انگليا ‒ فۋتبولدىڭ وتانى ەكەنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا اعىلشىن پرەمەر ليگاسى ‒ الەمدەگى ەڭ تانىمال ءارى كورەرمەنى كوپ ليگا. تاريحقا كوز جۇگىرتسەڭىز, فۋتبولدىڭ شىعۋ تاريحى, قازىرگى كەزى دە ءتۇرلى درامالار مەن قىزىقتى وقيعالارعا تولى ەكەندىگىنە كۋا بولاسىز.
«تۇماندى البيوندى» الادوپتىڭ وتانى ساناۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. اعىلشىن توپىراعىندا 9 عاسىردا دوپپەن ويناعان ادامدار تۋرالى «بريتتار تاريحى» داستانىندا ايتىلادى. سونداي-اق 1174-1183 جىلدارى لوندون كوشەلەرىندە فۋتبول ويناعان بالالار تۋرالى ابىز ۋيليام فيتتسستەفان دا جازىپ كەتكەن ەكەن.
ال ءبىز بىلەتىن قازىرگى فۋتبول ويىنى مەن ونىڭ ەرەجەلەرى XIX عاسىردا سول انگليادا قالىپتاستى. اۋەلى ۇلىبريتانيادا كوپتەگەن كلۋبتار قۇرىلا باستادى. ماسەلەن, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابى 1843 جىلى قۇرىلعان «گايز حوسپيتالدى» ەڭ العاشقى كلۋب رەتىندە تانىعان. «شەففيلد» كومانداسىنىڭ نەگىزى شەكسپيردىڭ وتانىنداعى تۇڭعىش دەربەس فۋتبول كلۋب رەتىندە 1854 جىلى قۇرىلدى.
1863 جىلى رەگبي مەن فۋتبول ۇيىمدارى بىرىگىپ, «انگليا فۋتبول ۇيىمى» (The FA) رەتىندە ىرگەتاسى قالاندى. بۇل ‒ سپورت تاريحىنداعى تۇڭعىش باسقارۋشى مەكەمە ەدى. كوپ ۇزاماي, 1871 جىلى اعىلشىن كۋبوگى ساراپقا سالىندى. ءوز كەزەگىندە, بۇل تۋرنير دە تۇڭعىش ۇيىمداستىرىلعان سايىس رەتىندە تاريح پاراقتارىنا جازىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن «تۇماندى البيوندا» العاش رەت ۇلتتىق قۇراما قۇرىلىپ, ولاردىڭ ءوزارا كەزدەسۋى ءوتتى. اتالعان ماتچتا انگليا مەن شوتلانديا كۇش سىناسىپ, تەڭ تارقاعان ەدى. سونداي-اق تۇڭعىش ۇلتتىق ليگا دا ۇلىبريتانيادا 1888 جىلى باستالدى. بۇگىندە اتالعان ليگا ‒ الەمدەگى ەڭ تانىمال تۋرنير.
اعىلشىن فۋتبول ليگاسى جۇيەسى پيراميدا رەتىندە ۇيىمداستىرىلعان. وندا 140-تان استام ليگا جانە 500-گە جۋىق ديۆيزيون بار. جۇيەنىڭ كۇردەلىلىگى سونشالىق, وعان قاتىساتىن كوماندالاردىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋ قيىن. ءتۇرلى دەرەككوزدەر 5300-دەي كلۋب تىركەلگەنىن ايتادى. اتالعان ليگا جۇيەسى 11 دەڭگەيدەن تۇرادى. سونىڭ ەڭ جوعارعىسى ‒ پرەمەر ليگا. ال چەمپيونچيپ, ليگا 1, ليگا 2 ‒ ودان كەيىنگى دەڭگەيلەر. بۇلارعا «اعىلشىن فۋتبول ليگاسى» (EFL) جاۋاپتى. قالعانى «ۇلتتىق ليگا جۇيەسىنە» (NLS) تيەسىلى. بۇدان بولەك, تاعى ون شاقتى دەڭگەي بار. ايتسە دە ولار اۋەسقوي ليگا سانالادى. مۇنداعى اۋەسقوي كلۋبتاردىڭ سانىنا جەتۋ قيىن.
اعىلشىن ۇلتتىق ليگاسى قۇرىلعان جىلى «پرەستون نورس ەند» كومانداسى ءتۋرنيردىڭ تۇڭعىش جەڭىمپازى اتاندى. ءتورت جىلدان كەيىن بۇل باسەكە اتاۋىن وزگەرتىپ, «فۋتبول ليگاسىنىڭ جوعارعى ديۆيزيونى» بولىپ وزگەردى. ءبىر عاسىر وتكەن سوڭ ءتۋرنيردىڭ اتاۋى تاعى وزگەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى پرەمەر ليگا قۇرىلىپ, تەلەۆيزيالىق قۇقىقتار بەكىتىلدى. بۇل قادام اعىلشىن كلۋبتارىنا تىڭ سەرپىلىس اكەلدى. اۋەلى كوماندالاردىڭ تانىمالدىعى مەن قارجىلاي تابىسىن ارتتىردى.
انگليا فۋتبولى جىل وتكەن سايىن ناعىز بيزنەس كوزىنە اينالىپ كەلە جاتىر. بيبيسي ارناسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015-2016 جىلعى ماۋسىمدا پرەمەر ليگانىڭ تابىسى 3,6 ميلليارد فۋنت-ستەرلينگتەن اسىپ ءتۇستى. ال 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 2,4 ميلليارد بولاتىن. ياعني اينالدىرعان 5-6 جىلدىڭ ىشىندە پرەمەر ليگا 1 ميلليارد دوللار قوسىمشا تابىس تاپتى. بۇدان بولەك, الەمنىڭ ەڭ باي 30 كلۋبىنىڭ 12-ءى انگلياعا تيەسىلى. ەندەشە اعىلشىن كوماندالارى اقشانى كۇرەپ تاۋىپ وتىر دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ءارى كوپتەگەن اتاقتى فۋتبولشىلاردىڭ «تۇماندى البيوندا» دوپ تەبۋگە قۇمارتۋىنىڭ نەگىزى دە وسىندا جاتىر. ايتپاقشى, مۇندا قارجىلىق اقپارات ەشقاشان قۇپيا ساقتالمايدى. ءبارى تازا بولعان سوڭ شىعار, بىلايعى جۇرتشىلىق كلۋبتاردىڭ «ىشكى كۋحنياسىنان» حاباردار.
تەلەۆيزيا قۇقىعى دا «تۇماندى البيونداعى» فۋتبولعا كوپ قارجى اكەلىپ وتىر. ماسەلەن, Sky مەن BT Sports ارنالارى 2016-2019 جىلدار ارالىعىندا پرەمەر ليگا ماتچتارىن تىكەلەي ەفيردەن تاراتۋ ءۇشىن 5,136 ميلليارد فۋنت-ستەرلينگ تولەدى. وسى ارالىقتا 168 ويىندى كورەرمەنگە كورسەتۋ جوسپارلانعان, ءار ماتچتىڭ قۇنى 10,2 ميلليون فۋنت-ستەرلينگكە تەڭ. BBC ارناسى ويىنداردىڭ ماڭىزدى ساتتەرىن كورسەتۋگە عانا 204 ميلليون فۋنت-ستەرلينگ تولەگەن. سونداي-اق الىس شەتەلدەردە اعىلشىن فۋتبولىن كورۋگە قۇمارلاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. 2019 جىلى قىتاي پرەمەر ليگا ويىندارىن كورسەتۋ قۇقىعى ءۇشىن 700 ميلليون دوللاردى ساناپ بەردى. امەريكالىق NBC ارناسى دا 250 ميلليون دوللاردى اياعان جوق. جالپى الەم بويىنشا 156 ەلدىڭ تەلەارنالارى پرەمەر ليگا ويىندارىن كورسەتۋ قۇقىعىنا يە. سونىڭ ناتيجەسىندە اپتا سايىن اتالعان ءتۋرنيردى 4,2 ميللياردقا جۋىق ادام تاماشالايدى ەكەن. ال ءار ويىندى 12 ميلليون كورەرمەن كورەدى.
انگليادا كەز كەلگەن ديۆيزيوندا وينايتىن كوماندا ەل بىرىنشىلىگىن ۇتىپ الۋعا تەوريالىق تۇرعىدا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, 11 دەڭگەيدەن باستاعان كلۋب 11 جىلدان كەيىن كۋبوكتى باستارىنا كوتەرۋى ىقتيمال. وكىنىشكە قاراي, قارجىلىق جانە باسقا دا كەدەرگىلەرگە بايلانىستى مۇنداي جاعدايدىڭ كەزدەسۋى نەعايبىل.
ايتسە دە, تومەننەن باستاپ ەل چەمپيونى اتانعاندار فۋتبولشىلار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى ‒ «لەستەر» كلۋبىنىڭ شابۋىلشىسى دجەيمس ۆاردي. ونىڭ ءومىر جولى دراماعا تولى. ۆاردي بالا كەزىنەن الادوپقا قىزىعىپ وسەدى. ارمان قۋىپ, ءوزى تۋىپ وسكەن قالانىڭ «شەففيلد ۋەنزدەي» كومانداسىنىڭ اكادەمياسىنان ءتالىم الدى. الايدا 16 جاسىندا اتالعان كلۋب ماماندارى دجەيمستى بويى مەن قابىلەتى ساي كەلمەيدى دەپ, كوماندا ساپىنان شىعارىپ جىبەرگەن ەكەن. ءتورت جىل بويى سەندەلگەن ول 2007 جىلى 8-دەڭگەيلى ليگادا ونەر كورسەتەتىن «ستوكبريدج» كومانداسىنا قابىلدانىپتى. بۇل جاقتا ۆارديعا اپتاسىنا 30 فۋنت تولەگەن.
«گارديان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا شابۋىلشى اتالعان سومانىڭ وزىنە جەتكىلىكتى بولعانىن, ودان بۇرىن فۋتبول ارقىلى اقى الماعانىن ايتادى. ەڭ قىزىعى, جەرگىلىكتى پابتاردىڭ بىرىندە ۆاردي توبەلەسىپ قالىپ, كەشكى 6-دان تاڭعى 6-عا دەيىن ۇيدەن شىقپاۋعا مىندەتتەلىپتى. كەي كەزدەرى ماتچ الىستا وتسە, دجەيمس ويىننىڭ جارتىسىنا عانا قاتىسىپ, ۇيىنە قايتىپ كەتىپ جۇرگەن. ويتكەنى كەشكى 6-دان كەشىكسە, پوليتسيا ونى ەرەجە بۇزعانى ءۇشىن ۇستاپ اكەتەر ەدى.
مۇنداي جاعداي 6 ايعا سوزىلعان. ءۇش جىل سوندا تەر توككەننەن كەيىن ۆاردي «حاليفاكس» كومانداسىنا اۋىستى. تاعى ءبىر جىل تومەنگى ديۆيزيوندا ويناپ, كەلەر جىلى «فليتۆۋد تاۋن» قۇرامىنا قوسىلدى. اتالعان كلۋب ساپىندا دا دجەيمس كوپ تۇراقتاعان جوق. ءبىر جىل ىشىندە 31 گول سوعىپ, كومانداسىنىڭ 2 ليگاعا شىعۋىنا كومەكتەستى. ءۆارديدىڭ مۇنداي جەتىستىگى باسقا كلۋبتار نازارىنان تىس قالعان جوق. 2012 جىلى «لەستەر» دجەيمستى 1 ميلليون فۋنتقا ساتىپ الدى. بۇل ‒ اۋەسقوي فۋتبولشىعا تولەنگەن رەكوردتىق سوما.
ۆاردي وزىنە ارتىلعان سەنىمدى اقتادى. «لەستەر» 2015-2016 جىلعى ماۋسىمدا انگليا چەمپيونى اتانىپ, ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. ۆاردي ءوز كەزەگىندە 24 گول سوعىپ, كومانداسىنىڭ جەڭىسىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. سونداي-اق ۇلتتىق قۇراما ساپىنا شاقىرتۋ الىپ, 26 ويىن وتكىزىپ, 7 مارتە قاقپا تورىن تۋلاتتى. ءۆارديدىڭ مىسالى كەز كەلگەن جاسوسپىرىمگە شىن قالاسا, اڭساعان ارمانىنا جەتۋگە بولاتىنىن كورسەتەدى. ءارى سونداي ارماننىڭ ورىندالاتىن جەرى – انگليا ەكەنىن دە ايعاقتايدى.
وسىنداي باي تاريحى بار فۋتبول وتانىندا جۇرگەنىمدە ماتچتاردى تىكەلەي تاماشالاۋدىڭ ساناۋلى عانا مۇمكىندىگى بولدى. مۇنىڭ سەبەبى ‒ «تۇماندى البيوندا» بيلەت تابۋ وڭاي ەمەس, ءارى تابىلعاندارىنىڭ باعاسى وتە قىمبات. انگليا كلۋبتارى اراسىندا «مەمبەرچيپ» (مۇشەلىك) جۇيەسى قاتتى دامىعان.
ويىنعا بيلەت ساتىپ الۋ ءۇشىن اۋەلى سول كلۋبتىڭ مۇشەلىگىن ساتىپ الۋ كەرەك. ونىڭ ءوزى ارزان ەمەس. مىسالى, «مانچەستەر يۋنايتەد» كلۋبىنىڭ مۇشەلىگى ‒ 30 فۋنت (شامامەن 15 مىڭ تەڭگە). ءتىپتى مۇشەلىگى بارلاردىڭ دا بىردەن بيلەت ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جوق. بيلەتتەر اۋەلى «التىن», «پلاتينا» مۇشەلىگى بارلار اراسىندا تاراتىلادى. ودان قالعانى قاراپايىمدارعا ساتىلادى. سونىڭ وزىندە ەڭ ارزانى 50 فۋنتتىڭ (20 مىڭ تەڭگە) شاماسىندا. مۇنداي بيلەتتەر ساتىلىمعا تۇسكەن بەتتە ءوتىپ كەتەدى. سونداي-اق «قوناقجايلىق» دەپ اتالاتىن ءتۇرى دە بار. ونىڭ باعاسى ‒ 200-500 فۋنت ارالىعىندا (100 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى).
فۋتبول بولاتىن كۇنى قالا كوشەلەرى, قوعامدىق كولىكتەر, ستاديون ماڭى ەكى كلۋبتىڭ جانكۇيەرلەرىنە لىق تولادى. بىلايشا ايتقاندا, فۋتبول وتەتىن كۇن ‒ ۇلكەن مەرەكە. ءبىر تۇستا «يۋنايتەد, يۋنايتەد» دەپ ايقايلاعان «ۆەست حەم» فاناتتارى جۇرسە, كەلەسى تۇستا «چەلسي» جانكۇيەرلەرى «Blue is the colour» دەپ ۇرانداتىپ كەلە جاتادى. كەيبىر فۋتبول قۇمارلار ماتچ باستالۋىنان 3-4 ساعات ەرتە كەلىپ الادى. ستاديون سىرتىندا تانىستارىمەن قاۋقىلداسىپ, ءبىر قولىنا قۋىرىلعان تاماقتارىن ۇستاپ, كەلەسىسىمەن ءبىر ساپتاياق سىراسىن ءسىمىرىپ تۇرعانداردى كورەسىڭ. قاي-قايسىسى بولسىن ءوز كلۋبىنىڭ جەيدەلەرىن كيىپ, شارفتارىن تاعىنعان. ارا-تۇرا ءبىز سەكىلدى شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەر كورىنەدى. ال قالانىڭ باسقا بولىگىندەگى پابتار فۋتبول كورۋگە كەلگەن جانكۇيەرلەرگە تولادى.
انگلياداعى فۋتبول الەمى مۇنىمەن بىتپەيدى. كەز كەلگەن قالانىڭ ءار بۇرىشىنان الا دوپتىڭ ارتىنان جۇگىرىپ جۇرگەندەردى كورۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە, «تۇماندى البيوننىڭ» اۋا رايى دا دوپ تەبۋگە قولايلى. جىلدىڭ كوپ بولىگىندە جاۋاتىن جاڭبىردىڭ پايداسىنان كوگالدار بىرقالىپتى وسەدى.
بۇگىندە اعىلشىن ەلىندە فۋتبولدىڭ كەڭ تاراۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى وسىلار. تاريحى تەرەڭگە كەتۋى, قۇرىلىمدىق جۇيەسى كۇردەلى بولۋى انگلياداعى باستى سپورتتى تانىمال ەتىپ, الەم نازارىن اۋدارتادى. سوڭعىسى ءوز كەزەگىندە وراسان پايدا ءتۇسىرىپ تۇر. ەلدەگى سپورتتىق كەشەندەردىڭ قولجەتىمدىلىگى دە فۋتبولدىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرا تۇسەدى. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە انگليا الا دوپپەن تىنىس الىپ وتىر.
