كەزىندە الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزىن دۇربەلەڭگە سالىپ قويعان «مۇناي ەمبارگوسىن» جۇرتشىلىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق. مۇنايدىڭ مول قورىن ەكسپورتقا شىعارىپ وتىرعان اراب مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانە مىسىر مەن سيريا الەمدىك نارىقتان اياق استىنان مۇنايدى الىپ تاستاعان كەزدە قارا التىن باعاسى ءتورت ەسەگە دەيىن قىمباتتاپ, سونىڭ سالدارىنان مۇنايعا تاۋەلدى باتىس ەكونوميكاسى ەسەڭگىرەپ قالعان ەدى. مۇنداي كۇردەلى ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سوڭى ەنەرگەتيكالىق داعدارىسقا ۇلاستى. وسىدان كەيىن-اق ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزدەرىنە سەنىپ وتىرۋعا بولمايتىنىن ۇعىنعان مەملەكەتتەر جانتالاسىپ, ونىڭ بالاما كوزدەرىن ىزدەستىرە باستادى. اسىرەسە باتىس ەلدەرى بۇل ماسەلەگە شىنداپ كىرىستى. مىسالى, مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن ەرەكشە زارداپ شەككەن فرانتسيا يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا كوشتى. بۇگىندە مۇندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ دامىعانى سونشالىق, بۇل سالا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 80%-ىن قۇراپ وتىر. ال گەرمانيا ءداستۇرلى ەنەرگيا كوزىن تابيعي رەسۋرستاردان الۋعا كىرىستى. قازىرگى تاڭدا كۇن مەن جەل ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى پاتەنتتەلگەن تەحنولوگيانىڭ 40%-دان استامى – نەمىستەردىڭ ەنشىسىندە. قايبىر جىلى گەرمانيا جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسىندا رەكوردتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزىپ, كۇن مەن جەلدەن الاتىن ەنەرگيا مولشەرىن بىرنەشە ساعاتتىڭ ىشىندە 87 %-عا جەتكىزگەنى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلەكتر جارىعىنىڭ قۇنى مينۋسقا كەتىپ, تۇتىنۋشىلارعا تولەيتىن ەشتەڭە قالماعان. ەندى نەمىستەر 2050 جىلعا قاراي جاڭعىرمالى ەنەرگياعا ءبىرجولا كوشۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە بۇل ەلدە كۇن مەن جەلدەن الىناتىن ەنەرگيا ۇلەسى 40% دەڭگەيىندە.
دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ تابيعي ەنەرگياعا دەگەن ۇمتىلىسىنان قازاقستان دا سىرت قالعان جوق. ءارى ءبىز – پاريج كەلىسىمىنە قول قويعان ەلدەردىڭ ءبىرىمىز. بۇل – جەر شارىنداعى ەلدەردى عالامدىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى كۇرەسۋگە زاڭدى تۇردە مىندەتتەيتىن قۇجات. ال كليماتتىق وزگەرۋگە قارسى كۇرەسۋ دەگەنىمىز – ەكولوگيانى ساۋىقتىرۋعا ۇلەس قوسۋ, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن قالدىقتاردى ازايتۋ دەگەن ءسوز. سونىڭ بىرەگەي جولى – جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ, ياعني قازاقستان جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ارقىلى پاريج كەلىسىمىندەگى مىندەتتەمەلەرىن دە ورىندايتىن بولادى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە بۇل سالانى ىلگەرىلەتۋگە ارنالعان زاڭدىق بازا دا, ەنەرگيانىڭ بالاما كوزىن الۋعا ارنالعان قاجەتتى رەسۋرستار دا بار. مىسالى, وڭتۇستىكتە كۇن ساۋلەسى كوپ بولسا, سولتۇستىك-ورتالىق وڭىرلەردە تۇگەسىلمەيتىن جەل ەنەرگياسى بار. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى جوبالارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلىپ, قۋاتى 583 مۆت بولاتىن 25 نىسان ىسكە قوسىلعان. قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكادا جالپى قۋاتى 1 685 مۆت بولاتىن 116 جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا نىسانى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 29-ى – جەل ەلەكتر ستانساسى, 44-ءى – كۇن ەلەكتر ستانساسى, 38-ءى – گيدروەلەكتر ستانساسى بولسا, 5-ەۋى – بيوەلەكتر ستانساسى.
بۇگىندە جەك ۇلەسى جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامادا ايتىلعان مەجەگە جەتىپ, 3%-دى نەمەسە 3,24 ملرد كۆت ساعاتتى قۇراعان. بۇل – 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 74%-عا ارتىق كورسەتكىش.
ارينە, قازاقستاندىقتار تۇتىنىپ وتىرعان بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ ىشىندە 3% دەگەن تۇككە تۇرمايتىن ماردىمسىز كورسەتكىشتەي كورىنۋى مۇمكىن. ءارى ۇيىمىزگە كەلىپ تۇرعان ەلەكتردىڭ قايسىسى ءداستۇرلى رەسۋرستاردان, قايسىسى كۇننەن, جەلدەن الىنعانىن ءبىلۋ دە مۇمكىن ەمەس. قانداي كوزدەن الىنسا دا تۇتىنۋشىعا جەتكەندە ول – جاي عانا ەلەكتر قۋاتى. بۇل جەردە تەك ماماننىڭ سوزىنە سەنۋگە تۋرا كەلەدى. ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ سەرىكتەسى, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى سالاسىن زەرتتەپ, ستارتاپ-جوبالار دايىنداپ جۇرگەن جانىبەك بايدۋللا قازاقستاندا جەك ۇلەسى 3%-دان اسۋى ۇلكەن جەتىستىك دەيدى. «تابيعي رەسۋرستاردان ەنەرگيا الۋ – قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە دە يننوۆاتسيالىق جوبا. وسى سالاعا بەت بۇرعان مەملەكەتتەر جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسىندا بىردەن ۇلكەن كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەن جوق. ونىڭ ۇلەسىن بىرتىندەپ ارتتىردى. ءبىز دە وسى جولمەن كەلە جاتىرمىز. بىلتىر جاڭعىرمالى قۋات كوزدەرىنەن 3,2 ملرد كۆت ساعات ءوندىرىلىپ شىققان. بۇل – قىزىلوردا, اقتوبە سەكىلدى قالالاردىڭ جالپى ەنەرگيانى تۇتىنۋ كولەمىمەن تەڭ كورسەتكىش», دەيدى ول.
ەكولوگيالىق تازا ەنەرگياعا كوشۋ قورشاعان ورتاعا عانا ەمەس, ينفراقۇرىلىمدىق جەلىلەردى جاڭارتۋعا دا ءتيىمدى. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 64%-ى توزعان. كەيبىر وبلىستاردا 1970-1980 جىلدارداعى توز-توزى شىققان ەلەكتر باعاناسى ءالى كۇنگە دەيىن قولدانىستا بار. ەلەكتر جەلىلەرى ابدەن ەسكىرگەن وڭىرلەردىڭ قاتارىندا شىعىس قازاقستان (بۇل وڭىردەگى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ 81%-ى توزعان), باتىس قازاقستان (80%), قوستاناي (74%), ماڭعىستاۋ (72%), قاراعاندى (71%), الماتى (69%), جامبىل (69%) جانە قىزىلوردا وبلىستارى (66%) بار.
2020 جىلداعى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا يەسىز قالعان ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 225 شاقىرىم بولسا, ترانسفورماتورلار سانى – 98 دانا. ال 2021 جىلدىڭ باسىنداعى مالىمەت بويىنشا, 641 شاقىرىم يەسىز ەلەكتر جەلىسى جانە 273 ترانسفورماتور تىركەلگەن. جەلىلەردىڭ توزۋى كەيبىر وڭىرلەردە جارىقتىڭ ءجيى سونۋىنە اكەلەتىنى انىق. ال ج.بايدۋللانىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس زامانىنان كەلە جاتقان ەسكى جەلىلەردى اۋىستىرۋعا قوماقتى قاراجات كەرەك. ەگەر تابيعي ەنەرگيا كوزدەرىن ءوندىرۋ قۋاتى ارتسا, ونى تۇتىنۋشىعا جەتكىزەتىن جاڭا جەلىلەر سالىنادى. بۇل توزىعى جەتكەن ەلەكتر توراپتارىن اۋىستىرعاننان گورى الدەقايدا ارزانعا تۇسەتىن كورىنەدى.
جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى قازاقستان قاۋىپسىز, ءارى تاۋەلسىز ەلەكتر قۋاتىنا يە بولا الادى. بىراق بۇل سالانىڭ دا وزىندىك قيىندىقتارى بار. ايتالىق, تابيعي رەسۋرستاردان الىنعان ەنەرگيانىڭ قۋاتىن, جيىلىگىن, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا قانشا ەنەرگيا وندىرەتىنىن الدىن الا ءبىلىپ, ولشەپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. اۋا رايىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا بايلانىستى ەنەرگيا بىرەسە كوبەيىپ, بىرەسە ازايىپ وتىرادى. ايتالىق, جەل قاتتى سوققان كەزدە نەمەسە كۇن ەرەكشە تۇسكەن ساتتە ەنەرگيانى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ اراسىندا تەڭگەرىمسىزدىك تۋىندايدى. بۇل جەلىلەرگە ارتىق جۇكتەمە ءتۇسىرىپ, اپاتتى جاعدايعا الىپ كەلۋى مۇمكىن. جەك ۇلەسى ۇلعايعان سايىن جەلىدەگى وپەراتورعا بارلىق توراپتى باسقارۋ, بالانستى ساقتاۋ, تەڭ ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا تۇسەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى الدىن الا شەشىپ الۋ قاجەت. ج.بايدۋللانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر جىلدىڭ اياعىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن «ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تۋرالى» زاڭعا قول قويعان. «بۇل قۇجاتتا مانەۆرلىك قۋات گەنەراتسياسىن قۇرۋعا جانە جاڭا گاز ستانسالارىن سالۋعا اۋكتسيوندار ۇيىمداستىرۋ جونىندە ايتىلعان. مانەۆرلىك قۋات گەنەراتسياسى پايدا بولسا, وندا جوعارىدا ايتقان تەڭگەرىمسىزدىك ماسەلەسى وڭىنان شەشىلەدى. مۇنداي قۋات كوزى جۇيەگە قوسىلعان ەلەكتر ستانسالارىنداعى رەزەرۆتەردى باسقارۋ ەسەبىنەن جيىلىك پەن ەنەرگيانىڭ مولشەرىن اۆتوماتتى تۇردە رەتتەپ وتىرادى, جەلىنى قوسىمشا ەنەرگيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتەدى. وسىلايشا, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن كەلەتىن قۇبىلمالى تەربەلىس جويىلاتىن بولادى», دەيدى ول.
ەلىمىزدە ەنەرگيانىڭ بالاما كوزىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا جەك نىساندارىنىڭ شاعىن توراپتىق ايماقتارىن جاساقتاۋ, وڭىرلىك ايماقتارىن قۇرۋ, گاز ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ, 2022 جىلدان باستاپ ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە تەڭگەرىمدى نارىقتى ىسكە اسىرۋ سىندى مىندەتتەر بار. ەگەر بۇل اۋقىمدى شارۋالار جۇزەگە اسىرىلسا, وندا ەلىمىزدە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن تۇراقتى دامىتۋدىڭ نەگىزى قالانادى دەگەن ءسوز.
ساراپشى ءسوزى
جانىبەك بايدۋللا,
ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ سەرىكتەسى:
– 2009 جىل – قارجى داعدارىسىنان كەيىنگى كۇردەلى كەزەڭ بولعانى ءمالىم. ەكونوميكاعا تۇسكەن اۋىرتپالىقتان كەيىن تمد ەلدەرىنىڭ جاسىل ەكونوميكاعا دەگەن ىقىلاسى بولمادى. بىراق قازاقستان تاۋەكەلگە بەل بۋىپ, وسى سالانى دامىتۋعا كۇش سالدى. وسىلايشا, ەلىمىز جەك بويىنشا ترەند قۇرا ءبىلدى. مۇنى مەن دەر كەزىندە قابىلدانعان شەشىم دەر ەدىم. ال 2013 جىلدان باستاپ, بۇل سالا ۇكىمەت تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋعا يە بولىپ, جاقسى ىلگەرىلەي باستادى. ينۆەستورلار دا كوبەيدى. مەملەكەت قولداۋىنان كەيىنگى 2014 جىلى بىزگە جاڭعىرمالى ەنەرگيانى دامىتۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن جوبالار كەلىپ ءتۇستى. بۇل سالامەن اينالىساتىن ماماندار دا بۇرىن تاپشى ەدى. قازىر ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن وتاندىق ەنەرگەتيكتەر قاتارى كوبەيدى. نە دەسەك تە بۇل وتە ءتيىمدى جوبا. ونىڭ پايدالىلىعى, اسىرەسە پاندەميا كەزىندە انىق بايقالدى. كوروناۆيرۋس داعدارىسى كەزىندە كوپتەگەن كاسىپكەرلەر, زاۋىتتار جۇمىسىن توقتاتقانى بەلگىلى. وسىعان ساي ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ كۇرت تومەندەدى. كومپانيالار تىعىرىققا تىرەلدى. تەك جاڭعىرمالى ەنەرگيا سالاسى شىعىنعا باتقان جوق, قايتا ءوندىرىس قۋاتى 5%-عا ارتتى. بۇل سالا جاھاندىق ەنەرگەتيكادا لايىقتى ورنىن الدى. مۇنداي قارقىن بيىل دا ساقتالادى. سوندىقتان جەك سالاسىن دامىتۋدى باسەڭدەتپەۋىمىز كەرەك.
