جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ, ەكسپورتتىق كىرىستەر ازايىپ, مۇنايعا ارقا سۇيەگەن مەملەكەتتەردەگى يندۋستريالىق يننوۆاتسيالارعا قاۋىپ تونەدى.
سولاردىڭ اراسىنان تابيعي گازدى ەكسپورتتاۋ جونىنەن الەمدە ءۇشىنشى ورىن الاتىن نورۆەگيا ەرەكشە قيىندىققا كەزىكتى. نورۆەگيانىڭ ونەركاسىپتىك قۇرىلىمى مەن ينۆەستيتسيالارى كومىرتەگى نەگىزىندەگى ونەركاسىپتەر مەن قىزمەتتەرگە بايلانىستى. 2019 جىلى كومىرسۋتەكتەر جالپى ەكسپورتتىڭ 36 پايىزىن قۇرادى. سوعان قاراماستان, ەلدىڭ ىشكى ەنەرگەتيكاسى تولىعىمەن جاڭعىرمالى رەسۋرستاردان (گيدروەنەرگەتيكا) الىنادى. ياعني نورۆەگيا ەكونوميكاسى «جاسىل يندۋسترياعا» كوشۋگە دايىن. تەك مۇنايعا الەمدىك سۇرانىستىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى كىلتىنە كەدەرگى كەلىپ تۇر.
نورۆەگياداعى «كومىرتەگى بۇعاۋى» دەپ اتالاتىن بۇل جاعداي «گوللانديالىق «دەرتتىڭ» سيمپتومى. ەكونوميكانىڭ ءبىر سالاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى باسقا سەكتورلاردىڭ كوپشىلىگىنە بايلانىستى. كومىرسۋتەكتەرگە سالىناتىن ينۆەستيتسيا باسقا سالالارعا قاراعاندا الدەقايدا كوپ بولعاندىقتان, ناعىز بىلىكتى ماماندار وسى سالاعا بارۋعا تىرىسادى. سونىمەن قاتار مۇناي-گاز سەكتورىنان تۇسەتىن كىرىستىڭ كوپتىگى ەكونوميكانىڭ قالعان بولىگىندە قىمباتشىلىق پەن جالاقىنىڭ وسۋىنە اكەلەدى. باسقا ەكسپورتتاۋشىلارعا قيىندىق تۋعىزادى.
سونىڭ سالدارىنان نورۆەگيا ەىدۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا 1990 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت بويىنشا حالىقارالىق نارىقتا ۇلكەن ۇلەسىن جوعالتقان ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. كەيىنگى ونجىلدىقتا شيكىزاتتىق ەمەس ساۋدا تاپشىلىعى تۇراقتى تۇردە ءوستى. ال ەكونوميكاداعى وندىرىستىك سەكتوردىڭ ۇلەسى باسقا سكانديناۆيالىق ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جارتىسىنا دەيىن قىسقاردى.
«جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەمەكشى, نورۆەگيا ستاتيستيكا باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلدەگى ەنەرگەتيكا سەكتورىنا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار الداعى ونجىلدىقتا ازايادى. كەيىنگى ونجىلدىقتا وسى سالاعا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 170 ميلليارد نورۆەگيالىق كرونا (شامامەن 20 ميلليارد دوللار) ينۆەستيتسيا قۇيىلسا, 2025 جانە 2034 جىلدار ارالىعىندا بۇل كورسەتكىش 60 ميلليارد نورۆەگيالىق كروناعا دەيىن تومەندەيتىنى كۇتىلەدى. ءتىپتى مۇنايعا قاتىستى شەكتەۋ ساياساتى بولماعان كۇننىڭ وزىندە جاعداي وسىلاي ءوربۋى مۇمكىن.
نورۆەگياعا جاڭا يندۋستريالىق ستراتەگيا قاجەت ەكەنى انىق. تاياۋدا جاريالانعان زەرتتەۋدە نورۆەگيا مۇناي سەكتورىنداعى تەحنيكالىق جانە قارجىلىق رەسۋرستاردى پايدالانىپ, «جاسىل الپاۋىتقا» قالاي اينالاتىنىن اشىپ كورسەتكەن ەدىك. بىراق مۇناي ءوندىرۋدى توقتاتىپ, جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋ وزدىگىنەن ورىندالمايدى. ەڭ قيىنى, مەملەكەتتىك سەكتوردا باتىل, بىراق مۇقيات ارەكەت ەتۋ قاجەت. بيلىك ۇدەرىستى تومەنگى دەڭگەيدە باسقارا المايدى. ويتكەنى بۇل يننوۆاتسيانىڭ جولىن كەسەدى. بىراق جۇمىستى تولىعىمەن نارىق ەنشىسىنە قالدىرۋعا بولمايدى.
كەرىسىنشە, بيلىك ناقتى باعىت بەلگىلەۋى كەرەك. ياعني كەيىنىرەك جەكە ويىنشىلاردى قىزىقتىراتىن تاۋەكەلى مول ينۆەستيتسيالاردىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە ينۆەستيتسيا مەن جاڭالىق اشۋعا دايىن ادامداردى ماراپاتتاۋى ءتيىس. نورۆەگيانىڭ جاعدايىندا, «جاسىل يندۋستريالىق» ستراتەگيا اياسىندا ەلدىڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك قارجىلىق رەسۋرستارى «جاسىل ەنەرگەتيكالىق» تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن جاڭا وتاندىق يندۋستريالىق بازاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا باعىتتالۋى قاجەت.
بىرىنشىدەن, نورۆەگيا الەمدەگى ەڭ ءىرى ءال-اۋقات قورىنىڭ قارجىسىن ىشكى نەمەسە جاھاندىق دەڭگەيدە جاسىل ەنەرگەتيكاعا كوشۋگە باعىتتاۋى كەرەك. ءبىر قىزىعى, نورۆەگيانىڭ Statens Pensjonsfond Utland (SPU) قورى قازىرگى تاڭدا جوسپارلاعان نە جۇزەگە اسىپ جاتقان الەمدەگى الپاۋىت قازبا وتىن جوبالارىنا ەڭ كوپ ينۆەستيتسيا سالعان. جاقىندا جاريالانعان زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, وسى جوبالاردىڭ 12-سىنە الەمدەگى كومىرتەگى بيۋدجەتىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى جۇمسالاتىنىن ەسكەرسەك, جاھاندىق جىلىنۋدى 1,5 تسەلسي گرادۋسقا جەتكىزبەۋ قيىنعا سوعادى.
بۇگىندە SPU مۇنايدان تۇسكەن كىرىستى مۇناي قورىنا اۋدارىپ, شەتەلگە ينۆەستيتسيالاۋدى مىندەتتەيتىن فيسكالدىق ەرەجەلەر بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. كىرىستەر كەيىننەن ىشكى ەكونوميكاعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن قورداعى اكتسيالاردىڭ 3 پايىز جىلدىق ورتاشا ستاۆكاسى بويىنشا جىبەرىلەدى. قوردىڭ جىلدىق كىرىسى 3 پايىز ەكەنىن ەسكەرسەك, ونى وسى قارقىنمەن شەكسىز قولدانا بەرۋگە بولادى.
بۇل ساياسي جاڭاشىلدىق ۇكىمەتكە قوسىمشا تابىس كوزىن ۇسىنىپ, مۇناي وندىرۋدەن كەلەتىن ينفلياتسيالىق قىسىمدى شەكتەپ, تيىمدىلىگىن كورسەتتى. بىراق قازىر نورۆەگياعا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى قارجى قاجەت. قازىرگى بيۋدجەتتىك-سالىقتىق نەگىز مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن تىس ءىرى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالاردى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان مۇنايعا تاۋەلدىلىك ارتىپ, ەلدىڭ گوللانديالىق اۋرۋىن كۇشەيتەدى.
بۇلاي بولماۋى كەرەك. SPU-دى وتاندىق جانە جاھاندىق دەڭگەيگە شىعاتىن قۋاتتى ينۆەستورعا اينالدىرۋعا بولادى. مۇنايدان تۇسكەن كىرىستەردى مۇناي قورىنا قايتا كاپيتال قۇيۋ ءۇشىن پايدالانعاننان گورى, بۇل قاراجات جاڭادان قۇرىلاتىن مەملەكەتتىك «جاسىل ينۆەستيتسيالىق» بانككە باعىتتالۋى مۇمكىن. ونىڭ جۇمىسى باسقا مەملەكەتتىك قورلارمەن جانە «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» اۋىسۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن اگەنتتىكتەرمەن ۇيلەستىرىلۋى مۇمكىن.
نورۆەگيانىڭ ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيەسىنىڭ ەداۋىر بولىگى قوعامدىق مەنشىككە تيەسىلى. اتاپ ايتساق, نورۆەگيا مەملەكەتى ەلدەگى مۇناي ونەركاسىبىنىڭ باستى كومپانياسى Equinor-ءدىڭ (بۇرىنعى Statoil) 67 پايىزىنا يەلىك ەتەدى. نورۆەگيانىڭ مەملەكەتتىك كومپانيالارى ءبىر كەزدەرى مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ونەركاسىپتىك ەكوجۇيەسىن قۇرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعانىمەن, ولار «جاسىل ەنەرگەتيكاعا» كوشۋدە جەتەكشىلىك ەتكەن جوق. تابىسىن جاڭعىرمالى ەنەرگياعا ينۆەستيتسيا رەتىندە سالۋدىڭ ورنىنا, Equinor 2019 جىلى 2022 جىلعا قاراي ءوز اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا 5 ميلليارد دوللار جۇمسايتىنىن مالىمدەدى.
كوروناۆيرۋس داعدارىسى قۇبىلمالى ەنەرگەتيكالىق نارىققا تاۋەلدىلىكتىڭ قيىندىعىن كورسەتتى. دانيالىق ەنەرگەتيكالىق الپاۋىت Ørsted پاندەمياعا قاراماستان, ون جىلدان بەرى جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا كوزدەرىنە كوشۋدى جالعاستىرىپ جاتقاندا, Equinor كىرىستەر ازايعان تۇستا اكتسيونەرلەر الدىنداعى مىندەتتەمەسىن ساقتاۋ ءۇشىن ديۆيدەندتەرىن ازايتۋعا, كوپ قارىز الۋعا ءماجبۇر بولدى.
دانياداعى ارىپتەسى سەكىلدى, Equinor ماقساتى بار ەنەرگەتيكالىق الپاۋىتقا اينالۋى كەرەك. وسىلايشا, اكتسيونەرلەرگە تابىستى ءبولىپ بەرەتىن كومپانيادان ەلدىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىنا الاڭدايتىن كورپوراتسياعا اينالادى.
ماريانا ماززۋكاتو,
University College London ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ يننوۆاتسيالار جانە قوعامدىق قۇندىلىقتار جونىندەگى پروفەسسورى, UCL يننوۆاتسيالار جانە قوعامدىق ماقسات ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ديرەكتورى,
راينەر كاتتەل,
UCL يننوۆاتسيالار جانە قوعامدىق ماقسات ينستيتۋتى يننوۆاتسيالار جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى جانە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى
