سونداي-اق «تولار-تولماس تسەحتىڭ بولار-بولماس باستىعى» دەگەن سۋرەتتەۋدەن باستىقتىڭ الەۋمەتتىك تە, رۋحاني دا كەلبەتى اڭعارىلىپ تۇر.
جازۋشى وسىلاي ءبىر-ەكى سويلەممەن سۋرەتتەپ الىپ, ءارى قاراي وقيعانى شىمىر ءورىپ, سيۋجەتتەردى ءبىر-بىرىمەن جىمداستىرىپ, وقىرماندى قىزىقتىرىپ اكەتەدى. ونىڭ شىعارمالارىندا باسى ارتىق سۋرەتتەۋلەر مەن وقيعاعا قاتىسى جوق شۇبالاڭقى, ءنارسىز سويلەمدەر كەزدەسپەيدى. ءوزىمىز بايقايتىن ەرەكشەلىكتەرى – جازۋشى مولتىلدەگەن مۇڭدى جازباسا دا, شىعارماسىن باسىندا قىزىعىپ, كەيدە اراسىندا ك ۇلىپ قويىپ وقىساڭ دا, شىعارمانى وقىپ بىتكەن سوڭ وزەگىڭدە ءبارىبىر مۇڭ قالادى. ءيا, جەڭىل يۋمور مەن ازداپ ساركازم ارالاسقان اڭگىمەلەردى وقىپ بولعان سوڭ ويلانىپ, تولعانىپ كەتەسىڭ. ول شاعىن اۋىلدىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ باسىنان وتكەن جاعدايلاردى جازا وتىرىپ تا ادامزاتتىق دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردى قوزعاي الادى. سونىڭ ءبىر مىسالى – «كرەست» اڭگىمەسى.
الگى الەۋمەتتىك پورترەتى ايقىن ءبىسسىمىللا شال وسى اڭگىمەدەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى. شاعىر ستانساسىنىڭ تەمىرجولدان زەينەتكە شىققان قارتى تۋلادان كەلگەن جۇك پويىزدارىنىڭ بىرىنەن ءتۇسىپ قاپ, ستانسا باسىندا قاڭعىپ جۇرگەن اندرەيدى اسىراپ الادى. وعان كەمپىرى تۇرىمتايدىڭ قارسى بولۋىندا دا ءمان بار. ويتكەنى وزدەرىنىڭ دە ءتورت ۇلى مەن جالعىز قىزىنىڭ شەكەلەرى شىلقىپ جۇرگەنى شامالى. بىراق قارتىڭ ايتقانىنان قايتپايدى. ستانساداعى جالعىز ورىس مەكتەبى جابىلىپ قالعاندىقتان, قازاق مەكتەبىنە بەرەدى. العاشىندا قاتتى قينالعان ورىس بالا كەيىننەن قازاقشانى دا تەز مەڭگەرەدى. اسىراپ العان اكەسىنە مۇسىلمانشىلىق جولىمەن سۇندەتتەتۋدى دە ءوزى وتىنەدى. ورازا كەزىندە اۋىز بەكىتەتىنى, جارامازان ايتاتىنى اۋىلدا اڭىزعا اينالادى. ونى جازۋشى بىلاي باياندايدى: ء«ورىم ورىك باستارى قىزىل جالقىن-اي, قازانداعى سۇدىگەر قارا بارقىن-اي, ونى-مۇنى ايتپاستان, سەبەپ قىلىپ-اي, ورازا تۇت وتىز كۇن, قايران حالقىم-اي!» دەر ەدى اندرەي. «قوڭىر كۇزدە اۋىلدا قىرمان تاسىر-اي, ون بەسىندە تولعان اي قىردان اسار-اي, جار-رامازان ايتپاستان قويامىز با-اي, ءبىر جەڭگەم بار وسى ۇيدە تەڭگە شاشار-اي!» دەيدى اندرەي بالا. «جار-رامازان ايتامىن ويلاي-ويلاي-اي, ءوتىپ كەتكەن قارىنباي مالعا تويماي-اي, ورازادا وتىز كۇن ءبىر مال سويماي-اي; تارتىپ كەتكەن قارا جەر بويلاي-بويلاي-اي!» دەر ەدى-اۋ اينالايىن اندرەي...».
مىنە, سول اينالايىن اندرەي جيىرماعا جەتپەي قايتىس بولادى. بەس-التى اپتا اۋىرىپ, ءۇزىلىپ كەتەدى... «سونداي تۇندەردىڭ بىرىندە اندرەي شاعىن ۆوكزال باسىنان تاماققا تويىپ قايتپاققا بەكىنەدى. قىرسىعىنا قاراتا, ءبىر بەيادەپ, بايشىكەشتەۋ توپ الدەقايدا اتتانعالى تۇرعان ەكەن. وزدەرى ابدەن ءىشىپ الىسقان, اندرەيدى كورىپ مازاق ەتپەك بولىسقان». سول بايشىكەش توپتىڭ مازاعى ونىڭ اجالىنا سەبەپ بولادى. اندرەيدىڭ قازاقشا سويلەگەنى ولاردىڭ قىتىعىنا تيەدى. اندرەيدىڭ رۋحاني دەڭگەيىنىڭ وزدەرىنەن بيىكتىگى دە ولاردىڭ اشۋىن قوزدىرادى. ەڭ سوڭىندا جازعان بالانىڭ «ستانسادا قاراقشى كوپ, الاقشى جوق» دەگەن ءسوزى ونىڭ سول ارادا تاياق جەۋىنە سەبەپ بولادى. «جوندەپ قازاقشالاپ ايتساي, قاراقشىڭ نەڭ؟ الاقشىڭ نەڭ؟». اندرەي قاراقشى دەپ قارىنى, الاقشى دەپ قانىشەردى ايتادى دەگەندە, ء«ما, ساعان الاقشى» دەپ توپتىڭ ىشىندەگى ەڭ بۇزاقىسى باسىن بەتونعا سوعادى...
اڭگىمەنىڭ شارىقتاۋ شەگى اۋرۋحانا توسەگىندە جاتىپ قايتىس بولعان ءمايىتتى ۇيگە اكەلگەندە ونىڭ سول قولىنىڭ جۇدىرىعىنىڭ قاتتى جۇمۋلى بولعانى. ول جۇدىرىقتى كۇشپەن اشقاندا, كادىمگى كرەستىڭ شىعۋى. ياعني قازاق ورتاسىندا وسكەن, قازاقشانى وتە جەتىك مەڭگەرگەن, اكەسى سۇندەتتەتكەن, ءوزى ورازا ۇستاعان, جارامازان ايتقان, ءولىم-جىتىمدە مۇسىلمانشىلىق جورالعىلاردى اتقارىسىپ جۇرگەن اندرەي دەمى ۇزىلەردە قولىنا كرەست ۇستاپ جاتىپ قازا بولعان. بۇندايدا الگى «مۇسىلمانشىلىق كىمدە جوق؟ تىلدە بار دا دىلدە جوق» دەيتىن ماحامبەتتىڭ جىرى ەسكە تۇسەدى. ءتىلى قانشا جەردەن سايراپ تۇرعانىمەن, دىلىندە مۇسىلماندىق سەنىم بولماعان سوڭ قولىنا كرەست ۇستاپ كەتتى اندرەي. ال اكەسى, ستانساباسى, مولدا باستاعان شاعىن توپ ونىڭ قولىنداعى كرەستتى الماي-اق, مۇسىلمانشىلىق جولمەن ارۋلاپ, اسىقباي اقساقال جاتقان قورىمعا قويادى.
قازاق ادەبيەتىندە وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ قازاقى ورتاعا ءسىڭىسۋى تاقىرىبىن جازعان قالامگەرلەر كوبىندە ولاردىڭ سەنىمىنە قاتىستى دۇنيەلەردى اينالىپ ءوتىپ جاتادى. كەڭەس داۋىرىندەگى ەڭ تانىمال شىعارمالاردىڭ ءبىرى ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋ-كەرەسىندە» نيۋرا كەمپىردىڭ ولەر الدىندا شوقىنعانىن بىلەتىنبىز. بۇگىنگى قوعامدا جازۋشى مارحابات بايعۇت «كرەست» اڭگىمەسى ارقىلى ۇلتى, ءدىلى, سەنىمى بوتەن ادام ەشقاشان باسقا دىنگە باسى ءبۇتىن بەرىلمەيتىنىن, بالا كەزدە ساناسىنا سىڭىرىلگەن سەنىم ادامدى ولگەنشە تاستامايتىنىن وقىرمان ساناسىنا شەگەلەدى. ادام بولمىسىنداعى ەڭ نازىك دۇنيە – سەنىمنىڭ بۇ دۇنيە مەن و دۇنيەنى بايلانىستىرىپ تۇرعان كوپىر ەكەنىن جازۋشى وسى «كرەست» اڭگىمەسىندە ءساتتى تۇسپالداعان. ەكىنشى ءبىر ەلەۋلى ارنا – نادان, توعىشار, بايشىكەش توپتىڭ پسيحولوگياسى. كەمسىتۋ, كەكەتۋ, مۇقاتۋ, باسىمدىق كورسەتۋ, سوڭى نەگە سوعاتىنىن ويلاماي ۇرىپ-سوعۋ, شىبىن قۇرلى كورمەي ءولتىرۋ سولاردىڭ ادەتى. ولار «مىسكىندەردىڭ» وزدەرىنە قاراتا جاۋاپ بەرگەنىن, كوپ بىلەتىنىن مۇلدە جاراتپايدى. ولار جان-جاعىنان «قۇرباندىق» ىزدەپ جۇرەدى...
ء تۇيىپ ايتار بولساق, قالامگەر «كرەست» اڭگىمەسى ارقىلى ادامزاتقا ورتاق سەنىم ماسەلەسىنىڭ قۇپيا, نازىك تۇستارىنا ۇڭىلەدى. بوتەندى باۋىرعا باسۋدىڭ كەدەرگىسىن قاپىسىز كورسەتەدى...
