قازاقستان • 17 مامىر، 2021

تابيعي ەنەرگيا تاۋسىلمايدى

32 رەت كورسەتىلدى

الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەنەرگيا تاپشىلىعى. ءداستۇرلى قۋات كوزدەرى – كومىر، مۇناي، تابيعي گاز قورى جىلدان-جىلعا سارقىلىپ بارادى. سوندىقتان دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن ەلى ەنەرگيانى تابيعي كوزدەردەن، ياعني كۇن، جەل، بيوماسسا، گەوتەرمالدى جىلۋدان جانە سۋ اعىنىنان الۋعا كوشىپ جاتىر. قازاقستان دا 2009 جىلى ارنايى زاڭ قابىلداپ، جاسىل ەنەرگەتيكا سالاسىنا دەن قويا باستادى. بۇگىندە بۇكىل قازاقستاندىق تۇتىناتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 3%-ى – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن كەلىپ وتىر. بۇل – بىلتىر قول جەتكىزگەن كورسەتكىش. ەگەر وسى قارقىنىنان جاڭىلماسا، 2050 جىلعا قاراي كۇن، جەل، باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردان الىناتىن ەنەرگيا ۇلەسى 50%-عا جەتپەك. دەگەنمەن، بۇل سالادا پروبلەما دا جوق ەمەس.

كەزىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن دۇربەلەڭگە سالىپ قوي­عان «مۇناي ەمبارگوسىن» جۇرت­شى­لىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. مۇنايدىڭ مول قورىن ەكس­پورتقا شىعارىپ وتىرعان اراب مەم­لەكەتتەرى ۇيىمى جانە مىسىر مەن سيريا الەمدىك نا­رىق­تان اياق استىنان مۇنايدى الىپ تاستاعان كەزدە قارا التىن باعاسى ءتورت ەسەگە دەيىن قىم­باتتاپ، سونىڭ سالدارى­نان مۇنايعا تاۋەلدى باتىس ەكونوميكاسى ەسەڭگىرەپ قالعان ەدى. مۇنداي كۇردەلى ەكونوميكا­لىق داعدارىستىڭ سوڭى ەنەرگە­تي­كالىق داعدارىسقا ۇلاستى. وسىدان كەيىن-اق ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنە سەنىپ وتىرۋعا بولمايتىنىن ۇعىنعان مەملەكەتتەر جانتالاسىپ، ونىڭ بالاما كوزدەرىن ىزدەستىرە باستادى. اسىرەسە باتىس ەلدەرى بۇل ماسەلەگە شىنداپ كىرىستى. مى­سالى، مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ەرەكشە زارداپ شەككەن فران­تسيا يادرولىق ەنەرگەتيكانى دا­مىتۋعا كوشتى. بۇگىندە مۇن­دا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامى­عانى سونشالىق، بۇل سالا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80%-ىن قۇراپ وتىر. ال گەرمانيا ءداستۇرلى ەنەر­گيا كوزىن تابيعي رەسۋرستار­دان الۋعا كىرىستى. قازىرگى تاڭدا كۇن مەن جەل ەنەرگەتيكاسى سا­لا­سىنداعى پاتەنتتەلگەن تەح­نولوگيانىڭ 40%-دان استامى – نەمىستەردىڭ ەنشىسىندە. قايبىر جىلى گەرمانيا جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسىندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپ، كۇن مەن جەلدەن الاتىن ەنەرگيا مولشەرىن بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە 87 %-عا جەتكىزگەنى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلەكتر جارىعىنىڭ قۇنى مينۋسقا كەتىپ، تۇتىنۋشىلارعا تولەيتىن ەشتەڭە قالماعان. ەندى نەمىستەر 2050 جىلعا قاراي جاڭعىرما­لى ەنەرگياعا ءبىرجولا كوشۋ­دى جوسپارلاپ وتىر. قازىردىڭ وزىن­دە بۇل ەلدە كۇن مەن جەلدەن الى­ناتىن ەنەرگيا ۇلەسى 40% دەڭگەيىندە.

دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ تابيعي ەنەرگياعا دەگەن ۇمتىلىسىنان قازاقستان دا سىرت قالعان جوق. ءارى ءبىز – پاريج كەلىسىمىنە قول قويعان ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. بۇل – جەر شارىنداعى ەلدەردى عالام­دىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسۋگە زاڭدى تۇردە مىندەت­تەيتىن قۇجات. ال كليماتتىق وزگەرۋگە قارسى كۇرەسۋ دەگەنىمىز – ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋعا ۇلەس قوسۋ، قورشاعان ورتاعا زيان كەل­تىرەتىن قالدىقتاردى ازايتۋ دەگەن ءسوز. سونىڭ بىرەگەي جولى – جا­سىل ەكونوميكاعا كوشۋ، ياع­ني قازاقستان جاڭعىرمالى ەنەر­­­گيا كوزدەرىن دامىتۋ ارقى­لى پا­ريج كەلىسىمىندەگى مىندەت­تە­مە­لەرىن دە ورىندايتىن بولادى.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىن­شا، ەلىمىزدە بۇل سالانى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان زاڭدىق بازا دا، ەنەرگيانىڭ بالاما كوزىن الۋعا ارنالعان قاجەتتى رە­سۋرستار دا بار. مىسالى، وڭتۇس­تىكتە كۇن ساۋلەسى كوپ بولسا، سول­تۇستىك-ورتالىق وڭىرلەردە تۇ­گە­سىل­مەيتىن جەل ەنەرگياسى بار. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ما­لى­مەتىنە سۇيەنسەك، بىلتىر جاڭ­عىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جو­با­لارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلىپ، قۋاتى 583 مۆت بولاتىن 25 نىسان ىسكە قوسىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا جالپى قۋاتى 1 685 مۆت بولاتىن 116 جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 29-ى – جەل ەلەكتر ستانساسى، 44-ءى – كۇن ەلەكتر ستانساسى، 38-ءى – گيدروەلەكتر ستانساسى بولسا، 5-ەۋى – بيوەلەكتر ستانساسى.

بۇگىندە جەك ۇلەسى جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامادا ايتىلعان مەجەگە جەتىپ، 3%-دى نەمەسە 3،24 ملرد كۆت ساعاتتى قۇراعان. بۇل – 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 74%-عا ارتىق كورسەتكىش.

ارينە، قازاقستاندىقتار تۇ­تىنىپ وتىرعان بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ ىشىندە 3% دەگەن تۇككە تۇرمايتىن ماردىمسىز كورسەتكىشتەي كورىنۋى مۇمكىن. ءارى ۇيىمىزگە كەلىپ تۇرعان ەلەكتر­دىڭ قايسىسى ءداستۇرلى رەسۋرس­تاردان، قايسىسى كۇننەن، جەلدەن الىنعانىن ءبىلۋ دە مۇمكىن ەمەس. قانداي كوزدەن الىنسا دا تۇتىنۋشىعا جەتكەندە ول – جاي عانا ەلەكتر قۋاتى. بۇل جەردە تەك ماماننىڭ سوزىنە سەنۋگە تۋرا كەلەدى. ستراتەگيالىق باس­تامالار ورتالىعىنىڭ سەرىكتەسى، جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىن زەرتتەپ، ستارتاپ-جوبالار دايىنداپ جۇرگەن جانىبەك بايدۋللا قازاقستاندا جەك ۇلەسى 3%-دان اسۋى ۇلكەن جەتىستىك دەيدى. «تابيعي رەسۋرس­تاردان ەنەرگيا الۋ – قازاق­س­تاندا عانا ەمەس، الەمدە دە ين­نو­­ۆاتسيالىق جوبا. وسى سالا­عا بەت بۇرعان مەملەكەتتەر جاڭ­عىر­­مالى ەنەرگيا سالاسىن­دا بىردەن ۇلكەن كورسەتكىش­تەر­گە قول جەتكىزگەن جوق. ونىڭ ۇلە­سىن بىرتىندەپ ارتتىردى. ءبىز دە وسى جولمەن كەلە جاتىر­مىز. بىلتىر جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنەن 3،2 ملرد كۆت سا­عات ءوندىرىلىپ شىققان. بۇل – قىزىل­وردا، اقتوبە سەكىلدى قا­لا­لار­دىڭ جالپى ەنەرگيانى تۇ­تىنۋ كولەمىمەن تەڭ كورسەت­كىش»، دەيدى ول.

ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا­عا كوشۋ قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس، ينفراقۇرىلىمدىق جە­لى­لەر­دى جاڭارتۋعا دا ءتيىمدى. ەنەر­­گەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اق­پا­راتىنا سۇيەنسەك، بۇگىندە رەس­­پۋب­ليكا بويىنشا ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ 64%-ى توزعان. كەيبىر وبلىستاردا 1970-1980 جىل­دارداعى توز-توزى شىق­قان ەلەكتر باعاناسى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىستا بار. ەلەكتر جەلىلەرى ابدەن ەسكىرگەن وڭىر­لەر­دىڭ قاتارىندا شىعىس قازاق­ستان (بۇل وڭىردەگى ەلەكتر جەلى­لەرىنىڭ 81%-ى توزعان)، باتىس قازاقستان (80%)، قوس­تاناي (74%)، ماڭعىستاۋ (72%)، قارا­عاندى (71%)، الماتى (69%)، جامبىل (69%) جانە قى­زىل­وردا وبلىستارى (66%) بار.

2020 جىلداعى جاعداي بو­يىن­شا رەسپۋبليكادا يەسىز قال­عان ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ۇزىن­دىعى 225 شاقىرىم بولسا، ترانس­فورماتورلار سانى – 98 دانا. ال 2021 جىلدىڭ باسىن­داعى مالىمەت بويىنشا، 641 شا­قىرىم يەسىز ەلەكتر جەلىسى جانە 273 ترانسفورماتور تىر­كەل­گەن. جەلىلەردىڭ توزۋى كەي­بىر وڭىر­لەردە جارىقتىڭ ءجيى سونۋى­نە اكەلەتىنى انىق. ال ج.باي­دۋل­لانىڭ ايتۋىنشا، كەڭەس زاما­نىنان كەلە جاتقان ەسكى جەلى­لەردى اۋىستىرۋعا قو­ماق­­­تى قارا­جات كەرەك. ەگەر تا­بي­عي ەنەر­گيا كوزدەرىن ءوندىرۋ قۋا­­­تى ارت­سا، ونى تۇتىنۋشىعا جەت­­كىزە­تىن جاڭا جەلىلەر سالىنا­دى. بۇل توزىعى جەتكەن ەلەكتر تو­راپ­­­تارىن اۋىستىرعاننان گورى ال­­دە­­قايدا ارزانعا تۇسەتىن كورىنەدى.

جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­­دەرىن پايدالانۋ ارقىلى قازاق­ستان قاۋىپسىز، ءارى تاۋەلسىز ەلەك­تر قۋاتىنا يە بولا الادى. بى­راق بۇل سالانىڭ دا وزىندىك قيىن­­دىقتارى بار. ايتالىق، تا­بيعي رەسۋرستاردان الىنعان ەنە­ر­گيانىڭ قۋاتىن، جيىلىگىن، بەل­گىلى ءبىر ۋاقىتتا قانشا ەنەرگيا وندىرەتىنىن الدىن الا ءبىلىپ، ولشەپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا بايلانىستى ەنەرگيا بىرەسە كوبەيىپ، بىرەسە ازايىپ وتىرادى. ايتالىق، جەل قاتتى سوققان كەزدە نەمەسە كۇن ەرەكشە تۇسكەن ساتتە ەنەرگيانى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ اراسىندا تەڭگەرىمسىزدىك تۋىندايدى. بۇل جەلىلەرگە ارتىق جۇكتەمە ءتۇسىرىپ، اپاتتى جاعدايعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. جەك ۇلەسى ۇلعايعان سايىن جەلىدەگى وپەراتورعا بارلىق توراپتى باسقارۋ، بالانستى ساقتاۋ، تەڭ ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا تۇسەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى الدىن الا شەشىپ الۋ قاجەت. ج.بايدۋللانىڭ اي­تۋىنشا، بىلتىر جىلدىڭ ايا­عىندا پرە­زيدەنت قاسىم-جو­مارت توقاەۆ وزگەرتۋلەر مەن تو­لىق­تىرۋلار ەنگىزىلگەن «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭعا قول قويعان. «بۇل قۇجاتتا مانەۆرلىك قۋات گەنەراتسياسىن قۇرۋعا جانە جاڭا گاز ستانسالارىن سالۋعا اۋك­تسيوندار ۇيىمداستىرۋ جو­نىندە ايتىلعان. مانەۆرلىك قۋات گەنەراتسياسى پايدا بولسا، وندا جوعارىدا ايتقان تەڭ­گەرىمسىزدىك ماسەلەسى وڭىنان شەشىلەدى. مۇنداي قۋات كوزى جۇيەگە قوسىلعان ەلەكتر ستانسا­لارىنداعى رەزەرۆتەردى باسقارۋ ەسەبىنەن جيىلىك پەن ەنەرگيانىڭ مولشەرىن اۆتوماتتى تۇردە رەتتەپ وتىرادى، جەلىنى قوسىمشا ەنەرگيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا، جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن كەلەتىن قۇ­بىلمالى تەربەلىس جويىلاتىن بولادى»، دەيدى ول.

ەلىمىزدە ەنەرگيانىڭ بالاما كوزىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا جەك نىساندارىنىڭ شاعىن توراپتىق ايماقتارىن جاساقتاۋ، وڭىرلىك ايماقتارىن قۇرۋ، گاز ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ، 2022 جىلدان باستاپ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تەڭگەرىمدى نارىقتى ىسكە اسىرۋ سىندى مىندەتتەر بار. ەگەر بۇل اۋقىمدى شارۋا­لار جۇزەگە اسىرىلسا، وندا ەلى­مىزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوز­دەرىن تۇراقتى دامىتۋدىڭ نە­گىزى قالانادى دەگەن ءسوز.

 

ساراپشى ءسوزى 

جانىبەك بايدۋللا،

ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ سەرىكتەسى:

– 2009 جىل – قارجى داعدارىسىنان كەيىنگى كۇردەلى كەزەڭ بولعانى ءمالىم. ەكونوميكاعا تۇسكەن اۋىرتپالىق­تان كەيىن تمد ەلدەرىنىڭ جاسىل ەكونوميكاعا دەگەن ىقىلاسى بولمادى. بىراق قازاقستان تاۋەكەلگە بەل بۋىپ، وسى سالانى دامىتۋعا كۇش سالدى. وسىلايشا، ەلىمىز جەك بويىنشا ترەند قۇرا ءبىلدى. مۇنى مەن دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم دەر ەدىم. ال 2013 جىلدان باستاپ، بۇل سالا ۇكىمەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋعا يە بولىپ، جاقسى ىلگەرىلەي باستادى. ينۆەستورلار دا كوبەيدى. مەملەكەت قولداۋىنان كەيىنگى 2014 جىلى بىزگە جاڭعىرمالى ەنەرگيانى دامىتۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن جوبالار كەلىپ ءتۇستى. بۇل سالامەن اينالىساتىن ماماندار دا بۇرىن تاپشى ەدى. قازىر ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن وتاندىق ەنەرگەتيكتەر قاتارى كوبەيدى. نە دەسەك تە بۇل وتە ءتيىمدى جوبا. ونىڭ پايدالىلىعى، اسىرەسە پاندەميا كەزىندە انىق بايقالدى. كوروناۆيرۋس داعدارىسى كەزىندە كوپتەگەن كاسىپكەرلەر، زاۋىتتار جۇمىسىن توقتاتقانى بەلگىلى. وسىعان ساي ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كۇرت تومەندەدى. كومپانيالار تىعىرىققا تىرەلدى. تەك جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسى شىعىنعا باتقان جوق، قايتا ءوندىرىس قۋاتى 5%-عا ارتتى. بۇل سالا جاھاندىق ەنەرگەتيكادا لايىقتى ورنىن الدى. مۇنداي قارقىن بيىل دا ساقتالادى. سوندىقتان جەك سالاسىن دامىتۋدى باسەڭدەتپەۋىمىز كەرەك.

سوڭعى جاڭالىقتار

ارمانىنا جەتكەن جان

رۋحانيات • بۇگىن، 08:30

وتانشىلدىق – تاۋەلسىزدىك تىرەگى

رۋحانيات • بۇگىن، 08:16

العىس ارقالاعان جاناشىر جاندار

مەديتسينا • بۇگىن، 08:01

حەم اعاي

ادەبيەت • كەشە

نەسيە كورسەتكىشى ارتتى

ەكونوميكا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار