىنىڭ ارقايسىسى ءبىر-ءبىر فيلوسوفيالىق تراكتات ءتارىزدى, ويدىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا باتىراتىن», دەگەن پىكىرىن دە كورەگەندىكپەن ايتىلعان ءادىل باعا دەپ بىلەمىن.
سوندىقتان ونىڭ پروزالىق تۋىندىلارى تۋرالى تالداپ ايتىپ, وقىرمان قاۋىمعا ونسىز دا كەڭىنەن تانىس ادەبي سىن, كوركەم پۋبليتسيستيكا, تاريح, مادەنيەت, فيلوسوفيا سالاسىنداعى جاريالانىمدارى, قازاق تىلىنە اۋدارۋ ىسىنە ءوزى تىكەلەي اتسالىسقان «قۇران كارىم», «مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرى», «شايتاننان ساقتانۋ جولدارى», «سيقىردان ساقتانۋ جانە ەمدەلۋ جولدارى», «ادال مەن ارام», «مۇسىلماندىق ادەپ ساباعى» كىتاپتارى نەمەسە ۋكراين, ورىس, ەستون, ياكۋت, مارى, تۋۆا, ۆەنگەر, قىتاي, كورەي, اعىلشىن, وزبەك, قىرعىز, تاتار تىلدەرىنە اۋدارىلعان شىعارمالارى تۋرالى دا سىر تولعاپ, ساۋەگەيلىك جاساپ جاتۋدى ارتىق سانادىم.
ماسەلەن, الەم مويىنداعان راسۋل گامزاتوۆتىڭ «مەنىڭ داعىستانىم» ەڭبەگىمەن دەڭگەيلەس «ادامنىڭ قۇنى قانشا؟» ريسالالار كىتابى نەمەسە بۇگىنگى ءومىردىڭ شىندىعىن شىرقىراتىپ جازعان «شەڭبەر» رومانى تۋرالى دا قالاي كەلىستىرىپ جازساڭىز دا جاراسارى حاق. دەگەنمەن, ازىرگە مۇنى, حالىق جادىنان وشپەيتىن ەكىنشى ءومىرى باستالىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قورىنان لايىقتى ورنىن العان ورازبەك سارسەنبايدىڭ شىعارمالارى تۋرالى ءادىل تورەلىگىن ايتىپ, تالداپ-تارازىلاۋدى بولاشاق زەرتتەۋشىلەرى مەن كاسىبي مامانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرعانىمىز دۇرىس بولار دەپ ءتۇيدىم. ال مەنىڭ: ونىڭ شىنايى ءومىردىڭ جارشىسىنا اينالعان شىعارمالارى ارقاشان شىندىقتىڭ شامشىراعىنداي جارقىراپ, ءالى تالاي ۇرپاقتى ادىلدىك پەن ادالدىققا, ىزگىلىك پەن يماندىلىققا تاربيەلەپ, جارقىن بولاشاققا باعىت-باعدار بەرەتىنىنە سەنىمىم كامىل.
مۇرات ك ۇلىمبەت
