ادەبيەت • 13 مامىر، 2021

جوق كىتاپتى ىزدەۋ

118 رەت كورسەتىلدى

حورحە لۋيس بورحەس. بۇل ەسىمنىڭ دابىسى قالىڭ وقىرماننىڭ اراسىنا قانىق شىققان جوق. ەسەسىنە، ونى قولىنا قالام ۇستاعان ءاربىر قالامگەر جاقسى بىلەدى. نەگە دەسەڭىز، ادەبيەتتە «اقىنداردىڭ اقىنى»، «جازۋشىلاردىڭ جازۋشىسى» دەگەن ۇعىم بار، بورحەس تە سولاي. مىسالى، فرانتسيادا ستەفان ماللارمە، ورىستا ۆەليمير حلەبنيكوۆ سەكىلدى اقىندار بار. ولاردى ادەبيەت سىنى «اقىنداردىڭ اقىنى» دەپ اتايدى.

بورحەس، ءوزىنىڭ شەكسىز فانتازياسى، تەرەڭ ينتەللەكتۋالدىعى جانە الابوتەن ميستيتسيزمىمەن وسى داڭق پەن داقپىرتتىڭ كولەڭ­كەسىندە قالعان اۆتور. ەسەسىنە، ول ءاربىر «اقىنداردىڭ اقىنى» سەكىلدى – قالامگەرلەر ءۇشىن سار­قىل­ماس قازىناعا اينالدى. ونىڭ ءبىر عانا قىسقا فانتازيالىق اڭگى­مەسىنىڭ ءوزى بىرنەشە روماننىڭ جازىلۋىنا شابىت سىيلاپ جا­تادى. ەگەر بورحەس نوبەل سىي­لىعىن العاندا، ول دا اسا تانىمال ءارى ءساندى بولار ما ەدى، بىراق جەتى رەت نومينانت بولسا دا، جەڭىس تۇعىرىنان كورىنە المادى، شۆەد اكادەمياسىنىڭ زا­لىن­دا «قيتىعىپ» سويلەي ال­­ما­دى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىل­دا­رىن­­دا شۆەيتساريادا تۇردى، سون­­داعى «پاتشالار زيراتى­نا» قويىلدى. ايتپاقشى، «سەر­ۆان­تەس» سىيلىعىن الدى، بۇل – ءيسپانتىلدى اۆتورلار اراسىنداعى ەڭ بەدەلدى سىيلىق، اعىلشىنتىلدى اۆتورلاردىڭ «بۋكەرى» سەكىلدى.

ادەبيەتشىلەر قاۋىمىندا مى­ناداي ءبىر اڭسار بار: «شىركىن، كىتاپحانادا قىزمەت ەتەر مە ەدى؟!». بۇل اڭساردىڭ ارعى جاعىندا «ماڭ­گىلىك پاراساتتىڭ ەڭ بيىك، ەڭ كيەلى عيماراتى» اتالاتىن كىتاپحانا­دا، مىڭجىلدىقتاردى مىسالداپ بەرگەن ۇلى ميلاردىڭ اراسىندا، ءبىر سوزبەن ءبىر ءداۋىردى ايشىقتاپ، ءبىر ويمەن ءبىر ۇلتتىڭ بەينەسىن سومداعان دانىشپانداردىڭ جا­نىن­دا، ء«بىر ولەڭى ءبىر ەلدىڭ مۇرا­سىنداي» اقىنداردىڭ قاسىندا، شۋ مەن ايقايدان الىس، تالاس پەن تارتىستان جىراق، كولگىرسۋ مەن كونبىستىكتەن بيىك، ماداق پەن عايباتتان ازات جان تىنىشتىعىن جامىراي شۋلاعان كىتاپ پاراق­تا­رىنان تاپقىسى كەلەتىن اسا مار­تەبەلى وڭاشالىق جاتىر. سونى ءاربىر قالامگەر ارمان ەتەدى. بىراق كىتاپحاناعا قىزمەتكە باراتىنى سيرەك. تەك كىتاپتارى عانا بارادى. ۋاقىتقا قىزمەت ەتۋگە.

سول ارمانعا جەتكەن جاننىڭ ءبىرى، ءتىپتى بىرەگەيى رەتىندە مىسال ەتىپ ارگەنتينالىق جازۋشى حورحە لۋيس بورحەستى اتايمىز. بورحەس شىن مانىندە كىتاپحانادا قىزمەت ەتتى، ون جىل بويى ون مىڭ­داعان كىتاپتار اراسىندا ومالىپ وتىردى، كوزىنىڭ مايىن تاۋىسىپ كىتاپ وقىدى، سول وقىعانىن ءوزى تالماپ جۇتا بەرمەي، جۇرتقا دا جۇعىنىق ەتىپ ورەسى بيىك ءارى ومىرشەڭ شىعارمالار جازدى، دۇنيە حالىقتارىنىڭ ەرەكشە اڭىزدارىن، اڭىز كەيىپكەرلەرىن جينادى، نە كەرەك، ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى كىتاپحانادان قۋىلىپ تىندى. سول بورحەسىڭىز، ارمانىنا جەتكەن بورحەسىمىز «مەنىڭ كىتاپحانادا وتكەن جىلدارىم – ەڭ باقىتسىز جىلدارىم» دەپ اعىنان جارىلا جاريا ەتتى.

بورحەستىڭ «بابىل كىتاپحا­نا­­سى» دەگەن بايانداۋى جوق، ەسسە-فيك­تسيا جانرىندا جازىلعان شى­عارماسى بار. جالپى، ەسسەنى ءبىز وي­لانۋعا ۇيرەتەتىن جانر دەپ اتايمىز عوي، ال فيكتسيامىز – ءسوز يلليۋزياسى. مىنە، وسى جەردەن بورحەس فانتازياسى كورىنەدى. بۇل – بورحەسشە قيالداۋدىڭ انىق ۇلگىسى. جاي قيال ەمەس، ادام­زات بالاسىن ارقاشان العا سۇي­رەگەن پروگرەسشىل قيال. ياعني ءبىز­دىڭ بۇگىن قولدانىستا جۇر­گەن بارلىق تەحنولوگياداعى جەتىس­تىك­تەرىمىز اۋەلى ادەبي شى­عار­مالارداعى پروگرەسشىل قيال بولاتىن. سوندىقتان دا، ادام­زات با­لاسى ءاردايىم ارمان­شىل­دار­عا قا­رىزدار. عىلىم مەن تەح­نولو­گيا­داعى توڭكەرىستەردى كىتاپ وقي­تىندار جاساعان. كوركەم شىعار­ما­لار – ءبىزدىڭ فيلو­سو­فيا­لىق تاسىمىز.

ءبىز ادەتتە «الەم – كىتاپ»، ياعني اشىلماعان كىتاپ دەگەن ويدى ايتامىز. ال بورحەسشە «عا­لام – كىتاپحانا». ون سەگىز مىڭ عالام – كىتاپحانا. بۇل كىتاپحانا شەك­سىز التى قىرلى گالەرەيالاردان تۇ­رادى، ونىڭ اربىرىندە جيىرما كىتاپ سورەسى بار، ءار سورەدە ءبىر پىشىن­دەگى وتىز ەكى كىتاپتان بار، ءار كىتاپ­تا ءتورت ءجۇز ون بەت بار، ءار بەت­تە قىرىق جول بار، ءار جولدا سەك­سەن ءارىپ بار، سونداي-اق جيىرما بەس ورفو­گرافيالىق تاڭبا: جيىر­ما ەكى ءارىپ، نۇكتە، ءۇتىر جانە بوس ارالىق. جانە بولمەلەردىڭ اراسىن ۇزىن دالىزدەر جالعاپ تۇرادى. دالىزدەرگە اينا قويىلعان. بۇل اينالار كىتاپتاردى ەكى ەسەلەندىرىپ، شەكسىز ەكەنىن سەزىندىرەدى.

ال بۇل كىتاپتاردا نە جا­زىل­عان؟ بورحەس ويىنىڭ جۇلگەسىمەن جۇرەر بولساق، كىتاپتار الەمدە بار جانە جوق، بولۋى مۇمكىن جانە بولماۋى دا مۇمكىن تىلدەردە جازىلعان. اينا قاتەسىز ءبىرىن-ءبىرى قايتالايتىن قوس كىتاپ جوق. كىتاپتاردا بولاشاقتىڭ ەگ­جەي-تەگجەيلى تاريحى، پەرىش­تە­لەردىڭ اۆتوبيوگرافياسى، كىتاپ­حانانىڭ سەنىمدى كاتالوگى، مىڭ­داعان جالعان كاتالوگ­تار، سەنىمدى كاتالوگتاردىڭ جال­عان ەكەنىن دالەلدەيتىن كاتالوگ­تار، قاسيەتتى كىتاپتارعا تۇسىنىك­تەمەلەر، تۇسىنىكتەمەلەرگە تۇسى­نىك­تەمەلەر، سەنىڭ ءولىمىڭ جايلى شىنايى اڭگىمە، ءار كىتاپتىڭ بارلىق تىلدەرگە اۋدارماسى، ءار كىتاپتىڭ ءمانى جايلى جازىلعان كىتاپ، جازىلۋى مۇمكىن، بىراق جازىلماعان تراكتاتتار، ءتاتسيتتىڭ جوعالعان تۋىندىلارى سەكىلدى قيساپسىز تاقىرىپتاعى ەسەپسىز كىتاپتار. بۇل كىتاپتاردان ادام­زات بالاسى ءوزىنىڭ اقتالۋىن ىزدەيدى. بارلىق نارسەلەر ءۇشىن اقتالۋ­دى. قۇدايدان بەزگەن ءبىر توپ بۇكىل كىتاپتارداعى ارىپتەر مەن تاڭ­­بالاردى ساپىرىلىستىرىپ جىبەرەيىك، سوندا ەڭ باستى كا­نوندىق كىتاپ ءوزى جازىلىپ شى­عادى دەگەندى ايتتى. ال ءبىر توپ بول­سا، بارلىق قاجەتسىز كىتاپتى جويۋ­عا شاقىردى. بىراق ولار ءبىر نار­سەنى ۇمىتىپ كەتتى، دەيدى بورحەس، ول – كىتاپتاردىڭ ءاربىرى قاي­تالانبايتىنىن. بىراق سولاي بولا تۇرا ءبىر كىتاپتىڭ ءبىر كىتاپتان ايىرماشىلىعى ءبىر تاڭ­­بادا عانا بولۋى مۇمكىن، سون­دىقتان ونى جويىپ جىبەرۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.

سونىمەن قاتار قانداي دا ءبىر سورەدە قانداي دا ءبىر كىتاپ تۇر، ول كىتاپ – وسىنداعى بارلىق كىتاپ­تىڭ مازمۇنىن وزىنە ساقتاعان. بىراق سول كىتاپ قايدا؟

ول كىتاپتى ا دەپ بەلگىلەسەك، ونىڭ قايدا ەكەنى ب دەگەن كىتاپتا تۇر، ال ب كىتابىنىڭ قايدا تۇرعانى س كىتابىندا. ول وسىلايشا، شەكسىز گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن كە­تە بەرەدى. دەمەك ول كىتاپتى تابۋ مۇمكىن ەمەس. جازىلعان جانە جا­زىلماعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى دە وسى كىتاپحانادا تۇرعاندىقتان، جا­زۋ­دا قانداي ءمان بار؟ وسى تۇس­تا بورحەس: «دۇنيەنىڭ ءبىر شەتىن­دە جاستاردىڭ كىتاپتى ءپىر تۇتا­تىنىن جانە ونىڭ ءبىر ءارپىن تۇسىن­بەسە دە وقۋعا تىرىساتىنىن بىلەمىن» دەيدى.

ياعني وقۋ، ءاربىر وقۋ – جوق كىتاپتى ىزدەۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار

«بارىسقا» جاڭا قاقپاشى كەلدى

حوككەي • بۇگىن، 09:18

COVID-19: بوساڭسۋعا بولمايدى

الەم • بۇگىن، 08:51

ۇقساس جاڭالىقتار