ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى رەسەي يمپەرياسى مەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا باسقا ەتنوستار وكىلدەرى قونىستاندىرىلعان ەلدى مەكەندەردە بارلىق جەر-سۋ اتاۋى تولىقتاي وزگەرتىلىپ, ەجەلدەن جەردىڭ سيپاتى مەن ونى جايلاعان ادامداردىڭ ەسىمدەرىمەن, تاريحي وقيعالارمەن ۇشتاستىرىلىپ قويىلعان قازاقى اتاۋلاردىڭ كوبى مۇلدەم ۇمىتىلدى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزى تۋرالى جازعان بارلىق ەڭبەكتەرىنە ەنگەن, تۋعان جەرى – جامانشۇباردىڭ اتاۋىن دا جادىدان جوق قىلعان. قازىر ول ەشقانداي كارتادا جوق.
جۋىردا بەلگىلى عالىم, جۋرناليست زارقىن تايشىباي اعامىز «اتامەكەن اتاۋلارى» اتتى جەر اتاۋلارىن زەرتتەگەن كىتاپ شىعاردى. سول كىتاپتا ول: «پەتروپاۆلعا كەلىسىمەن سۇراستىرسام, جامانشۇبار جەرىنىڭ قاي شارۋاشىلىققا قارايتىنىن بىلەتىن ادام جوق ەكەن. گەوگرافيالىق كارتادا ونداي ات تا جوق», دەي كەلىپ, ارتىنان سۇراستىرىپ, زورعا تاپقانىن ايتادى: «جامانشۇبار دوكۋچاەۆ اتىنداعى كەڭشاردىڭ قاراماعىندا ەكەن. جولدا «جامبىل» جانە «ۋكراينا» اتالاتىن ەكى كەڭشاردىڭ جەرىنەن ءوتۋ كەرەك.
...«ۋكراينا» ورناعان جەردە بۇرىن «ۋاق-شوعا» دەپ اتالاتىن ۇساق اۋىلدار وتىراتىن ەدى. ورتالىعى بۇرىن شالىڭكە اتالاتىن قىستاۋدىڭ ورنىنا سالىنىپتى, ول – بەلگىلى اقىن بايماعامبەت ءىزتوليننىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى ەدى...».
زارقىن تايشىبايدىڭ كىتابىنداعى بۇرىنعى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ قاي كەزدەن باستاپ, قالاي وزگەرگەنىنە توقتالا كەتەيىك. «سولتۇستىك ولكەدە جەر-سۋ اتتارىنىڭ ورىنسىز وزگەرۋى, شامامەن وسىدان 230-250 جىل بۇرىن باستالعان بولاتىن. ايتالىق, وتارلانعان ەلدى مەكەندەردىڭ قازاقشا اتاۋلارىن ورىسشامەن ايىرباستاۋ تۋرالى اسكەري گۋبەرناتور گ.مەنشيكوۆتىڭ بۇيرىعى 1774 جىلعى 1 قاڭتاردا شىعادى. اكىمشىلىكتىڭ زورلىق كۇشىمەن وزگەرگەن العاشقى اتاۋلار مىنالار ەدى: ومبى ۋەزىندەگى اتقى-مونتىك-سارى قاراۋىل بولىسىنىڭ اتاۋى – نيكولاەۆ بولىسى, پەتروپاۆل ۋەزىندەگى ماتاقاي-سىبان-كەرەي بولىسى پرەسنوگوركوۆسكايا بولىپ وزگەرتىلدى. بۇل اتاۋلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ەسكەرتكىشىندەي ساقتالىپ قالدى. بۇل ءۇردىس توقتالماي, جالعاسا بەردى. مىسالى, 1830 جىلعى گەوگرافيالىق كارتانىڭ بەتىندەگى كولدەر مەن ەلدى مەكەندەر اتاۋلارىنىڭ جاپپاي ورىسشالانۋى دا كوپ نارسەدەن حابار بەرگەندەي».
سونىمەن قاتار رەسەي يمپەرياسىنىڭ جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرى جاڭا ەلدى مەكەندەردىڭ نەگىزگى بولىگىن حريستيان ءدىنى قايراتكەرلەرىنىڭ اتىمەن نيكولاي (اۋليە), ميحايل (پەرىشتە), پەتر مەن پاۆەل (اۋليەلەر) دەپ اتاعان. وسىلارعا «وۆكا» دەگەن جۇرناق جالعانعان جانە وندايلار وبلىستا بىرنەشەۋدەن. ال تىم كوبەيىپ كەتكەندە ولاردىڭ الدىنا «نوۆو» دەگەن تىركەمە قويىلىپ اتالا بەرگەن. مىسالى, نوۆونيكولسك, نوۆوميحايلوۆكا, نوۆونيكولەۆكا جانە ت.ب. وسىنداي اتاۋلار ءاربىر اۋدانىمىزدا بار دەپ ايتۋعا بولادى. ال بلاگوۆەششەنكا, بوگوياۆلەنكا (كەيىن ياۆلەنكا بولعان), سۆياتودۋحوۆكا, پوكروۆكا, ترويتسكوە, ۆوسكرەسەنوۆكا سياقتى اتاۋلار ءدىني اتاۋ بولسا دا, بولشەۆيكتەر ولاردى نەگە وزگەرتپەي قالدىرعانى تاڭداندىرادى. سونداي-اق كابان, كلادبينكا سياقتى قۇلاققا جاعىمسىزداۋ اتاۋلار دا وزگەرتىلمەي قالدىرىلعان.
انىعىندا, بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا كەلگەننەن باستاپ بارلىق دەرلىك ەلدى مەكەن مەن جەر-سۋعا تەك پارتيا كوسەمدەرىنىڭ, قىزىل كوميسسارلار مەن قولباسشىلاردىڭ ەسىمدەرى, ودان بولەك «سوۆەت», «كومسومول», «وكتيابر» سياقتى اتاۋلار بەرىلدى. تىڭ كوتەرۋ كەزىندە بوي كوتەرگەن ەلدى مەكەندەرگە دە جامبىلدان باسقا, بىردە-ءبىر قازاقشا اتاۋ بەرىلمەگەن. ءتىپتى وزدەرىنىڭ قاي جەردەن كەلگەندەرىن كورسەتىپ قويعان ۋكراينا, چەركاسسك, پولتاۆكا, كرەمەنچۋگ, كانتەميروۆكا, تيحووكەانسك جانە باسقا اتاۋ ءالى كۇنگە مۇرتى بۇزىلماعان قالپىندا تۇر. ال ولار ورنالاسقان جەردىڭ ءبارىنىڭ دە تاريحي قازاقشا اتاۋى بولعانى حاق. قازاق ءوز جەرى مەن سۋىنىڭ سىرتقى جانە ىشكى سيپاتىنا, قۇتتى-قۇتسىزدىعىنا, ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراپ تەگىس اتاۋ قويعان.
قونىس اۋدارۋشىلار, سونىمەن بىرگە, كەيدە جەر مەن سۋدىڭ كوپتەگەن قازاقشا اتاۋىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ الىپ, كارتالارىنا تىركەگەن. مىسالى, جارقىن كولىن سۆەتلوە, تۇششىكولدى – پرەسنوە, اششىكولدى – گوركوە دەپ جازىپ قويعان. قازاق اتاۋلارىنىڭ ترانسكريپتسياسىن وزگەرتىپ, ەش ماعىناسىن قالدىرماي تاستاعاندارى دا كوپ. مىسالى, شاعالالى دەگەن كولدىڭ جاعاسىنا سالىنعان اۋىلدى چاگلينكا, ءداۋىتتى – داۋت, تەرەڭكولدى – تورانكۋل, شاباقتىنى – چەباشە, توقشىندى – توكۋشينو دەپ تىركەپ, قازاققا مۇلدە جات سوزدەرگە اينالدىرىپ جىبەرگەن.
جالپى, وبلىستا ترانسكريپتسياسى بۇرمالانعان 21 ەلدى مەكەن بار ەكەن. ولاردىڭ ءبىرازى قازىر وزگەرتىلدى. بىراق ءالى دە قالىپ قويعاندارى بار.
زارقىن تايشىباي جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە توپونوميكا تۋرالى ءوز ويىن بىلاي قورىتىپتى: «حالىق تاراپىنان قويىلعان جەر-سۋ اتاۋلارى – سول جەردىڭ تابيعي قۇجاتى بولىپ تابىلادى. ءاربىر گەوگرافيالىق اتاۋ گەوگرافيالىق كارتادا, رەسمي قۇجاتتاردا ءوز ورنىن تابۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەل بولىپ جۇمىلىپ, تۇزەتىپ, قالپىنا كەلتىرۋ, زەرتتەۋ جۇرگىزۋ – بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز».
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قىزىلجار وڭىرىندە «ەلدىڭ حاتىنا» اسا كوڭىل بولىنگەن جوق. تەك كوممۋنيستىك اتاۋلار عانا ءبىرشاما وزگەرتىلدى. سونىڭ ىشىندە بولشەۆيكتىك كوسەمدەردىڭ اتىن العاندار اۋىستىرىلدى. ال جاڭا, قازاقى اتاۋ العاندار اراسىندا اعىنتاي باتىر اۋىلى (بۇرىنعى زلاتوگوركا), توقسان بي اۋىلى (زاپادنوە), بايتەرەك (فۋرمانوۆكا) جانە باسقا بىرنەشە ەلدى مەكەن بار.
«جاس كەلسە – ىسكە» دەمەكشى, وبلىس اكىمىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى جاڭا ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆ كەلگەننەن بەرى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى 439 كوشە, 3 اۋىلدىق وكرۋگ, 2 اۋىل اتى وزگەرتىلدى. ەندى پەتروپاۆل قالاسى كوشەلەرىنىڭ اتاۋلارىن وزگەرتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسالىپ, قىزۋ كىرىسكەن كەزدە تاعى دا موراتوري ەنگىزىلدى. دەگەنمەن بۇل باعىتتا اتقارىلاتىن جۇمىس جوسپارى جانە ونى ىسكە اسىرۋعا ءتيىستى جۇمىس توبى بەلگىلەنىپ قويىلدى. ەندى تەك ءموراتوريدىڭ اياقتالعانىن كۇتۋ كەرەك.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
