«باسپانا حيت» بيىل توقتايدى
مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ توقتايتىندىعى تۋرالى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا 19 مامىر كۇنى الماتىدا وتكەن «Cfo Idea exchange & networking» سامميتىندە مالىمدەدى.
– داعدارىستىڭ ەكونوميكاعا اسەرى ازايدى. دەمەك مەملەكەتتىڭ نارىقتىق قاعيداتتارعا ورىن بەرىپ, كرەديتتەۋ باعدارلامالارىنان بىرتىندەپ شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. وسىعان بايلانىستى وسى جىلدىڭ باسىندا قول قويىلعان ۇكىمەت, ۇلتتىق بانك جانە اگەنتتىك اراسىنداعى 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان ماكروەكونوميكالىق ساياسات شارالارىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىم شەڭبەرىندە ۇلتتىق بانكتىڭ 2023 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋدان شىعۋى كوزدەلگەن, – دەدى اگەنتتىك باسشىسى.
راسىندا دا, جوعارىدا اتالعان ءۇش قۇرىلىمنىڭ پاندەميا كەزەڭىندەگى ارەكەتتەرى داعدارىستىڭ ەكونوميكاعا جانە قارجى جۇيەسىنە اسەرىن جەڭىلدەتۋگە ارنالدى. بۇل رەتتە, داعدارىسقا قارسى شارالارعا جۇمسالعان قارجىنىڭ جالپى جيىنى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 9 پايىزىن قۇراعان. ونىڭ 4,3 ترلن تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, 2,1 ترلن تەڭگەسى ۇلتتىق بانكتەن بولىنگەن.
مەملەكەتتىڭ «باسپانا حيت» جانە «7-20-25» باعدارلامالارىنان ىرگەسىن اۋلاق سالاتىنى تۋرالى جاڭالىق تۇرعىندار اراسىندا ەرەكشە تالقىلانعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ولاردىڭ كوبى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇلەستىرەتىن مۇنداي باعدارلامالاردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ حالىقتى تىعىرىققا تىرەۋ ەكەنىن العا تارتتى. تۇرعىن ءۇي نارىعى بويىنشا ساراپشى, ەكونوميست داۋلەت مۇقاەۆتىڭ دا پىكىرى وسىمەن ۇندەس.
– «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باعدارلامالارىنىڭ توقتاتىلاتىنى وكىنىشتى, ارينە. بۇلار – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 2018 جىلى قولعا الىنعان, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان, سەنىمدىلىگىن ارتتىرعان باعدارلامالار. مۇنداي جوبالار بىزگە كەرەك. باعدارلامالاردىڭ ليميتتىك قارجىسى ازايعانىمەن, بۇلارعا دەگەن تۇرعىنداردىڭ ىنتا-ىقىلاسى استە كەمىگەن ەمەس. وسى جوبالار ارقىلى حالىق باسپانانىڭ باستاپقى جارناسى ءۇشىن قارجى جيناۋدى دا ۇيرەنىپ كەلە جاتقان-دى. مىنە, قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, قورجىنىن قامپايتا باستاعان وسى ادامداردىڭ ءۇي الامىز دەگەن ۇلكەن ءۇمىتىن وشىرگەلى تۇرمىز.
اتالعان ەكى باعدارلاما توقتاسا, بۇقارانىڭ سۇيەنەرى جالعىز «وتباسى» بانك قانا بولماق. ال بۇل بانكتەن ءۇي الۋ ءۇشىن باسپانا قۇنىنىڭ 50 پايىزىن جيناۋ قاجەت. ويتكەنى ءۇيدىڭ كەزەگىندە تۇرعاندارعا عانا ۇسىنىلاتىن 10-20 پايىزدىق جارنا اركىمگە بۇيىرا بەرمەيدى. سوندىقتان «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتپاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. اسىرەسە, «باسپانا ءحيتتىڭ» جولىن كەسۋگە بولمايدى. سەبەبى بۇل باعدارلاما ارقىلى باسپانانى باستاپقى نارىقتان دا, قايتالاما نارىقتان دا الۋعا مۇمكىندىك بار. ال ەل تۇرعىندارى كوپ جاعدايدا قايتالاما نارىقتى تاڭدايدى. سوندىقتان وسىعان ماڭىز بەرۋ كەرەك. ولاردى مۇنداي مۇمكىندىكتەن ايىرۋعا بولمايدى, – دەيدى داۋلەت مۇقاەۆ.
ەسكە سالا كەتەيىك, «باسپانا حيت» تە, «7-20-25» تە – جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكا ۇسىناتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما. العاشقى باعدارلاما بويىنشا پاتەردى باستاپقى نارىقتان دا, قايتالاما نارىقتان دا, ۇلەسكەر رەتىندە جاڭا سالىنىپ جاتقان نىساننان دا الۋعا بولادى. قايتالاما نارىقتاعى يپوتەكا جىلدىق 10,75 پايىزبەن 15 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلەدى. باستاپقى جارنا – 20 پايىز.
ال «7-20-25» باعدارلاماسى بويىنشا پاتەردى تەك باستاپقى نارىقتان جىلدىق 7 پايىزبەن 25 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە الۋعا بولادى. باستاپقى جارنا رەتىندە پاتەردىڭ 20 پايىزىن بىردەن تولەۋ كەرەك. 2021 جىلعى 29 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا «7-20-25» باعدارلاماسى اياسىندا قارىز الۋعا 703,8 ملرد تەڭگە كولەمىندە 58 655 ءوتىنىم قابىلدانعان. ونىڭ ىشىندە 34 362-ءسى ماقۇلداندى (413,97 ملرد تەڭگە).
باس بانكتىڭ تۇسىنىكتەمەسى
ۇلتتىق بانكتىڭ ەنشىلەس ۇيىمى – «7-20-25» جانە «باسپانا حيت» يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ وپەراتورى «قازاقستاننىڭ ورنىقتىلىق قورى» اق جاعدايعا قاتىستى رەسمي تۇسىنىكتەمە بەردى.
«7-20-25» باعدارلاماسى 2018 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسى» اتتى حالىققا ۇندەۋىندە ايتىلعان ء«اربىر وتباسىنا باسپانا الۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن بەرۋ» ءبىرىنشى باستاماسىنىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلۋدا. باعدارلاما يپوتەكالىق كرەديتتەۋدىڭ قولجەتىمدى تالاپتارىمەن قازاقستاندىقتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قارىزدارىن بەرۋ كولەمى بويىنشا بەكىتىلگەن ليميت 1 ترلن تەڭگەنى قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا وسى باعدارلاما بويىنشا 325 ملرد تەڭگەگە جۋىق سوماعا نەسيە بەرىلدى. ول ءوز كەزەگىندە باستاپقى تۇرعىن ءۇي نارىعىنان 27 مىڭ وتباسىنىڭ ءۇيلى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ مەرزىمى شەكتەۋسىز, باعدارلاما بەكىتىلگەن 1 ترلن تەڭگە ليميتىنە جەتكەنگە دەيىن ىسكە اسىرىلادى», دەلىنگەن رەسمي تۇسىنىكتەمەدە.
ال «باسپانا حيت» باعدارلاماسىنا بەكىتىلگەن ليميت – 600 ملرد تەڭگە. وسى ليميتكە جەتكەندە باعدارلاما دا اياقتالادى. قازىرگى كەزدە «باسپانا حيت» بويىنشا جالپى بەرىلگەن قارىز سوماسى 493 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ونىڭ كومەگىمەن 54 مىڭنان استام وتباسى باسپانا العان. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بولجامى بويىنشا اتالعان سوما وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن يگەرىلمەك.
«بۇل رەتتە «باسپانا حيت» باعدارلاماسى حالىق ءۇشىن قايتالاما نارىقتاعى يپوتەكانىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا ءوز مىندەتىن تولىق ورىنداعانىن اتاپ وتكەن ءجون. قازىرگى كەزدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر «باسپانا حيت» باعدارلاماسىنا ۇقساس كرەديتتەۋ تالاپتارىن ازىرلەپ, ۇسىنۋدا. دەمەك, ەندى مەملەكەت تاراپىنان يپوتەكا نارىعىنىڭ اتالعان سەگمەنتىن ودان ءارى ىنتالاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل جاعداي باعدارلامانى جوسپارلى تۇردە اياقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ حابارلادى «قازاقستاننىڭ ورنىقتىلىق قورى» اق-ى.
بالاما باعدارلاما پايدا بولادى
EXANTE حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى, ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆ قوس باعدارلاما تۋرالى جاڭالىقتى قالىپتى قابىلداعانىن جانە وسىلاي بولۋى ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.
– ەكونوميكا قالپىنا كەلە باستادى. دەمەك, نارىقتىق مەحانيزمگە ءوتۋ ماڭىزدى. بيىل ۇلتتىق بانك قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنا زەرتتەۋ جۇرگىزدى. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىڭ يپوتەكا نارىعىنداعى ۇلەسى الدەقايدا كوپ ەكەنى انىقتالدى. بۇلاي بولماۋى كەرەك. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, الەمدەگى قالىپتى جۇمىس ىستەيتىن كوممەرتسيالىق بانكتەردى العا سۇيرەپ وتىرعان ارنايى ونىمدەر بار. سونىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنىڭ ءبىرى – يپوتەكا. كوممەرتسيالىق بانكتەر ءدال وسى ءونىمنىڭ ارقاسىندا كۇن كورىپ وتىر. ال بىزدەگى جاعداي كەرىسىنشە. سوندىقتان قازاقستان بانكتەرىنىڭ الەمدىك ترەندكە قاراي ويىسۋى قۇپتارلىق قادام بولار ەدى. ول ءۇشىن مەملەكەت يپوتەكا نارىعىنان ىعىسۋى ءتيىس, – دەيدى ا.چەبوتارەۆ.
ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانىڭ قۇبىلۋى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ باعدارلامالارى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن باستالعان.
– ءبىز نارىقتى جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالارمەن تولتىرىپ وتىرمىز. بۇدان ەلدىڭ بيۋدجەتىنە سالماق تۇسەدى. ويتكەنى مەملەكەت يپوتەكانىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋعا قاجەتتى قارجىنى ەل قازىناسىنان الادى. دەمەك, جولعا نەمەسە مەكتەپ قۇرىلىسىنا جۇمسالۋى كەرەك قارجىنىڭ ءبىراز بولىگى وسى ماقساتقا جۇمسالىپ وتىر. سونداي-اق بۇدان جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالاردىڭ يگىلىگىن كورۋى ءتيىس قاراپايىم تۇرعىندار زارداپ شەگەدى. قالاي دەيسىز بە؟ باعدارلاما ارزان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا ارنالعان. الايدا ونى ساتىپ الۋدا, وتكىزۋدە ناقتى شەكتەۋلەر جوق. ياعني تۇرعىندار بىرنەشە پاتەر ساتىپ الا الادى جانە ونى بىردەن ساتىپ جىبەرۋگە دە قۇقىلى. مىنە, وسىنداي شەكتەۋلەردىڭ جوقتىعىنان تۇرعىن ءۇي باعاسىندا تەربەلىس باستالادى. باعدارلاما ءاۋ باستاعى باعىتىنان قالاي جاڭىلعانىن دا بايقاماي قالادى. وسىلايشا, قولجەتىمدى دەگەن ۇيلەر مەملەكەتتىك باعدارلاما قاتىسۋشىلارىنىڭ وزىنە قولجەتىمسىز بولىپ قالادى. بۇل دۇرىس ەمەس, – دەيدى ساراپشى.
ا.چەبوتارەۆتىڭ ايتۋىنشا, نارىقتا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ بولعانى دۇرىس. بىراق ولار حالىقتىڭ بارلىق ساناتىنا قولجەتىمدى بولماۋى كەرەك. مۇنداي باعدارلامالار حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر توبىنا عانا ارنالۋى شارت. ماسەلەن, كوپبالالى انالارعا ارنالعان يپوتەكالىق باعدارلاما بار. مىنە, مۇنى قۇپتاۋعا بولادى.
– نارىقتا ارزان يپوتەكا كوبەيگەن سوڭ, قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قاتارى كۇرت ءوستى. بۇل ورىندى بولىپ كورىنگەنىمەن, قۇرىلىستىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزدى. ساپاسىز تۇرعىن ۇيلەر كوپ سالىنا باستادى. ونىڭ ۇستىنە باعا دا شارىقتاي ءتۇستى. ءسويتىپ, بۇقارا حالىققا ونسىز دا قولجەتىمسىز ۇيلەر ارمانعا اينالىپ قالا بەردى. تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنداعى قارجىنىڭ شەكتى كولەمىن الۋ دا تەرىس اسەرىن تيگىزگەنىن كوردىك. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مۇنداي باعدارلامالاردان الىستاۋى ورىندى دەپ ويلايمىن. الداعى ۋاقىتتا ونىڭ نارىق زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەلگەن الدەقايدا وڭتايلى تۇرلەرى پايدا بولارىنا سەنىمدەمىن, – دەيدى ول.
دەگەنمەن جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ توقتاتىلۋى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باسەڭدەتۋى مۇمكىن. بىلتىر العاش رەت كسرو كەزىندەگى كورسەتكىشتەن (1988 جىل – 8,8 ملن شارشى مەتر, 2020 جىل – 15,3 شارشى مەتر) اسىرىپ ءۇي سالدىق دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ ەدىك. سوندىقتان بيىلعى مەجەنى دە تىم جوعارى ەتىپ بەلگىلەدىك – 17 ملن شارشى مەتر. الايدا ەكونوميست اندرەي چەبوتارەۆ ۇكىمەت تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن باسەڭدەتۋگە جول بەرمەيدى دەپ ەسەپتەيدى.
– مۇندايعا جول بەرمەس ءۇشىن تالاپتارى وزگەرگەن باسقا بالاما باعدارلامالار پايدا بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە, سينگاپۋردىڭ تاجىريبەسىنە يەك ارتقان ءجون. اتالعان مەملەكەتتە حالىقتىڭ 98 پايىزدان استامى باسپانامەن قامتىلعان. ونىڭ 84 پايىزى الەۋمەتتىك تۇرعىن ۇيلەردە تۇرادى. باسپانا 99 جىلعا جالعا بەرىلەدى. قازاقستانداعى شارشى مەتردىڭ شارۋاسىن دا وسىلاي شەشۋگە بولادى, – دەيدى ەكونوميست.
قۇرىلىسشىلار وداعى نەگە قارسى؟
وتاندىق قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىنىڭ توقتاتىلۋىنا قارسى. سوندىقتان ولار ۇكىمەتكە نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ ۇستانىمىن جەتكىزۋگە نيەتتى.
– جىل سايىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىندا 2 ترلن تەڭگەدەي قارجى اينالىمدا جۇرەدى. ونىڭ 55 پايىزى جەكەمەنشىك قۇرىلىس سالۋشىلارعا تيەسىلى. 30 پايىزدىق ۇلەستى جەكە تۇرعىن ءۇي سالاتىندار يەلەنىپ وتىر. 25 پايىزى – مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ۇلەسى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە, ەلىمىزدە 2 ملن 800 مىڭ ادام باسپاناعا مۇقتاج. ال ءدال قازىر اينالىمداعى قارجى ەلدەگى باسپانا ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. وسى قارقىنمەن جۇرە بەرسەك, الداعى 15 جىلدا دا باسپانا ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن ىسىرىپ تاستاي المايمىز. سوندىقتان جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنداعى جىل سايىنعى اقشا اينالىمى 3,5-4 ترلن تەڭگەگە جەتۋى كەرەك. سوندىقتان قولدانىستاعى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن توقتاتپاي, كەرىسىنشە قوسىمشا جوبالاردىڭ قاتارىن كوبەيتكەن دۇرىس, – دەيدى قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى تالعات ەرعاليەۆ.
ونىڭ دەرەگىنشە, وسىدان بەس جىل بۇرىن رەسپۋبليكا بويىنشا شامامەن 450 مىڭ ادام اكىمدىكتەردىڭ پاتەر كەزەگىندە تۇرعان. جىل سايىن ميلليونداعان شارشى مەتر ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە دە, كەزەكتە تۇرعانداردىڭ قاتارى كەمىمەي, كەرىسىنشە كوبەيە تۇسكەن. قازىر ولاردىڭ سانى شامامەن 550 مىڭدى قۇرايدى.
– پاتەر كەزەگىنە تۇراتىنداردىڭ سانى ءالى دە وسەدى. ويتكەنى اۋىلدان قالاعا قونىس اۋدارۋشىلار كوپ. بۇگىندە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 45 پايىزى عانا اۋىلدى مەكەندەپ وتىر. بۇل كورسەتكىش ءالى دە كەميدى. سەبەبى قالاعا وقۋعا تۇسكەن جاستار اۋىلعا قايتىپ ورالمايدى. دەمەك, قالاداعى حالىقتىڭ سانى كوبەيگەن سايىن باسپاناعا دەگەن مۇقتاجدىق تا ارتادى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن الداعى 10 جىلدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى نارىعىنا 35 ترلن تەڭگەدەي قارجى ءبولىنۋى كەرەك. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىل, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنا 20 جىل بولدى. ءبىز وسى ارالىقتا تۇرعىنداردى جەتكىلىكتى كولەمدە باسپانامەن قامتي المادىق. ونى الداعى 10 جىلدا شەشپەسەك, بۇل ماسەلە ءتىپتى ساعىزشا سوزىلىپ كەتەدى. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, باسپانا پروبلەماسىن ءبىرجولا رەتتەۋ ءۇشىن ءارى كەتكەندە 15 جىل عانا كەرەك. مىسالى, گەرمانيا حالقىنىڭ سانى بىزدەن بىرەنەشە ەسە كوپ بولسا دا, بۇل ماسەلەنى از عانا ۋاقىت ىشىندە شەشىپ تاستادى. ال قازاقستانداعى حالىقتىڭ سانى ولارمەن سالىستىرعاندا اسا كوپ ەمەس قوي. سوندىقتان جاعدايدى جەدەل رەتتەپ الۋعا مۇمكىندىك بار. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتتىڭ ەل تۇرعىندارىن باسپانامەن قامتۋعا ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرعانىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى, – دەيدى وداق توراعاسى.
ءۇيدىڭ باعاسى ارزانداي ما؟
كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن تەسكەن سۇراق بۇل. بىراق ساراپشىلار «باسپانا حيت» پەن «7-20-25» باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋدى توقتاتۋ تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعاعا اناۋ ايتقانداي اسەر ەتپەيدى دەگەن پىكىردى العا تارتۋدا.
– بۇل جاعداي تۇرعىن ءۇي نارىعىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى. كەيبىرەۋلەر ء«ۇي باعاسى ارزاندايدى» دەپ ايتۋى مۇمكىن. شىن مانىندە, ءبىزدىڭ ەلدە الدەبىر دۇنيەنىڭ ارزانداپ كەتۋى ەكىتالاي. ءۇيدىڭ باعاسى قازىرگى قالپىندا تۇراقتاپ قالۋى ىقتيمال, بىراق ارزاندامايتىنى انىق, – دەيدى ساراپشى داۋلەت مۇقاەۆ.
تالعات ەرعاليەۆتىڭ دە ويى وسى پىكىرمەن ۇندەس.
– ءۇيدىڭ باعاسىنا اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور – قۇرىلىس ماتەريالدارى. وكىنىشكە قاراي بىزدەگى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ 60 پايىزدان استامى سىرتتان يمپورتتالادى. وتاندىق ماتەريالداردىڭ باعاسىن اۋىزدىقتاعانمەن, شەتەلدەن جەتكىزىلەتىن ءونىمنىڭ قۇنى ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ماسەلەن, ارماتۋرانىڭ باعاسى 80 پايىزعا ءوستى. وزىمىزدە وندىرىلەتىن تسەمەنت 25 پايىزعا قىمباتتادى. اشىعىن ايتۋ كەرەك, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى جىل وتكەن سايىن كوتەرىلە بەرەدى. سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ كەرەك. ونىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى قازىرگىدەي 25 پايىز ەمەس, 50-60 پايىزعا جەتۋى كەرەك. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز نىعايىپ, شەتەلگە توپ-توبىمەن دايىن تاۋار ەكسپورتتايتىن كۇنگە جەتكەندە عانا باعانى تەجەۋ تۋرالى اڭگىمە ايتۋعا بولادى. ال ازىرشە مۇنىڭ ءبارى بوس قيال, – دەيدى قۇرىلىسشىلار وداعىنىڭ توراعاسى.
ساراپشى اندرەي چەبوتارەۆتىڭ پىكىرىنشە, ءۇيدىڭ باعاسى ارزاندامايدى. بىزدەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار سانىنىڭ كوبەيۋى يا ازايۋى نارىقتاعى باعاعا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى.
ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, «7-20-25», «باسپانا حيت», «5-20-25» باعدارلامالارى ءبىر-بىرىنە ۇقساس ءارى ءوزارا «باسەكەلەس». كوپ جاعدايدا بۇل كليەنتتەردى شاتاستىرىپ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە باعدارلامالاردىڭ ارقايسىسىندا جالاقى مەن بونۋستار الىپ وتىرعان شتات بار.
– سوندىقتان ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ جابىلۋى ارتىق شىعىنداردى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. زەينەتاقى قاراجاتىن پايدالانۋ باعدارلاماسى ىسكە قوسىلعاننان بەرى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇسىنىستار كوبەيدى. ال جوبالاردىڭ ءبىرازىن جاپقانىمەن, تۇرعىن ءۇي حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى ءۇشىن قولجەتىمدى بولا تۇسپەيدى. بۇل تەك مەملەكەتتىڭ نارىقتىق قۇرالدارعا ەندىگى جەردە ارالاسۋعا ق ۇلىقتى ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى. سونداي-اق بۇل جاعداي قۇرىلىس سالۋشىلاردى دا ساباسىنا تۇسىرمەك. ولار ەندى مەملەكەت قارجىسىنا يەك ارتپايتىن بولادى. تيىسىنشە, تۇرعىن ءۇي باعاسى تۇراقتالا ما دەگەن سەنىم بار, – دەيدى ول.
