جاپوندار ويلاپ تاپقان كۇرەستىڭ بۇل تۇرىنەن الەم چەمپيوناتىنىڭ تۇساۋى سوناۋ 1959 جىلى كەسىلگەن ەدى. العاشقى ۋاقىتتا تاتاميگە تەك ەرلەر شىقسا, 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا بۇل دۇرمەككە ايەلدەر دە قوسىلدى. 1956-1991 جىلدارى ەرلەر اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان 16 جارىستىڭ بارلىعىندا دا جاپونيا قۇراماسى قارسىلاستارىن شىداتپاي, جالپىكوماندالىق ەسەپتە جەكە-دارا كوش باستادى. سول باقانداي 35 جىل ۋاقىت ارالىعىندا نەبارى 10 مەملەكەتتىڭ وكىلىنە باس جۇلدەنى ولجالاۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن. ولار – كسرو (11 رەت), فرانتسيا (6), گەرمانيا (5), وڭتۇستىك كورەيا (5), نيدەرلاند (3), اقش (1), ۇلىبريتانيا (1), اۋستريا (1) جانە يۋگوسلاۆيا (1). وزگە التىنداردىڭ بارلىعى دا جاپونداردىڭ ەنشىسىندە. بىردەن ايتا كەتەيىك, كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقستاننىڭ بىردە-ءبىر دزيۋدوشىسى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلمەك تۇرماق, اتالعان جارىستارعا قاتىسقان دا جوق.
قازاقستان قۇراماسى الەم چەمپيوناتتارىنا 1993 جىلدان بەرى ۇزدىكسىز قاتىسىپ كەلەدى. سول كەزدەن بەرى اتالعان جارىستىڭ جالاۋى 17 مارتە جەلبىرەدى. بۇل باسەكەلەردىڭ دەنى جاپونيا دزيۋدوشىلارىنىڭ ايقىن جەڭىسىمەن اياقتالدى. اتاپ ايتساق, جالپى ەسەپتە ولار 13 مارتە كوش باستادى. اسىرەسە, كۇنشىعىس ەلىنىڭ ورەندەرى ءۇشىن 1999, 2010, 2015 جانە 2017 جىلدارى اسا تابىستى بولدى. بيرمينگەم, توكيو, استانا جانە بۋداپەشتتە وتكەن دودالاردىڭ ارقايسىندا جاپونداردىڭ ءتورت جىگىتى توپ جاردى. ولار تاعى ءۇش جارىستا ءۇش رەتتەن جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. ال وزگە التى باسەكەدە جاپونيا قۇراماسىنا قوس التىننىڭ ءوزى-اق كوماندالىق ەسەپتە كوش باستاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى بولدى.
تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزدەرى باس قوسقان جارىستا جاپوندار ءتورت رەت التىن تۇعىردى وزگە ەلدىڭ بالۋاندارىنا بوساتتى. ماسەلەن, 1997 جىلى پاريجدە باس جۇلدەنىڭ ۇشەۋىنە قول جەتكىزگەن وڭتۇستىككورەيالىق وعىلاندار وزدى. 2001 جىلى ميۋنحەندە رەسەي قۇراماسىنىڭ قارقىنى وتە كۇشتى بولدى. كورشى مەملەكەتتىڭ مارقاسقالارى ءۇش التىندى مويىندارىنا ءىلدى. وسى باسەكەلەردىڭ ەكەۋىندە دە جاپونيا ەكىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى. 2007 جىلى ريو-دە-جانەيرودا دا جاپونداردىڭ جولى بولمادى. بۇل باسەكەلەردە جەرگىلىكتى بالۋاندار ۇستەمدىك قۇردى. ءۇش التىندى ولجالاعان برازيليادان بولەك, توكيودان كەلگەن تاتامي شەبەرلەرى فرانتسيا مەن گرۋزيادان دا قالىپ قويدى. قورىتىندىسىندا نيدەرلاندپەن بىرگە ءتورتىنشى جانە بەسىنشى ورىنداردى ءوزارا ءبولىستى. 2009 جىلى روتتەردامدا تاعى دا وڭتۇستىك كورەيا قۇراماسى قارسىلاس شىداتپادى. ولار باس جۇلدەنىڭ ەكەۋىن قورجىنعا سالدى. وسى ورايدا, كۇنشىعىس ەلىنىڭ دزيۋدوشىلارى الەم چەمپيوناتىنان تۇڭعىش رەت التىن مەدالسىز ورالعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ولاردىڭ سۇرەڭسىز ونەر كورسەتكەنى سونشالىق, نيدەرلاندتا بار-جوعى 1 كۇمىس پەن 1 قولانى قاناعات تۇتىپ, قالىڭ توپتىڭ اراسىندا قالىپ قويدى.
قازاقستاننىڭ دزيۋدوشىلارى تۇڭعىش رەت 1993 جىلعى دۇنيەجۇزىلىك دودادا بوي كورسەتكەنىن جوعارىدا ايتتىق. الايدا كانادانىڭ گاميلتون قالاسىندا وتكەن جارىستا جەرلەستەرىمىز تەگىستەي ۇتىلدى. سودان كەيىن دە جولىمىز بىرازعا دەيىن وڭعارىلمادى. انىقتاپ ايتساق, 1995 جىلى تيبا, 1997 جىلى پاريج جانە 1999 جىلى بيرمەنگەمنەن قورجىنىمىز بوس قايتتى. تەك 2001 جىلى گەرمانيانىڭ ميۋنحەن شاھارىندا شىمىلدىعى تۇرىلگەن الەم چەمپيوناتىندا عانا العاش رەت مەدالدىڭ سىڭعىرىن ەستىدىك. نەمىس جەرىندە بارشا قازاق جانكۇيەرلەرىن قۋانىش پەن شاتتىققا بولەگەن ەكى اسحات – شاحاروۆ (73 كيلو) پەن جىتكەەۆ (100 كيلو) ەدى. ولاردىڭ ەكەۋى دە قولا مەدالدى ەنشىلەدى.
ميۋنحەندەگى تىرناقالدى تابىسىمىزدان كەيىن الداعى ۋاقىتتا قازاق دزيۋدوشىلارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىزدەرى باس قوسقان ءدۇبىرلى دودالاردا ءجيى دارالاناتىن شىعار دەپ ۇمىتتەندىك. بىراق ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولمادى. جىگەرلى جىگىتتەرىمىزدىڭ جەڭىس تۇعىرىنان قول بۇلعاعان ءساتىن ۇزاق كۇتۋگە تۋرا كەلدى. 2003 جىلى وساكا, 2005 جىلى كاير جانە 2007 جىلى ريو-دە-جانەيرودا وتكەن جارىستاردان ەرلەرىمىزدىڭ ەڭسەلەرى ءتۇسىپ قايتتى. راسىندا دا, نە ازيا, نە افريكا, نە امەريكا قۇرلىقتارىندا وتكەن بايراقتى باسەكەلەردە جۇلدە الۋ باقىتى بىزگە بۇيىرمادى. ال 2009 جىلى نيدەرلاندتىڭ روتتەردام قالاسىندا قازاق ەلىنىڭ ءانۇرانى العاش رەت شىرقالدى. 100 كيلو سالماق دارەجەسىندە سىنعا تۇسكەن ماكسيم راكوۆ نەبىر اپايتوستەردىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرىپ, باس جۇلدەنى قانجىعاسىنا بايلادى. شەشۋشى سايىستا جەرلەسىمىز جەرگىلىكتى بالۋان, بەيجىڭ وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ەۋروپا چەمپيونى حەنك گرولدى جەڭدى.
2011 جىلى پاريجدە تاعى ءدال سول ماكسيم راكوۆ جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. اقتىق سىنعا دەيىن بارلىق قارسىلاسىن بەت قاراتپاي ۇتقان سايىپقىرانىمىز فينالدا ءسۇرىندى. شەشۋشى تۇستا ول رەسەيلىك تاگير حايبوللاەۆتىڭ وسال تۇسىن تابا المادى. سول كەزگە دەيىن ەۋروپا بىرىنشىلىگىندە توپ جارىپ ۇلگەرگەن داعىستاندىق دزيۋدوشى اراعا ءبىر جىل سالىپ وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى اتانعانىن جانكۇيەرلەر جاقسى بىلەدى.
2013 جىلى برازيليانىڭ ريو-دە-جانەيرو قالاسىندا ازامات مۇقانوۆتىڭ اسقان شەبەرلىگىنە ءتانتى بولدىق. سول كەزگە دەيىن سامبونى سەرىك ەتىپ, تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزگەن قانداسىمىزدىڭ تاتاميگە تابانى تيگەنى كەشە عانا ەدى. سوعان قاراماستان اتلانت مۇحيتىنىڭ جاعالاۋىندا ول كەرەمەت ونەر كورسەتتى. تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىندە ەۋروپا چەمپيونى, سول جارىستىڭ ءۇش دۇركىن قولا جۇلدەگەرى كوماندالىق سايىستا الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, رەسەيلىك ءالىم گادانوۆتى «اۋىرتۋ» ادىسىمەن ۇتتى. ەكىنشى كەزەڭدە سينگاپۋرلىق جوەل تسەنگتىڭ سىلىكپەسىن شىعاردى. ءۇشىنشى اينالىمدا ۇلىبريتانيالىق كوللين ءوتتيستىڭ وسال تۇسىن تابۋ ءۇشىن نەبارى 19 سەكۋند جەتكىلىكتى بولدى. ودان كەيىن جاپونيالىق ماسااكي فۋكۋوكامەن بەلدەستى. ءدال وسى سپورتشى ازاماتتى ازيا چەمپيوناتىنىڭ التىنىنان ايىرعان ەدى. بۇل جولى قازاقتىڭ ۇلى جاپوندى قوس جاۋىرىنىمەن جەرگە قادادى. جارتىلاي فينالدا الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, الەم جانە قۇرلىق چەمپيوناتتارىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جۇلدەگەرى, ۋكراينالىق گەورگي زانتارايانى «ۆازاري» ادىسىمەن ۇتتى. فينالدا جاپونيانىڭ باس جۇلدىزى, لوندون وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, الەم چەمپيونى ماساشي ەبۋنيماعا ەسە جىبەرگەن مۇقانوۆ كۇمىس مەدالدى يەلەندى.
نەگىزى ريو-دە-جانەيرو تورىندە توسەلگەن تاتاميدە ازامات مۇقانوۆتىڭ الەم چەمپيونى اتانۋىنا بارلىق مۇمكىندىگى بولدى. برازيليا ساپارىنان ەلگە ورالعان بەتتە قازاق بالۋانىمەن تىلدەسۋدىڭ رەتى كەلگەن ەدى. سول كەزدە ازامات ءوزىنىڭ شەشۋشى تۇستاعى ساتسىزدىگىن بىلاي دەپ تۇسىندىرگەن ەدى:
«اتاعى الىسقا جايىلعان ەبۋنيماعا قارسى مەن «بەس قارۋىمدى اسىنىپ» شىقتىم. باسەكە بارىسىندا ونىڭ ەركىن كوسىلۋىنە ەش مۇمكىندىك بەرمەدىم. تىپتەن ايقىن جەڭىسكە قول جەتكىزۋىمە دە بولار ەدى. باسەكە بەل ورتادان اسقاندا «اۋىرتۋ» ءادىسىن جاساماق بولىپ, ونى جەرگە جىعىپ الدىم دا, قولىن وڭدىرماي قايىردىم. ادەتتە ونداي اسا قاۋىپتى جاعدايدان قۇتىلۋ وتە قيىن. بىراق جاپون جىگىتى جانكەشتى ەكەن. جانى كوزىنە كورىنسە دە, سوڭىنا دەيىن شىداپ باقتى. ەكەۋمىز قايتا تىك تۇرىپ كۇرەستىك. سول كەزدەرى ول قولىنىڭ ءسىڭىرى سوزىلعانداي سىڭاي تانىتتى. ءوڭى بۇزىلىپ, جىلارمان بولدى. اشىق ايقاستان قاشقاقتاپ ءجۇردى. مەن «جاپوننىڭ ساۋداسى ءبىتتى-اۋ» دەپ ويلادىم. ءبىر مەزەتتە جان ۇشىرا جىلدامدىقپەن ۇمتىلعان اككى بالۋان كوز ىلەسپەس قيمىلمەن ءادىس جاسادى. مەن قورعانىپ ۇلگەرمەدىم. ول تازا جەڭىسكە قول جەتكىزدى. سول كەزدە عانا ەبۋنيمانىڭ مەنى الداپ سوققانىن ءتۇسىندىم».
2015 جىلعى الەمدىك دودا ەلوردامىزدا ۇيىمداستىرىلدى. جارىس ءوز ەلىمىزدە, ءوز جەرىمىزدە, ءوز جانكۇيەرلەرىمىزدىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتقاندىقتان, ءبىر جاقسىلىقتىڭ بولاتىنىن ءىشىمىز سەزدى. ايتقانداي-اق, اسا جەڭىل سالماقتا بەلدەسكەن الاشتىڭ ايبىندى ەكى ازاماتى – ەلدوس سمەتوۆ پەن رۋستام ىبىراەۆ بارلىق قارسىلاستارىن سىپىرا ۇتتى. جارتىلاي فينالدا سمەتوۆ جاپونيالىق شيشەمە تورۋدى تىزە بۇكتىرسە, ىبىراەۆ موڭعوليالىق گاندبات بولدبااتاردان باسىم ءتۇستى. وسىلايشا, ەكەۋىنىڭ جولى فينالدا ءتۇيىستى. ءبىر-ءبىرىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن بالۋاندار شەشۋشى سىندا ابدەن تىرەستى. بۇل تارتىستى ءوز پايداسىنا شەشكەن ەلدوس الەم چەمپيونى اتانسا, رۋستام كۇمىس مەدالدى كەۋدەسىندە جارقىراتتى. قازاقتىڭ سەركە ۇلدارىنىڭ جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ قاتار تۇرعانىن كورگەندە «الاۋ» سپورت كەشەنىنە جينالعان سان مىڭ كورەرمەننىڭ قۋانىش پەن شاتتىققا بولەنگەنى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمىزدا.
2017 جىلى بۋداپەشتتە ءبىزدىڭ جىگىتتەر تەگىستەي ۇتىلسا, 2018 جىلى باكۋدە جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا ەرلان سەرىكجانوۆ ەرلەدى. بۇرىن-سوڭدى بۇل بالۋاننىڭ بيىك بەلەستەردى باعىندىرعانىن كورگەن جوق ەدىك. دەسەك تە كاسپي تەڭىزى جاعالاۋىندا سەرىكجانوۆ ءوزىن جاقسى قىرىنان كورسەتتى. 66 كيلو سالماقتا كۇش سىناسقان ول فينالعا دەيىن قارسى كەلگەندەردى قوعاداي جاپىردى. سوڭعى سايىستا الەم چەمپيونى, جاپونيالىق حيفۋمي ابەگە جول بەرگەن ەرلان كۇمىس مەدالدى يەمدەندى.
2019 جىلعى الەم چەمپيوناتى جاپونيانىڭ باس شاھارى – توكيودا ۇيىمداستىرىلدى. 60 كيلو سالماقتا باق سىناعان قازاقستاندىق دزيۋدوشىلاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىكتەرى بولدى. سول مۇمكىندىكتى ەلدوس سمەتوۆ جاقسى پايدالاندى. شيرەك فينالدا جەرگىلىكتى سپورتشى ريۋدزيۋ ناگايامعا ەسە جىبەرگەن ول جۇبانىش باسەكەسىندە تايپەيلىك يۋن ۆەي ءياندى ۇتتى. عۇسمان قىرعىزباەۆ جارتىلاي فينالدا وزبەكستاندىق شارافۋتدين لۋتفۋللاەۆتان جەڭىلىپ قالدى. ءسويتىپ قولا مەدالدى قازاقتىڭ قوس بالۋانى ءوزارا ساراپقا سالدى. بۇل باسەكەنىڭ نەگىزگى بولىگىندە جەڭىمپاز انىقتالماعانىمەن, قوسىمشا ۋاقىتتا ەلدوس ەرلەدى. كوماندالىق ارىپتەسىن «يپپونمەن» ۇتقان ول قولا جۇلدەگەر اتانسا, عۇسمان بەسىنشى ورىندى قاناعات تۇتتى.
توكيوداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپىكوماندالىق ەسەپتە جاپونيانىڭ جىگىتتەرى وزدى. بۇل جارىستا تاتامي قوجايىندارى 2 التىن, 2 كۇمىس جانە 3 قولانى قورجىنعا سالدى. وسىلايشا, ولار قاتارىنان سەگىزىنشى رەت كوماندالىق ەسەپتە كوش باستادى. ەكىنشى ورىندا – نيدەرلاند قۇراماسى. قىزعالداقتار ەلىنىڭ وكىلدەرى 1 التىن مەن 2 قولانى ولجالادى. ءۇشىنشى ساتىعا گرۋزيا جايعاستى. قاپ تاۋىنىڭ قىراندارى 1 التىن مەن 1 قولانى ەنشىلەدى. ال ءوز سالماق دارەجەلەرى بويىنشا گرۋزيالىق لۋكۋم چحۆيمياني (60 كيلو), جاپونيالىق دزەسيرو مارۋياما (66 كيلو) مەن سەحەي ونو (73 كيلو), يزرايلدىك ساگي مۋكي (81 كيلو), نيدەرلاندتىق نوەل ۆان ‘ت ەند (90 كيلو), پورتۋگاليالىق جورجە فونسەكا (100 كيلو) جانە چەحيالىق لۋكاش كرپالەك (+100 كيلو) سىندى بالۋاندار جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.
ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ماجارستاندا جالاۋى جەلبىرەيتىن جارىستا سايىسقا تۇسكەلى وتىرعاندار اراسىندا ەكى بىردەي ساقا سپورتشىمىز جوق. ءبىرىنشىسى – 60 كيلو سالماقتاعى ريو وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جۇلدەگەرى, الەم جانە ازيا چەمپيونى, ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى ەلدوس سمەتوۆ. قازاقستان ۇلتتىق قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى ءارى ونىڭ جەكە جاتتىقتىرۋشىسى عالىمجان جىلكەلديەۆتىڭ ايتۋىنشا, شاكىرتىنە توكيوداعى دوداعا ەش الاڭسىز دايارلانۋىنا مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, ەلدوستىڭ ازداعان جاراقاتى بار. سونى دا دەرەۋ ەمدەۋ كەرەك. ەكىنشىسى – ەرلان سەرىكجانوۆ. 66 كيلو سالماقتا كۇرەسەتىن بالۋان وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس مەدالدى موينىنا ىلگەن ەدى. قازىرگى كەزدە ەرلاننىڭ دا ەسكى جاراقاتى سىر بەرىپ جۇرگەن كورىنەدى.
بۋداپەشتتەگى ەرلەر اراسىنداعى باسەكەدە بارلىعى توعىز دزيۋدوشى قازاق ەلىنىڭ نامىسىن قورعايدى. ولار – عۇسمان قىرعىزباەۆ پەن ماعجان شامشادين (60 كيلو), ەلدوس جۇماقانوۆ (66 كيلو), جانساي سماعۇلوۆ پەن اڭساربەك عاينۋللين (73 كيلو), ديدار حامزا (81 كيلو), يسلام بوزباەۆ پەن ەرسۇلتان مۇزاپاروۆ (90 كيلو) جانە ەراسىل قاجىباەۆ (+100 كيلو). قۇراما باپكەرلەرى 100 كيلو سالماق دارەجەسىندەگى بالۋانداردى بۇل جارىسقا قوسپاۋدى ءجون كورىپ وتىر. ويتكەنى بۇل سالماقتاعى ورەندەرىمىز وليمپيادا جولداماسى ءۇشىن تالاسۋ مۇمكىندىگىنەن الدەقاشان ايىرىلعان.
