ونى ءبىز حالقىمىزدىڭ عۇلامالارى سانالاتىن ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ا.قۇنانباي ۇلى, ءا.بوكەيحان سەكىلدى ۇلى تۇلعالاردىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنەن كورەمىز. ء«حىح عاسىردىڭ 60-80-جىلدارى ۇلتتىق فولكلوريستيكا جالپى فيلولوگيالىق عىلىمنىڭ وزىنشە ءبىر سالاسى رەتىندە كورىنە باستادى. ءدال وسى كەزدەن باستاپ قازاق فولكلورى عىلىمي ماقساتتا جينالىپ, اكادەميالىق نەمەسە ارناۋلى جيناقتار ەندى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلە ءتۇستى. جاڭا قالىپتاسا باستاعان قازاق فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ كوش باسىندا حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ا.قۇنانباي ۇلى بولدى» دەپ, قازاق فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر بۇل تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن مونوگرافيالىق تۇرعىدا ءسوز ەتۋى دە سوندىقتان. بۇلاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن ادەبي مۇرانى يگەرۋدەگى تاريحيلىق ءادىستىڭ ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردە انىق كورىنىس تاپقان ەكىنشى باعىتى ايقىندالادى. سەبەبى تاريحي-ەتنوگرافيالىق باعىتقا قاراعاندا, بۇل باعىتتا تاريحي-مادەني مەكتەپتىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن تاريحيلىق ءپرينتسيپى ايقىن كورىنىپ, ادەبي-تەوريالىق, عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردى ەۋروپالىق دەڭگەيدە بايقاتا العان تەرەڭدىك تانىلادى.
ورىس ادەبيەتتانۋ عىلىمىنداعى تاريحي-مادەني مەكتەپتىڭ نەگىزگى باعىتى ادەبي مۇرانى يگەرۋ ارقىلى قوعامدى جانە حالىقتىڭ وتكەن داۋىرلەردەگى ءومىرىن تاريحيلىق پرينتسيپىنە وراي زەرتتەۋ تۇرعىسىنان كەلۋ ىبىراي, شوقان, ابايلاردىڭ وتارشىلدىق رەسەيدىڭ ەۋروپاعا بۇراتانا, نادان دەپ تانىستىرىپ وتىرعان ءوز حالقىنىڭ بارلىق كەسكىن-كەلبەتىن تاريحي شىندىققا ساي تانىتسام دەگەن پاتريوتتىق ارمانى مەن اعارتۋشىلىق يدەياسىنا ساي كەلدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە تاريحي-ەتنوگرافيالىق سيپاتتىڭ باسىم بولۋى دا سوندىقتان بولار. ء«اربىر حالىقتىڭ, – دەپ جازادى شوقان, – ادەبي مۇرالارىن زەرتتەۋدىڭ ەتنوگرافيا ءۇشىن كەرەكتىگىن عالىمدار الدەقاشان ەسكەرتكەن. ويتكەنى حالىقتىڭ تۇرمىسى, ونىڭ قىلىعى, ونىڭ دۇنيەتانۋى مۇندا اشىعىراق سيپاتتالعان. وزدەرىنىڭ مادەنيەت مۇرالارىن ەرەكشە ءسۇيۋ, ەرتەگى, جىر بايلىعىن ماقتانىش ەتۋ, اسىرەسە ورتا ازياداعى كوشپەلى ەلدەردىڭ ايرىقشا قاسيەتى. ولاردىڭ اڭىز-جىرلارىن, قاريا سوزدەرىن ءاربىر تايپانىڭ باسىنان كەشىرگەن تاريحى, سولاردى ەسكە ءتۇسىرۋ دەۋگە بولادى: ونداي اڭىز اڭگىمەلەردى ساۋەگەيدىڭ سوزىندەي ەستە ساقتاپ, ونى بىردەن-بىرگە جەتكىزىپ وتىرۋشىلار – ءاربىر رۋ ىشىندەگى قاريالار. ولار ونى زاڭ جوسىنى رەتىندە, بەلگىلى اقىن-جىراۋلار توبىنىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرعان, ۇزاق داستان تۇرىندە ساقتاپ كەلگەن. بۇگىندە قولدانبايتىن, جىردا كەزدەسەتىن كونە سوزدەر ولاردىڭ تىم ەرتە داۋىردە شىققانىن كورسەتەدى».
ىبىراي, شوقان, ابايلاردىڭ وتكەن داۋىردەن جەتكەن ادەبي مۇراعا تاريحيلىق ءپرينتسيپى بويىنشا ەرەكشە نازار اۋدارعان ماسەلەسى – قىرعىز, قازاق ت.ب. حالىقتاردىڭ شىققان تەگىن, ءتۇرلى اڭىز-ءاپسانا مەن تاريحي ولەڭدەردەگى تاريحي وقيعالاردىڭ جىرلانۋىن انىقتاۋ ءۇشىن قازاق شەجىرەلەرىمەن, كورشىلەس ەلدەردىڭ جىلنامالارىمەن, باسقا دا تاريحي دەرەكتەرمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەۋى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردە ۇلكەن جاڭالىق بولىپ تابىلادى. بۇل ايتىپ وتىرعان فولكلور جانە حالىق تاريحى دەگەن ماسەلەدە تاريحيلىق ءپرينتسيپىن باسشىلىققا الىپ, جۇمىس جۇرگىزۋدى ماقسات تۇتقانىن مىنا پىكىرى انىق دالەلدەيدى. «بۇل حالىقتىڭ, – دەيدى شوقان قازاق حالقى تۋرالى – اۋەلگى شىققان تەگىن عىلىمي تۇرعىدان دالدىكپەن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس, سولاي بولا تۇرسا دا ولاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىندەگى وقيعالار ناقتىلى اقيقاتتىعىمەن تاڭداندىرادى, بىراق اڭىز – عىلىم ەمەس. سول سەبەپتەن دە مىنانى ەسكەرگەن ءجون, دالا جىر-داستاندارى ءوزىنىڭ قاراپايىم, ۇعىمدى شىنايىلىعىمەن قۇندى. سوندىقتان دا حالىق تاريحي وقيعالار, تەگى قازاققا جاقىن ابىلعازى جازعان «تۇركى شەجىرەسى» اتتى جانە (جدامي ات-تاۆاريح) شەجىرەدەگى دەرەكتەردەن الشاقتامايدى». شوقان سەكىلدى ى.التىنسارين دە قادىرعالي ءبيدىڭ «دجامي ات تاۋاريح» شەجىرەسىن تاريحي اڭىزداردىڭ جيناعىنان تۇراتىن تاريحي شىعارما رەتىندە باعالاي وتىرا, اڭىز-جىرلاردىڭ تاريحي شىندىققا قارىم-قاتىناسىن اشۋدا «شەيبانينامە», «بابىرنامە», «تاريحي-راشيدي», «تازكيريان حودجاگان» سەكىلدى شەجىرەلەردى كەڭىنەن پايدالانعان.
سونىمەن قاتار ى.التىنسارين ءوز ەڭبەكتەرىندە تاريحي مەكتەپتىڭ تاريحيلىق جانە حالىقتىق پرينتسيپتەرى بويىنشا اسا ءبىر كوڭىل اۋدارعان ادەبي مۇرانىڭ سالاسى – باتىرلىق جىرلار. ءوزى كوڭىل اۋدارعان باتىرلىق جىرلارداعى تاريحي وقيعالاردىڭ سۋرەتتەلۋى مەن شىققان ۋاقىتىن انىقتاۋعا كۇش سالدى. جالپى ى.ءالتىنساريننىڭ ەڭبەكتەرىندە تاريحي-مادەني مەكتەپتىڭ تاريحيلىق ءپرينتسيپى ايقىن كورىنىس تاپتى. سول ارقىلى ادەبي مۇرانى زەرتتەۋ بارىسىندا ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردە ادەبيەت تاريحى دەگەن ۇعىمدى العاش رەت تۋدىردى. ول كەمەڭگەر عالىمنىڭ تۇلعاسىنا وراي جەكە-دارا كورىنبەگەنىمەن, كەيىننەن جالعاسىن تابار ۇلكەن ىزدەنىستىڭ باسى ەدى.
قازاق دالاسىنا جەتەكشىلىك باعىتتا ىقپال جاساي باستاعان ەۋروپا جانە ورىس مادەنيەتى مەن ادەبيەتى, وقۋ-ءبىلىم مەن عىلىم جاڭالىقتارى ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, ادەبي-تەوريالىق وي-پىكىردىڭ جاندانا تۇسۋىنە شەشۋشى ءرول اتقاردى. اعارتۋشىلىق يدەيانىڭ كۇشەيە ءتۇسۋى, ەستەتيكالىق تالاپ-تالعام مەن تانىم-بىلىكتىڭ وسە ءتۇسۋى, العاشقى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ پايدا بولۋى, جازبا ادەبيەتتىڭ قالىپتاسۋى, ادەبي مۇرانى جيناۋ, جاريالاۋ, باستىرىپ شىعارۋ جۇمىستارىنا يگى اسەر ەتتى. بۇلار كەلىپ ادەبي مۇرانى عىلىمي تۇرعىدان تانۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى. ول ىبىراي جانە اباي سەكىلدى قازاق حالقىنىڭ دانىشپان ۇلدارىنىڭ ادەبي مۇراعا دەگەن كوزقاراسىندا كورىنىس تاپپاي قالمادى.
اباي مەن ىبىراي اۋىز ادەبيەتىن عىلىمي تۇرعىدا ارنايى زەرتتەگەن جوق. ولاردىڭ كوزقاراسى فولكلور مەن پوەزيانىڭ حالىقتىق سيپاتى مەن تاريحي شىندىققا قاراما-قارسى تۇرعىسىنان تانىلدى. تاريحي-مادەني مەكتەپتىڭ تاريحيلىق ءپرينتسيپى ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق جانە حالىقتىق سيپاتىن اشۋدى باستى ماقسات تۇتاتىنى بەلگىلى. ول تەك زەرتتەۋشىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىندە عانا كورىنۋى شارت ەمەس. ورىس ادەبيەتتانۋ عىلىمىن زەرتتەۋشىلەر ا.پۋشكين مەن ن.گوگولدىڭ ادەبيەتتەگى ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن حالىقتىعى ماسەلەسىنە قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە كورسەتەدى. بۇل تۇرعىدان الساق, قازاق مادەنيەتى مەن عىلىمىنا قوسقان ۇلەسى زور, عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردى جاڭا ارنادا دامىتقان ى.ءالتىنساريننىڭ ورنى ەرەكشە.
ىبىرايدىڭ ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنىڭ باعالىلىعى حالىقتىڭ كونە زاماننان كەلە جاتقان ادەت-عۇرىپتارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قامتىپ, كەڭىنەن تالداۋىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە كەيبىر قۇبىلىستاردىڭ شىعۋ توركىنى مەن الەۋمەتتىك نەگىزدەرىن اشىپ كورسەتۋىندە ەدى. ول «قازاق حرەستوماتياسىنا» حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءارتۇرلى جانرىن ەنگىزە وتىرىپ, تەك جاريالاۋشى ەمەس, زەرتتەۋشى رەتىندە تانىلدى. سەبەبى فولكلوردى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى جاساعان رۋحاني بايلىعىنىڭ كوزى دەپ قاراعاندىقتان, جاستاردى حالىقتىق رۋحتا, حالىقتىق پەداگوگيكانىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي تاربيەلەۋدىڭ باستى قۇرالى رەتىندە پايدالانۋدى ماقسات تۇتتى. وقۋ قۇرالىن قۇراستىرۋ وتە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن, زەرتتەۋشىلىك تۇرعىدان كەلۋ كەرەك ەكەنىن ى.التىنسارين تەرەڭ تۇسىنگەن. ءوزىنىڭ ن.ي.يلمينسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: ء«سىزدىڭ تاعى ءبىر ءوتىنىشىڭىز وقۋ قۇرالىن قۇراستىرا الاتىن ءبىر كومەكشى تاۋىپ بەر دەگەنىڭىز ەدى. امال نە, مەن بۇل جۇمىسقا لايىق ەشكىمدى اتاي الماي وتىرمىن. ءسىزدىڭ قولعا الىپ وتىرعان ءىسىڭىز ماڭىزدى ءىس, مۇنىڭ ەڭ قيىن جەرى – وقۋ قۇرالىن ءتۇزۋدىڭ جوسپارىن جاساۋ, سول جوسپارعا قاراي ماتەريال تاڭداپ الۋ عوي. مىنە, مۇنىڭ تاپ وسى جاعىن, مەنىڭشە, جاقسىلاپ تالقىلاۋ كەرەك», دەپ عىلىمي تۇرعىدا كەلۋ كەرەك ەكەنىن ەسكەرتە كەلىپ, كومەكشىنىڭ قازاق ەلىن جاقسى بىلەتىن ادام بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى.
عالىم ت.كاكىشەۆ حرەستوماتيا قۇراستىرىپ شىعارۋ ۇلكەن مىندەت جۇكتەيتىنىن, ول ءۇشىن اۆتوردىڭ ءارى پەداگوگ, ءارى ادەبيەتشى, ءارى سىنشى-عالىم بولۋى قاجەتتىگىن ايتا كەلىپ: «وسى قاسيەت ىبىرايدىڭ تۆورچەستۆولىق تۇلعاسىنان تۇگەل تابىلادى دا, تالاپ-تالعامى ابدەن جەتىلگەن ادەبيەتشى ەكەنىن تانىتتى, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ العاشقى اڭىزىنا قۇنارلى ءدان ەكتى... ءوزىنىڭ ءتول شىعارمالارىن, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى مەن اۋدارمالاردى بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن ورنالاستىرا بىلگەن ىبىراي سىنشىلدىق وي مەن وقىمىستىلىقتان كەندە ەمەس. مىنە, وسى قاسيەتتەر «قازاق حرەستوماتياسىن» ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ سوناۋ ءXىX عاسىرداعى ۇلكەن كورىنىسى ەتتى», دەپ ۇلى اعارتۋشىنىڭ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ماسەلەنى عىلىمي دايەكتىلىكپەن تۇجىرىمدايدى. ءبىزدىڭ بۇل پىكىرگە قوسارىمىز, ى.التىنسارين «قازاق حرەستوماتياسى» ارقىلى ادەبيەتتىڭ قوعامدىق ءمانى تۋرالى عىلىمي ۇعىمدى كەڭەيتتى, ونىڭ ەستەتيكالىق-تانىمدىق ورنى مەن ادام تاربيەلەۋدەگى اتقارار قىزمەتىن انىقتاپ بەردى. بۇل سول ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىر ءۇشىن از ولجا ەمەس ەدى.
ى.ءالتىنساريننىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىرىندە ادەبيەتتىڭ تاريحيلىعى ءپرينتسيپى دە تىس قالماعان. ن.يلمينسكيگە جازعان ءبىر حاتىندا: «قازىر «قازاق حرەستوماتياسىنىڭ» ەكىنشى ءبولىمىن قۇراستىرىپ جاتىر ەدىم. ال كىتاپتىڭ وسى ءبولىمىنىڭ تاريح تاراۋىنا قازاق تاريحىنان دا ماقالالار بەرىلۋى كەرەك ەدى, بىراق وعان ەش جەردەن ماتەريال تابا الماي وتىرمىن. ءتىپتى لەۆشين مەن ۆەليامينوۆ-زەرنوۆتىڭ شىعارمالارىن دا ەش جەردەن تابا المادىم. سوندىقتان قازاقتار جايىندا تاريحي ماتەريالدار قازاننان تابىلماس پا ەكەن», دەپ جازادى. امال نە, بۇل كىتابىنىڭ جانە باسقا دا قولجازبالارى بىزگە جەتپەي جوعالىپ كەتتى. الايدا وسى پىكىرىنىڭ ءوزى ىبىرايدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك كوزقاراسىندا ادەبيەتتى تاريحي تۇرعىدان زەرتتەۋ ءادىسىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى ورىن تەپكەنىن دالەلدەيدى.
قورىتا كەلگەندە, ى.التىنسارين مۇراسىنان عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردىڭ سول كەزدەگى وتە وزەكتى سانالعان اعارتۋشىلىق, پەداگوگيكالىق يدەيالارمەن ۇندەستىك تاۋىپ, ادەبيەت تۋرالى ۇلتتىق عىلىمنىڭ تۋ جولىندا جاڭا ارنادا كورىنىس تاپقانىن بايقايمىز. ول ءوزىنىڭ پەداگوگتىك, اعارتۋشىلىق تۇلعاسىمەن قوسا, فولكلورلىق مۇرانى جيناۋ-جاريالاۋ سالاسىندا فيلولوگيالىق باعىتتىڭ ىقپالىندا قالىپ قويماي, عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىرگە ادەبي مۇرانىڭ ۇلتتىق, حالىقتىق, تاريحيلىق سيپاتى تۋرالى ۇعىمدار ەنگىزدى.
ادەبيەت تۋرالى عىلىمنىڭ تۋ جولىنداعى تاريحي العىشارتتار كەزەڭى كلاسسيك اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشالىعىمەن تىعىز بايلانىستىلىقتا وتەدى. سەبەبى ولار ادەبيەتكە تىڭ باعىت, جاڭاشا سيپات اكەلۋىنە بايلانىستى بۇرىنعى تۇسىنىكتى وزگەرتەدى, دامىتادى, سونى ۇعىمدار قالىپتاستىرادى. كلاسسيكتەر ءوز شىعارماشىلىعى ارقىلى جاڭا اعىم تۋدىرىپ, ادەبيەتكە تاقىرىپتىق, يدەيالىق, مازمۇندىق, وبرازدىلىق ت.ب. وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ناقتى ايتساق, رەفورما جاسايدى. ال بۇل عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, ادەبي-تەوريالىق وي-پىكىردىڭ عىلىمي تۇرعىدا كۇردەلەنە تۇسۋىنە اسەر ەتەدى. ءبىز ى.التىنسارين شىعارماشىلىعىنىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تاريحىنا قارىم-قاتىناسىن ءسوز ەتكەندە وسى تۇرعىدان كەلۋىمىز كەرەك. ا.پۋشكيننىڭ «يستوريا نارودا پرينادلەجيت پوەتۋ» دەگەن سوزىنە ساي قاراساق, ىبىراي مەن اباي تۋرالى جازۋ – ءحىح عاسىرداعى قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمى, فيلوسوفياسى, مادەنيەتى, ءتىلى, ادەبيەتى, تاريحى, پسيحولوگياسى, ونەرى تۋرالى زەرتتەۋ دەگەن ءسوز. بۇلاردان ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمى دا تىس قالماق ەمەس. ورىس عالىمدارى پۋشكين مەن گوگولدىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىن ايتقاندا, عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەك جازعان-جازباعانىنا بايلانىستى قارامايدى. ادەبيەتتىڭ قوعامدىق ءمانى مەن ەستەتيكالىق مۇراتىن تانىتۋ ءۇشىن ادەبي دامۋعا قانداي ۇلەس قوسقاندىعى تۇرعىسىنان قاراستىرادى. ول مادەني-تاريحي مەكتەپتىڭ زەرتتەۋ نىساناسى بويىنشا العاندا, ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن حالىقتىق سيپاتىن تانىتۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل ەكەۋى ىبىراي, اباي پوەزياسىنىڭ باستى بەلگىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ولاردىڭ پوەزياسىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن حالىقتىق سيپاتى تۋرالى م.اۋەزوۆتەن باستاپ قازىرگى كەزدەگى زەرتتەۋشىلەرگە دەيىن ءارتۇرلى اسپەكتىدە تەكسەرگەنى ءمالىم. ورىنسىز قايتالاۋعا بارماس ءۇشىن, قاراس-
تىرىپ وتىرعان ماسەلەگە ساي قىسقاشا ايتا كەتسەك تە جەتكىلىكتى.
ى.التىنسارين شىعارماشىلىعى اقىن-جىراۋلار پوەزياسىندا ناقتى كورىنگەن ادەبيەتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگى مەن حالىقتىق سيپاتىن سىنشىل رەاليزم اياسىندا جاڭاشا ۇلگىدە دامىتتى. ولاردى بۇكىل الەمدىك ادەبيەتكە ءتان ءمان-ماعىنادا تانىتا الدى. ەسكى مەن جاڭا, كەرتارتپا مەن وزىق سەكىلدى انتيتەزالار اڭعارىندا قاراساق, ىبىراي, اباي قازاقتىڭ جاڭا جازبا ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالادى. ءسوز ونەرىنىڭ قوعامدىق ءمانىن جاڭاشا تانىتۋ ءۇشىن ءاربىر كلاسسيك ادەبيەتكە بۇرىنعىدان تىڭ ادەبي باعىت اكەلەتىنى بەلگىلى. ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ دامۋىندا ىبىراي, ابايدان باستالعان اعارتۋشىلىق-دەموكراتتىق باعىتتىڭ ورىن تەبۋى سونىڭ دالەلى. سونىمەن قوسا ولاردىڭ پوەزياسىنان باستاپ ۇلتتىق حاراكتەردىڭ جاسالۋى مەن ادەبيەتتىڭ حالىق ومىرىنە جاقىنداۋى ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل ايتىلعاندار ادەبيەتتى عىلىمي تۇرعىدا تانۋعا ۇمتىلعان زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردىڭ دە جاڭا ىزدەنىستەر جولىندا كورىنۋىنە ءوز اسەرىن تيگىزۋى انىق ەدى.
ەندى ءبىر ءسوز ى.التىنسارين شىعارماشىلىعىنىڭ سول كەزدىڭ وزىندە-اق باعالانا جانە زەرتتەلە باستاۋى تۋراسىندا. ۇلت ادەبيەتىندەگى كورنەكتى تۇلعالاردى عۇمىرنامالىق باعىتتا زەرتتەۋدە «دالا ۋالاياتى گازەتىندە» جاريالانعان «ميناقيب يبراھيم التىنسارين» اتالاتىن ءازاسوز (№33, 1889) عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردىڭ ادەبيەت تاريحى ماسەلەلەرىنە شىنداپ كوڭىل اۋدارا باستاعاندىعىن بايقاتادى. «ورەنبۋرگسكي ليستوك» گازەتىندە باسىلعان نەكرولوگتىڭ (1888) اۋدارماسى بولعانىمەن, بۇعان دەيىن جوعارىدا ايتىلعانداي تەك عىلىمي باعالاۋشىلىق ماندەگى وي-پىكىر ءبىلدىرۋ ماقساتىندا تەك ءسوز اراسىندا عانا ايتۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن ى.التىنسارين ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن, پەداگوگتىك قىزمەتىن قازاق جۇرتشىلىعىنا العاش رەت جۇيەلى تۇردە تانىستىرا الۋىمەن قۇندى بولدى. ۇلى پەداگوگتىڭ ءومىر جولى مەن اتقارعان قىزمەتتەرىن, مەكتەپ اشۋداعى جانقيارلىق ەڭبەگىنەن حاباردار ەتە كەلىپ: «التىنسارين ورىستاردىڭ ءار عىلىم-بىلىمدەرىن ءبىلىپ, قازاقتان ءبىر مىنەزدى, اقىلدى, دانىشپان, قازاق حالقىنا ءھام رەسەيگە پايدالى ءبىر قىزمەتتەگى ادام ەدى. جاقسىلىعىن ايتقاندا, التىنسارين قازاق اراسىنا اۋەلى ەۋروپانىڭ ءبىلىم-عىلىمىن شاشقان ءھام حالىقتىڭ رەسەيگە ىقىلاسىن اشقان ءبىر ارتىق جان بولدى», دەگەن پىكىردىڭ قازاق باسپاسوزىندە جاريالانۋى ىبىراي مۇراسىن عىلىمي تۇرعىدا تانۋ جولىنداعى زەرتتەۋ ىسىنە قوزعاۋ سالمادى دەپ ايتا المايمىز. ميناقيب ورىسشا جازىلىپ, العاش ورىس ءتىلدى ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەنىمەن, ونىڭ اۆتورى قازاق ۇلتىنان ەكەنى انىق بايقالادى. ول ىبىرايدىڭ پەداگوگيكالىق كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۆ.گريگورەۆ, ن.يلمينسكي, ل.تولستويلاردىڭ اسەر ەتۋى مەن قازاق ەلىن وقۋ-بىلىمگە, ونەر-عىلىمعا ۇندەگەن اعارتۋشىلىق قىزمەتىن باعالاعان تۇستارىندا ايقىن تانىلادى. «دالا ۋالاياتى گازەتىن» شىعارۋشىلار ونى اۋدارىپ باسۋدى وزدەرىنە پارىز ساناعان. بۇل ميناقيبكە ن.يلمينسكيدىڭ «ى.التىنسارين تۋرالى ەستەلىك» اتتى كىتابىنىڭ قاتىسى جوق. ول كەيىن قازاندا 1891 جىلى شىققان. «اكمولينسكيە ۆەدوموستي» گازەتىندە «ى.التىنسارين – قازاق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشى جانە زەرتتەۋشى» (№33, 1889) دەگەن ماقالا دا جاريالانعان. وسى ءۇش گازەتتە دە ماقالالار ءبىر نومىردە, ياعني 1889 جىلعى №33 سانىندا جاريالانۋىندا ءبىر سىر بار. نەگىزىنەن قازاق وقىعاندارىنىڭ اراسىندا ى.التىنسارين تۇلعاسى كەڭىنەن تانىمال بولعان. ونى «قازاق حرەستوماتياسىنىڭ» (1879), ونىڭ «ماقتۋبات» دەگەن اتپەن شىققان نۇسقاسىنىڭ (1899) جانە «قازاقتارعا ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋدىڭ باستاۋىش قۇرالى» (1879), «شاريات ءال-يسلام» سەكىلدى وقۋلىقتارىنىڭ قازاق-ورىس مەكتەپتەرىندە ۇزدىكسىز پايدالانۋى تولىق دالەلدەيدى.
ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ العاشقى باستاۋلارى بولىپ تابىلاتىن تاريح الدىنداعى العىشارتتارعا تولى ءXىX عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك وي-پىكىردىڭ شوقان, ىبىراي, اباي سياقتى كەمەڭگەرلەردىڭ تۇلعاسى ارقىلى وسىنداي عىلىمي-تانىمدىق بيىكتىكتەرگە قول سوزا باستاعانىن ايتقان ۋاقىتتا, العاشقى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ زور بولعانىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك. شىن مانىندە ولار ويانا باستاعان قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, پەداگوگيكالىق-اعارتۋشىلىق, سىنشىلدىقەستەتيكالىق وي-پىكىردىڭ ورتالىعى بولدى. وقۋ – بىلىمگە, مادەنيەت پەن ونەرگە, عىلىمعا دەگەن ۇمتىلىستى كۇشەيتتى, ءار ءتۇرلى دارەجەدە ءبىلىم العان قازاق وقىعاندارى مەن ەل ىشىندەگى پاراساتتى اقىل-وي يەلەرىن ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت جاساۋىنا باعىت بەردى. جاڭا تۋعان جازبا ادەبيەتتى, ىبىراي, ابايدان باستالعان سىنشىل رەاليزمدى, اعارتۋشىلىق باعىتتى ناسيحاتتاۋ ارقىلى ادەبيەتتىڭ كوركەم ونەر سالاسى رەتىندەگى قوعامدىق ءمانىن وسىرە ءتۇستى. ۇلتتىق سىنشىلدىق – ەستەتيكالىق وي-پىكىرگە كەڭ ءورىس اشتى. قوعامدىق الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن قاتار, ادەبيەت جانە ءتىل تۋرالى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرە العان سىنشىلدىق وي-پىكىر ءماندى ارنا تابۋعا ۇمتىلىس جاساۋ بارىسىندا ادەبيەتتى عىلىمي تۇرعىدا تانۋ پروبلەماسىن كەيدە ناقتى, كەيدە جاناما تۇردە بولسا دا ايتىپ قالىپ وتىردى. سونىمەن قاتار عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلى بولماسا دا مۇرانى جيناپ-جاريالاۋ جۇمىستارىنا بۇكىل حالىقتىق سيپات تۋدىردى, كوپتەگەن ادەبي نۇسقالاردى جاريالادى, ولاردىڭ عىلىمي زەرتتەلە باستاۋىنا مۇرىندىق بولدى. سول سەبەپتەن دە ى.التىنسارين ءوز وقۋلىقتارى مەن ماقالالارىندا ۇلتتىق ادەبيەتتانۋدا ادەبي مۇرانى پايدالانۋ ارقىلى ادەبيەت تاريحىن وقىتۋ مەن داۋىرگە ءبولۋ ماسەلەسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرگەن ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى.
جاندوس سماعۇل,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
